หลังหย่า ใครจะใช้อำนาจปกครองบุตรขึ้นกับข้อตกลงเป็นหนังสือของพ่อแม่ (กรณีจดทะเบียนหย่าโดยความยินยอม) หรือคำชี้ขาดของศาล (กรณีฟ้องหย่า) โดยศาลยึดความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ ส่วนฝ่ายที่ไม่ได้อำนาจปกครองยังมีสิทธิติดต่อและพบบุตรได้ตามควรแก่พฤติการณ์
อำนาจปกครองบุตรคืออะไร ต่างจากการที่ลูกอยู่กับใครอย่างไร
อำนาจปกครองคือสิทธิและหน้าที่ตามกฎหมายในการดูแลและตัดสินใจเรื่องสำคัญของบุตรที่ยังเป็นผู้เยาว์ ไม่ได้หมายความเพียงว่าลูกพักอาศัยอยู่บ้านใคร
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1567 ให้ผู้ใช้อำนาจปกครองมีสิทธิกำหนดที่อยู่ของบุตร ว่ากล่าวสั่งสอนตามสมควร ให้บุตรทำการงานตามสมควรแก่ความสามารถ และเรียกบุตรคืนจากผู้ที่กักบุตรไว้โดยมิชอบ ในชีวิตจริงยังรวมถึงการตัดสินใจเรื่องโรงเรียน การรักษาพยาบาล และการให้ความยินยอมในเอกสารสำคัญของลูก
ระหว่างที่ยังเป็นคู่สมรสกัน มาตรา 1566 กำหนดให้บุตรผู้เยาว์อยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดาร่วมกัน เมื่อหย่าจึงต้องตกลงกันหรือให้ศาลชี้ว่าต่อไปใครจะใช้อำนาจนี้ และใช้อย่างไร
หย่าแล้ว ใครได้อำนาจปกครองบุตร
คำตอบขึ้นกับว่าหย่ากันด้วยวิธีใด กฎหมายวางหลักไว้ใน ป.พ.พ. มาตรา 1520 ดังนี้
- หย่าโดยความยินยอม (จดทะเบียนหย่า) คู่สมรสต้องทำความตกลงเป็นหนังสือว่าฝ่ายใดจะเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด ถ้าไม่ได้ตกลงหรือตกลงกันไม่ได้ ให้ศาลเป็นผู้ชี้ขาด
- หย่าโดยคำพิพากษา (ฟ้องหย่า) ศาลที่พิจารณาคดีหย่าต้องชี้ขาดด้วยว่าฝ่ายใดจะเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรคนใด
ข้อตกลงหรือคำชี้ขาดทำแยกเป็นรายบุตรได้ หากพ่อหรือแม่มีพฤติการณ์ร้ายแรงตามมาตรา 1582 ศาลอาจถอนอำนาจปกครองของคู่สมรสและตั้งบุคคลภายนอก เช่น ญาติที่ดูแลเด็กจริง เป็นผู้ปกครองก็ได้
ศาลพิจารณาจากอะไรว่าใครควรได้อำนาจปกครอง
ศาลคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ ไม่ได้ตัดสินจากว่าใครเป็นฝ่ายผิดที่ทำให้หย่า หรือใครมีรายได้สูงกว่า
ข้อเท็จจริงที่มักถูกนำมาชั่งน้ำหนักในทางปฏิบัติ ได้แก่
- ใครเป็นผู้ดูแลลูกเป็นหลักมาตลอด ทั้งเรื่องกิน นอน เรียน และเจ็บป่วย
- ความผูกพันของเด็กกับแต่ละฝ่าย และความเห็นของเด็กตามวัยและวุฒิภาวะ
- ความพร้อมด้านเวลา ที่อยู่อาศัย และคนช่วยเลี้ยงดูที่มีอยู่จริง
- ความต่อเนื่องของโรงเรียน เพื่อน และสภาพแวดล้อมที่เด็กคุ้นเคย
- ความปลอดภัยของเด็ก เช่น ประวัติความรุนแรง การดื่มสุรา หรือยาเสพติด
- ท่าทีของแต่ละฝ่ายต่อการให้เด็กได้พบอีกฝ่ายหนึ่ง
- ฐานะการเงิน ซึ่งเป็นเพียงปัจจัยหนึ่ง เพราะปัญหาเรื่องเงินแก้ได้ด้วยค่าอุปการะเลี้ยงดู
ศาลเยาวชนและครอบครัวอาจให้นักจิตวิทยา นักสังคมสงเคราะห์ หรือผู้เชี่ยวชาญช่วยรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเด็กและครอบครัวประกอบการพิจารณาด้วย
อำนาจปกครองร่วมกับอำนาจปกครองฝ่ายเดียว ต่างกันอย่างไร
ศาลไม่จำเป็นต้องให้อำนาจปกครองแก่ฝ่ายเดียวเสมอไป ในหลายคดีศาลให้พ่อแม่ใช้อำนาจปกครองร่วมกัน แล้วกำหนดให้ฝ่ายหนึ่งเป็นผู้กำหนดที่อยู่ของบุตร ส่วนอีกฝ่ายมีสิทธิพบและรับบุตรไปดูแลตามช่วงเวลาที่กำหนด
| ประเด็น | อำนาจปกครองร่วม | อำนาจปกครองฝ่ายเดียว |
|---|---|---|
| การตัดสินใจเรื่องสำคัญ | ต้องปรึกษาและตัดสินใจร่วมกัน | ฝ่ายที่มีอำนาจปกครองตัดสินใจได้เอง |
| ที่อยู่ของบุตร | มักกำหนดให้ฝ่ายหนึ่งเป็นผู้กำหนด | ผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นผู้กำหนด |
| เหมาะกับครอบครัวแบบใด | พ่อแม่ยังสื่อสารและร่วมมือกันได้ | ขัดแย้งรุนแรง อยู่ไกลกันมาก หรือมีความเสี่ยงต่อเด็ก |
| สิทธิของอีกฝ่าย | มีส่วนในการตัดสินใจ และพบบุตรตามตารางที่ตกลง | สิทธิติดต่อพบบุตรตามมาตรา 1584/1 |
| หน้าที่ค่าเลี้ยงดู | พ่อแม่ยังมีหน้าที่ตามมาตรา 1564 | เหมือนกัน ไม่ขึ้นกับว่าใครได้อำนาจปกครอง |
ฝ่ายที่ไม่ได้อำนาจปกครอง ยังมีสิทธิเยี่ยมลูกไหม
มีสิทธิ ป.พ.พ. มาตรา 1584/1 รับรองว่าบิดามารดามีสิทธิติดต่อกับบุตรของตนได้ตามควรแก่พฤติการณ์ แม้บุคคลอื่นจะเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองหรือเป็นผู้ปกครองก็ตาม
ข้อตกลงหรือคำขอต่อศาลควรเขียนให้ชัดเจนพอจะใช้ได้จริง เช่น วันและเวลาที่รับลูก จุดรับส่ง วันหยุดยาวและปิดเทอม การโทรหรือวิดีโอคอล และการพาลูกเดินทางไปต่างจังหวัดหรือต่างประเทศ
ถ้าอีกฝ่ายขัดขวางโดยไม่มีเหตุผล สามารถขอให้ศาลกำหนดวิธีการติดต่อพบบุตรได้ ในทางกลับกัน หากการพบอาจเป็นอันตรายต่อเด็ก ศาลก็จำกัดหรือกำหนดเงื่อนไขได้ เพราะกฎหมายใช้คำว่า “ตามควรแก่พฤติการณ์”
เปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองหรือถอนอำนาจปกครองภายหลังได้ไหม
ทำได้หากมีเหตุตามกฎหมาย ป.พ.พ. มาตรา 1521 ให้ศาลสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครองได้ เมื่อปรากฏว่าผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติตนไม่สมควร หรือพฤติการณ์เปลี่ยนแปลงไป โดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ
ส่วนมาตรา 1582 ให้ศาลถอนอำนาจปกครองบางส่วนหรือทั้งหมดได้ เช่น เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองใช้อำนาจเกี่ยวแก่ตัวบุตรโดยมิชอบหรือประพฤติชั่วร้าย อ่านเพิ่มเติมเรื่องเหตุที่ศาลใช้เปลี่ยนแปลงหรือถอนอำนาจปกครองบุตร
- บันทึกข้อเท็จจริงที่เปลี่ยนไป พร้อมวันที่และหลักฐาน
- ยื่นคำร้องหรือคำฟ้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ
- ศาลมักจัดให้มีการไกล่เกลี่ยและอาจให้เจ้าหน้าที่สืบเสาะข้อเท็จจริง
- ศาลมีคำสั่งตามที่เห็นว่าเป็นประโยชน์ต่อเด็กมากที่สุด
คำถามที่พบบ่อย
ลูกอายุเท่าไรจึงเลือกได้เองว่าจะอยู่กับใคร
กฎหมายไม่ได้กำหนดอายุที่เด็กเลือกเองได้ ศาลจะรับฟังความเห็นของเด็กมากขึ้นตามวัยและวุฒิภาวะ แต่ความเห็นนั้นไม่ผูกมัดศาล หากศาลเห็นว่าทางเลือกของเด็กไม่เป็นประโยชน์ต่อตัวเด็กเอง
ฝ่ายที่ลูกอยู่ด้วยพาลูกย้ายไปต่างประเทศได้เลยไหม
ถ้าใช้อำนาจปกครองร่วมกัน เรื่องสำคัญอย่างการย้ายประเทศควรได้รับความยินยอมจากอีกฝ่าย แม้เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองฝ่ายเดียว ก็ต้องคำนึงถึงสิทธิติดต่อบุตรของอีกฝ่ายด้วย กรณีข้ามประเทศมีประเด็นกฎหมายระหว่างประเทศเกี่ยวข้อง ควรปรึกษาทนายก่อนเดินทาง
ถ้าไม่ได้จดทะเบียนสมรส ใครมีอำนาจปกครองลูก
ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1546 เด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา มารดาจึงใช้อำนาจปกครองได้ ส่วนบิดาจะมีสิทธิในฐานะบิดาตามกฎหมายเมื่อเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของบิดาตามมาตรา 1547 เช่น จดทะเบียนรับรองบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร
อีกฝ่ายไม่จ่ายค่าเลี้ยงดู จะห้ามไม่ให้พบลูกได้ไหม
โดยหลักเป็นคนละเรื่องกัน สิทธิพบบุตรมีไว้เพื่อประโยชน์ของเด็ก การใช้ลูกเป็นเครื่องต่อรองอาจกลับเป็นผลเสียเมื่อศาลพิจารณาความเหมาะสมของผู้ใช้อำนาจปกครอง ควรใช้ช่องทางเรียกหรือบังคับค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรแยกต่างหาก
ตกลงเรื่องลูกไว้ตอนจดทะเบียนหย่าแล้ว ภายหลังขอเปลี่ยนได้ไหม
ขอเปลี่ยนได้ หากพฤติการณ์เปลี่ยนไปหรือผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติตนไม่สมควร โดยยื่นต่อศาลตามมาตรา 1521 ศาลจะดูสภาพปัจจุบันของเด็กเป็นหลัก ไม่ได้ดูเพียงข้อความในบันทึกเดิม
ควรเริ่มอย่างไร
เริ่มจากเขียนภาพการดูแลลูกที่เป็นอยู่จริงในปัจจุบัน ใครรับส่ง ใครพาไปหาหมอ ใครดูการบ้าน แล้วรวบรวมเอกสาร เช่น สูติบัตร ทะเบียนบ้าน หนังสือรับรองจากโรงเรียน และบันทึกการรักษา
คิดแผนการพบลูกที่ทำได้จริงสำหรับทั้งสองฝ่าย เพราะศาลให้น้ำหนักกับพ่อแม่ที่สนับสนุนให้เด็กมีความสัมพันธ์ที่ดีกับอีกฝ่าย และก่อนลงชื่อในบันทึกข้อตกลงเรื่องบุตร ควรให้ทนายความด้านครอบครัวตรวจถ้อยคำ เพราะข้อตกลงนี้มีผลต่อชีวิตลูกไปอีกหลายปี
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ