ขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์ คือการร้องขอให้ศาลตั้งผู้ดูแลเด็กที่ไม่มีพ่อแม่ หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครอง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1585 และ 1586 ผู้ยื่นได้คือญาติของเด็ก อัยการ หรือผู้ที่พ่อหรือแม่ที่ตายทีหลังระบุไว้ในพินัยกรรม
ผู้ปกครองผู้เยาว์คืออะไร ต่างจากผู้ใช้อำนาจปกครองอย่างไร
ทั้งสองคำฟังคล้ายกัน แต่ ที่มาต่างกัน ผู้ใช้อำนาจปกครองคือพ่อแม่ซึ่งมีอำนาจตามกฎหมายเอง ส่วนผู้ปกครองคือบุคคลที่ศาลตั้งขึ้นเมื่อไม่มีพ่อแม่ที่ใช้อำนาจนั้นได้
| ประเด็น | ผู้ใช้อำนาจปกครอง | ผู้ปกครอง |
|---|---|---|
| เป็นใคร | พ่อแม่ของเด็ก (มาตรา 1566) | บุคคลที่ศาลมีคำสั่งตั้ง (มาตรา 1585 และ 1586) |
| เริ่มเมื่อไร | ตั้งแต่เด็กเกิด หรือเมื่อเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย | ตั้งแต่วันที่ทราบคำสั่งตั้งของศาล (มาตรา 1591) |
| สิทธิเรื่องตัวเด็ก | กำหนดที่อยู่ ว่ากล่าวสั่งสอน เรียกเด็กคืน (มาตรา 1567) | เช่นเดียวกัน ตามมาตรา 1598/2 |
| ทรัพย์สินของเด็ก | นิติกรรมสำคัญต้องขออนุญาตศาล (มาตรา 1574) | เช่นเดียวกัน และต้องทำบัญชีทรัพย์สินส่งศาล (มาตรา 1592 และ 1593) |
| สิ้นสุดเมื่อไร | เด็กบรรลุนิติภาวะ หรือถูกถอนอำนาจปกครอง | เด็กตายหรือบรรลุนิติภาวะ หรือผู้ปกครองตาย ลาออก หรือถูกถอน (มาตรา 1598/6 และ 1598/7) |
มาตรา 1598/3 ยังกำหนดให้ผู้ปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของเด็ก จึงทำนิติกรรมและติดต่อหน่วยงานแทนเด็กได้ภายใต้ขอบเขตที่กฎหมายกำหนด
เมื่อไรต้องขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์
มาตรา 1585 ใช้กับเด็กที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ และ ไม่มีพ่อแม่ หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครองแล้ว สถานการณ์ที่พบบ่อยมีดังนี้
- พ่อและแม่เสียชีวิตทั้งคู่ ญาติที่เลี้ยงเด็กอยู่ต้องการอำนาจตามกฎหมาย
- ศาลถอนอำนาจปกครองของพ่อแม่ตามมาตรา 1582 เช่น ใช้อำนาจปกครองโดยมิชอบหรือประพฤติชั่วร้าย
- ศาลถอนอำนาจปกครองบางส่วน ศาลตั้งผู้ปกครองเฉพาะส่วนนั้นได้
- พ่อแม่ถูกถอนอำนาจจัดการทรัพย์สิน ศาลตั้งผู้ปกครองเพื่อจัดการทรัพย์สินของเด็กได้
ถ้าพ่อหรือแม่คนใดคนหนึ่งยังมีชีวิตและใช้อำนาจปกครองได้ มาตรา 1566 ให้อำนาจปกครองอยู่กับคนนั้น จึงมักไม่ต้องตั้งผู้ปกครอง ส่วนกรณีพ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสและยังไม่ได้รับรองบุตร เมื่อแม่เสียชีวิต ควรปรึกษาว่าควรขอรับรองบุตรผ่านศาลหรือขอตั้งผู้ปกครอง
ใครยื่นคำร้องได้ และใครเป็นผู้ปกครองไม่ได้
มาตรา 1586 ให้ยื่นได้ สามกลุ่ม คือ ญาติของผู้เยาว์ อัยการ และผู้ที่พ่อหรือแม่ที่ตายทีหลังระบุชื่อไว้ในพินัยกรรม ถ้ามีพินัยกรรมที่มีผล ศาลจะตั้งตามพินัยกรรม เว้นแต่ผู้นั้นเป็นบุคคลต้องห้าม
ผู้ที่บรรลุนิติภาวะแล้วเป็นผู้ปกครองได้ ยกเว้นบุคคลตามมาตรา 1587 ดังนี้
- ผู้ที่ศาลสั่งว่าเป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ
- บุคคลล้มละลาย
- ผู้ที่ไม่เหมาะสมจะปกครองตัวเด็กหรือทรัพย์สินของเด็ก
- ผู้ที่มีหรือเคยมีคดีในศาลกับผู้เยาว์ บุพการีของผู้เยาว์ หรือพี่น้องของผู้เยาว์
- ผู้ที่พ่อหรือแม่ที่ตายทำหนังสือระบุชื่อห้ามไว้
โดยหลัก ผู้ปกครองมีได้คราวละหนึ่งคน แต่มาตรา 1590 ให้ศาลตั้งหลายคนได้ถ้าพินัยกรรมกำหนด หรือมีเหตุผลอันสมควร และศาลจะกำหนดให้ทำร่วมกันหรือแบ่งอำนาจเฉพาะก็ได้
ขอตั้งผู้ปกครอง มีขั้นตอนอย่างไร
การขอตั้งผู้ปกครองเป็น คดีครอบครัวที่ยื่นเป็นคำร้องต่อศาล ปกติคือศาลเยาวชนและครอบครัวที่มีเขตอำนาจ ขั้นตอนโดยรวมมีดังนี้
- รวบรวมเอกสารที่แสดงว่าเด็กไม่มีพ่อแม่ หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครอง และความเกี่ยวพันระหว่างผู้ร้องกับเด็ก
- ยื่นคำร้องต่อศาล พร้อมเหตุผลว่าทำไมผู้ร้องเหมาะสม และแนบความยินยอมของญาติคนอื่นถ้ามี
- ศาลนัดไต่สวน ผู้ร้องนำพยานเข้าเบิกความ ศาลอาจขอข้อมูลเพิ่มเกี่ยวกับตัวเด็กและสภาพความเป็นอยู่
- ศาลมีคำสั่งตั้งผู้ปกครอง ความเป็นผู้ปกครองเริ่มเมื่อทราบคำสั่ง
- ภายในสามเดือนนับแต่ทราบคำสั่ง ทำบัญชีทรัพย์สินของเด็ก โดยมีพยานที่บรรลุนิติภาวะและเป็นญาติของเด็กอย่างน้อยสองคนรับรอง (มาตรา 1592)
- ยื่นสำเนาบัญชีทรัพย์สินต่อศาลภายในสิบวันนับแต่ทำบัญชีเสร็จ (มาตรา 1593)
เอกสารที่มักต้องใช้ ได้แก่ บัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ร้อง สูติบัตรและทะเบียนบ้านของเด็ก มรณบัตรของพ่อแม่ หรือคำสั่งศาลที่ถอนอำนาจปกครอง หลักฐานความเป็นญาติ และรายการทรัพย์สินของเด็กเท่าที่ทราบ ศาลแต่ละแห่งอาจขอเอกสารต่างกัน ควรสอบถามศาลที่จะยื่นก่อน
อย่าลืมกำหนดสามเดือนในการทำบัญชีทรัพย์สิน ถ้าไม่ทำหรือทำไม่ครบถ้วน มาตรา 1594 ให้ศาลสั่งถอนผู้ปกครองได้ ผู้ปกครองหลายคนตั้งใจดูแลเด็ก แต่พลาดเพราะคิดว่าได้คำสั่งศาลแล้วถือว่าจบ
หน้าที่ของผู้ปกครองหลังศาลมีคำสั่ง
ผู้ปกครองต้องดูแลทั้ง ตัวเด็กและทรัพย์สินของเด็ก ตามกรอบที่กฎหมายวางไว้
- อุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควร ตามสิทธิและหน้าที่ในมาตรา 1598/2
- ใช้เงินได้ของเด็กเพื่อการเลี้ยงดูและการศึกษา ส่วนที่เหลือลงทุนได้เฉพาะแบบที่มาตรา 1598/4 กำหนด เช่น พันธบัตรรัฐบาล หรือฝากประจำธนาคาร
- ขออนุญาตศาลก่อนทำนิติกรรมสำคัญตามมาตรา 1574 เช่น ขายหรือจำนองที่ดินของเด็ก ให้กู้ยืมเงิน หรือประนีประนอมยอมความ
- ปรึกษาเด็กก่อนทำกิจการสำคัญ ถ้าเด็กรู้จักผิดชอบและอายุไม่ต่ำกว่าสิบห้าปี (มาตรา 1598/5)
- เมื่อความปกครองสิ้นสุด ส่งมอบทรัพย์สินและทำบัญชีการจัดการภายในหกเดือน (มาตรา 1598/11)
ถ้าผู้ปกครองละเลยหน้าที่ ใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง มาตรา 1598/8 ให้ศาลสั่งถอนได้ โดยเด็กที่อายุไม่ต่ำกว่าสิบห้าปี ญาติ หรืออัยการเป็นผู้ร้องขอได้ตามมาตรา 1598/9
คำถามที่พบบ่อย
ปู่ย่าตายายเลี้ยงหลานอยู่แล้ว ต้องขอตั้งผู้ปกครองไหม
ถ้าพ่อหรือแม่ยังมีชีวิตและมีอำนาจปกครอง โดยหลักไม่ต้อง เพราะอำนาจยังอยู่กับพ่อแม่ แต่ถ้าพ่อแม่เสียชีวิตทั้งคู่ หน่วยงานอย่างธนาคาร บริษัทประกัน หรือโรงเรียน มักขอเอกสารแสดงอำนาจตามกฎหมาย คำสั่งตั้งผู้ปกครองจะช่วยให้ดำเนินการแทนหลานได้
แม่ยังอยู่แต่ทิ้งลูกไป ญาติขอตั้งผู้ปกครองได้เลยไหม
ยังไม่ได้ทันที เพราะแม่ยังเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ต้องให้ศาลถอนอำนาจปกครองตามมาตรา 1582 ก่อน ซึ่งญาติของเด็กหรืออัยการร้องขอได้ ดูเหตุที่ศาลใช้ที่ เหตุใดบ้างที่ศาลจะสั่งถอนอำนาจปกครองบุตร
ชาวต่างชาติเป็นผู้ปกครองหลานในไทยได้ไหม
มาตรา 1587 ไม่ได้ห้ามเพราะสัญชาติ แต่ศาลจะพิจารณาความเหมาะสมในการดูแลตัวเด็กและทรัพย์สิน เช่น ถิ่นที่อยู่ ความต่อเนื่องในการดูแล และความสามารถในการปฏิบัติหน้าที่ในประเทศไทย
ผู้ปกครองขายที่ดินมรดกของเด็กได้ไหม
ทำเองไม่ได้ ต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อนตามมาตรา 1574 ซึ่งนำมาใช้กับผู้ปกครองตามมาตรา 1598/3 ศาลจะดูว่าการขายเป็นประโยชน์ต่อเด็กจริงหรือไม่
ความเป็นผู้ปกครองสิ้นสุดเมื่อไร
ความปกครองสิ้นสุดเมื่อเด็กตายหรือบรรลุนิติภาวะ ส่วนตัวผู้ปกครองพ้นหน้าที่เมื่อตาย ลาออกโดยศาลอนุญาต เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ ล้มละลาย หรือถูกศาลถอน
ควรเริ่มอย่างไร
เริ่มจากตรวจสถานะของพ่อแม่เด็กให้ชัด ว่าเสียชีวิต ถูกถอนอำนาจปกครอง หรือยังใช้อำนาจอยู่ แล้วรวบรวมเอกสารของเด็กและรายการทรัพย์สินเท่าที่ทราบ
การปรึกษาทนายความด้านครอบครัวก่อนยื่น ช่วยให้เลือกเส้นทางที่ถูก เช่น ต้องถอนอำนาจปกครองก่อนหรือไม่ และเตรียมบัญชีทรัพย์สินให้ทันกำหนด ดูภาพรวมเรื่องอำนาจปกครองได้ที่ อำนาจปกครองบุตรหลังหย่า ร่วมกันหรือคนเดียว
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ