ประกันตัวระหว่างอุทธรณ์คดีอาญา ยื่นที่ไหน ใช้หลักประกันอะไร และถ้าศาลไม่ให้ประกันทำอย่างไร

วันฟังคำพิพากษาเป็นวันที่หลายครอบครัวไม่ได้เตรียมใจ เมื่อศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุกโดยไม่รอการลงโทษ จำเลยอาจถูกควบคุมตัวไปเรือนจำในวันนั้นเลย ทั้งที่ยังตั้งใจจะอุทธรณ์ บทความนี้อธิบายว่าหลังศาลชั้นต้นพิพากษาแล้ว การประกันตัวระหว่างอุทธรณ์ต้องยื่นที่ไหน ใครเป็นผู้สั่ง ศาลดูอะไร และถ้าไม่ได้รับอนุญาตยังทำอะไรได้บ้าง

ประกันตัวระหว่างอุทธรณ์คืออะไร

ประกันตัวระหว่างอุทธรณ์ คือ การขอให้ศาลปล่อยจำเลยชั่วคราวในช่วงที่คดียังไม่ถึงที่สุด หลังศาลชั้นต้นพิพากษาลงโทษแล้ว และระหว่างรอศาลอุทธรณ์ตัดสิน ในตัวบทกฎหมายใช้คำว่า “การปล่อยชั่วคราว” ส่วนคำว่าประกันตัวเป็นคำที่คนทั่วไปใช้เรียก การได้ประกันไม่ได้แปลว่าคำพิพากษาถูกยกเลิก จำเลยยังมีสถานะเป็นผู้ต้องคำพิพากษาของศาลชั้นต้น เพียงแต่ไม่ต้องอยู่ในเรือนจำระหว่างที่คดียังสู้กันต่อ

เรื่องนี้สำคัญกับการอุทธรณ์ขอลดโทษโดยตรง เพราะจำเลยที่อยู่ข้างนอกมีเวลาไปชดใช้ผู้เสียหาย รวบรวมเอกสาร และทำงานเลี้ยงครอบครัว ซึ่งล้วนเป็นข้อเท็จจริงที่ใช้ประกอบอุทธรณ์ได้ ภาพรวมของการอุทธรณ์ทั้งกระบวนการอ่านได้ที่ คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา

ยื่นคำร้องขอประกันตัวระหว่างอุทธรณ์ที่ไหน และใครเป็นผู้สั่ง

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 106 แบ่งตามสถานะของสำนวนคดี หลังศาลชั้นต้นอ่านคำพิพากษาแล้ว ไม่ว่าจะยังไม่ได้ยื่นอุทธรณ์ หรือยื่นแล้วแต่ศาลยังไม่ได้ส่งสำนวนขึ้นไป ให้ยื่นคำร้องต่อศาลชั้นต้น ถ้าศาลชั้นต้นเห็นสมควรปล่อย ก็สั่งอนุญาตได้เอง ถ้าไม่เห็นสมควร ศาลชั้นต้นต้องรีบส่งคำร้องพร้อมสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์เป็นผู้สั่ง

สถานะของคดี	ยื่นคำร้องที่	ผู้สั่ง
ศาลชั้นต้นอ่านคำพิพากษาแล้ว ยังไม่ยื่นอุทธรณ์	ศาลชั้นต้น	ศาลชั้นต้นสั่งอนุญาตได้ ถ้าไม่เห็นสมควรส่งให้ศาลอุทธรณ์สั่ง
ยื่นอุทธรณ์แล้ว แต่ยังไม่ส่งสำนวนไปศาลอุทธรณ์	ศาลชั้นต้น	เหมือนแถวบน
ส่งสำนวนไปศาลอุทธรณ์แล้ว	ศาลชั้นต้น (ซึ่งต้องรีบส่งต่อ) หรือยื่นตรงที่ศาลอุทธรณ์	ศาลอุทธรณ์

หลักเดียวกันนี้ใช้เมื่อศาลอุทธรณ์อ่านคำพิพากษาแล้วและจำเลยจะฎีกาต่อ โดยคำร้องที่ศาลชั้นต้นไม่เห็นสมควรอนุญาตจะถูกส่งไปให้ศาลฎีกาสั่ง ข้อที่ควรจำคือคำว่า “ศาลชั้นต้นไม่อนุญาต” ในช่วงนี้ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย เพราะกฎหมายให้ส่งเรื่องขึ้นไปให้ศาลที่สูงกว่าพิจารณา

ศาลพิจารณาอะไรบ้างก่อนสั่งให้ประกัน

ป.วิ.อ. มาตรา 108 กำหนดปัจจัยที่ศาลต้องพิจารณาไว้ ได้แก่

• ความหนักเบาแห่งข้อหา
• พยานหลักฐานที่ปรากฏแล้ว
• พฤติการณ์ต่าง ๆ แห่งคดี
• ความน่าเชื่อถือของผู้ร้องขอประกันหรือหลักประกัน
• ผู้ต้องหาหรือจำเลยน่าจะหลบหนีหรือไม่
• ภัยอันตรายหรือความเสียหายที่จะเกิดขึ้นจากการปล่อยชั่วคราว
• คำคัดค้านของเจ้าพนักงาน โจทก์ หรือผู้เสียหาย ถ้ามี

ในชั้นอุทธรณ์ ศาลมีคำพิพากษาของศาลชั้นต้นอยู่ในมือแล้ว จึงเห็นทั้งโทษที่ลงและข้อเท็จจริงที่ศาลฟังได้ ปัจจัยเรื่องความหนักเบาของโทษและโอกาสหลบหนีจึงมักถูกพิจารณาประกอบกับโทษที่จำเลยได้รับจริง คำร้องที่ดีจึงไม่ควรพูดแค่ว่า “จำเลยจะไม่หลบหนี” แต่ควรแสดงข้อเท็จจริงที่ทำให้ศาลเชื่อได้ เช่น มีที่อยู่และงานที่แน่นอน มาศาลตามนัดทุกครั้งตลอดการพิจารณา มีภาระดูแลครอบครัว หรือได้ชดใช้ผู้เสียหายแล้ว

มาตรา 108 ยังให้ศาลกำหนดเงื่อนไขในการปล่อยชั่วคราวได้ และให้ใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์หรือวิธีการอื่นเพื่อป้องกันการหลบหนีได้เมื่อผู้นั้นยินยอม ในคำร้องจึงอาจแสดงความพร้อมรับเงื่อนไขเหล่านี้ เพื่อให้ศาลมีทางเลือกมากขึ้น

ใช้หลักประกันอะไรได้บ้าง

หลักประกัน คือ สิ่งที่ผู้ขอประกันวางไว้กับศาลเป็นหลักว่าจำเลยจะมาศาลตามนัดและปฏิบัติตามเงื่อนไข โดยทั่วไปอาจเป็นเงินหรือทรัพย์สินที่มีมูลค่า หรือบุคคลที่ศาลเชื่อถือ ชนิดที่ศาลรับ วิธียื่น และจำนวนที่ต้องวาง เป็นไปตามข้อบังคับและดุลพินิจของศาล ศาลยุติธรรมมีข้อบังคับของประธานศาลฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขเกี่ยวกับการเรียกประกันหรือหลักประกันในการปล่อยชั่วคราววางกรอบไว้ แต่จำนวนในแต่ละคดีขึ้นกับข้อหา โทษที่ศาลลง และพฤติการณ์ของคดี บทความนี้จึงไม่ระบุตัวเลข ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ศาลหรือทนายในคดีของคุณโดยตรง

สิ่งที่ครอบครัวควรเตรียมให้พร้อมคือเอกสารแสดงความเป็นเจ้าของหลักประกัน เอกสารประจำตัวของนายประกัน และหลักฐานความสัมพันธ์หรือความน่าเชื่อถือของผู้ขอประกัน ค่าใช้จ่ายส่วนนี้ควรวางแผนไว้ตั้งแต่ก่อนวันฟังคำพิพากษา ดูภาพรวมค่าใช้จ่ายทั้งหมดได้ที่ ค่าใช้จ่ายอุทธรณ์คดีอาญา

ขั้นตอนเตรียมยื่นประกันตัวหลังศาลชั้นต้นพิพากษา

1. เตรียมก่อนวันฟังคำพิพากษา ปรึกษาทนายว่ามีโอกาสถูกจำคุกหรือไม่ และเตรียมหลักประกันกับเอกสารของนายประกันไว้ล่วงหน้า ไม่ควรรอให้ศาลอ่านคำพิพากษาก่อนแล้วค่อยหา
2. ยื่นคำร้องขอปล่อยชั่วคราวต่อศาลชั้นต้น ในวันเดียวกันหรือโดยเร็วที่สุดหลังอ่านคำพิพากษา ระบุเหตุผลที่ตอบปัจจัยตามมาตรา 108 ทีละข้อ
3. แนบหลักฐานประกอบ เช่น หนังสือรับรองการทำงาน ทะเบียนบ้าน ใบรับรองแพทย์ หรือหลักฐานการชดใช้ผู้เสียหาย
4. ติดตามคำสั่ง ถ้าศาลชั้นต้นไม่เห็นสมควร คำร้องจะถูกส่งไปศาลอุทธรณ์ ควรถามเจ้าหน้าที่ศาลว่าส่งไปแล้วเมื่อใด
5. ปฏิบัติตามเงื่อนไขอย่างเคร่งครัด เมื่อได้รับอนุญาต ให้ไปศาลตามนัดทุกครั้ง และปฏิบัติตามเงื่อนไขที่ศาลกำหนด

อีกเรื่องที่มักถูกลืม คือ ป.วิ.อ. มาตรา 198 กำหนดว่าถ้าคำพิพากษาให้จำเลยรับโทษจำคุกและจำเลยไม่ได้ถูกคุมขัง จำเลยต้องไปแสดงตนต่อเจ้าพนักงานศาลตอนยื่นอุทธรณ์ด้วย มิฉะนั้นศาลไม่รับอุทธรณ์ จำเลยที่ได้ประกันแล้วจึงต้องวางแผนไปศาลในวันยื่นอุทธรณ์ด้วยตัวเอง และต้องยื่นให้ทันภายในหนึ่งเดือน ดูวิธีนับวันที่ ระยะเวลาอุทธรณ์คดีอาญา

ถ้าศาลไม่ให้ประกันตัว ทำอย่างไรต่อ

ขั้นแรกคืออ่านเหตุผลในคำสั่งให้เข้าใจ ศาลมักระบุว่าไม่อนุญาตเพราะปัจจัยใด เช่น คดีมีโทษสูง เกรงว่าจะหลบหนี หรือหลักประกันไม่น่าเชื่อถือ เหตุผลนั้นบอกว่าต้องเสริมจุดไหน

ถ้าภายหลังมีข้อเท็จจริงใหม่ เช่น หาหลักประกันเพิ่มได้ มีนายประกันที่น่าเชื่อถือขึ้น ได้ชดใช้ผู้เสียหายแล้ว จำเลยเจ็บป่วยมีหลักฐานทางการแพทย์ หรือยินยอมใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ การยื่นคำร้องใหม่พร้อมข้อเท็จจริงเหล่านั้นเป็นแนวทางที่ทนายมักพิจารณา ส่วนช่องทางโต้แย้งคำสั่งไม่อนุญาตและกำหนดเวลาที่ใช้กับคดีของคุณ ควรให้ทนายตรวจโดยตรง เพราะขึ้นกับว่าศาลใดเป็นผู้สั่งและคดีอยู่ในขั้นใด

ระหว่างนั้น การอุทธรณ์ยังเดินหน้าต่อได้ ป.วิ.อ. มาตรา 199 ให้ผู้อุทธรณ์ที่ถูกขังหรือจำคุกอยู่ในเรือนจำยื่นอุทธรณ์ต่อพัศดีได้ภายในอายุอุทธรณ์ และถ้าเอกสารถึงศาลช้าโดยไม่ใช่ความผิดของผู้ยื่น ให้ถือว่ายื่นทันเวลา ครอบครัวจึงไม่ควรปล่อยให้เรื่องประกันตัวดึงความสนใจจนลืมกำหนดยื่นอุทธรณ์

ตัวอย่างสมมติ: คำร้องที่ตอบเหตุผลของศาล

นาย ง. (ตัวอย่างสมมติ) ถูกพิพากษาจำคุกและไม่ได้รับการรอการลงโทษ ครอบครัวยื่นคำร้องขอประกันในวันเดียวกัน แต่ศาลชั้นต้นไม่เห็นสมควรและส่งคำร้องไปให้ศาลอุทธรณ์ ซึ่งมีคำสั่งไม่อนุญาตโดยให้เหตุผลว่าเกรงจะหลบหนี ต่อมาครอบครัวรวบรวมหนังสือรับรองจากนายจ้าง หลักฐานว่านาย ง. มาศาลตามนัดทุกครั้งตลอดการพิจารณา และหนังสือยินยอมใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ แล้วยื่นคำร้องใหม่โดยตอบเหตุผลเรื่องการหลบหนีโดยตรง ผลจะเป็นอย่างไรยังเป็นดุลพินิจของศาล แต่คำร้องฉบับใหม่ให้ข้อมูลที่ตรงกับข้อกังวลของศาลมากกว่าฉบับแรก

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ไม่เตรียมหลักประกันไว้ก่อน ทำให้จำเลยต้องอยู่ในเรือนจำหลายวันระหว่างรอหา
• เขียนคำร้องสั้น ๆ ว่า “จะไม่หลบหนี” โดยไม่มีข้อเท็จจริงรองรับ
• ให้ข้อมูลในคำร้องไม่ตรงกับเอกสาร เช่น ที่อยู่หรือที่ทำงาน ทำให้ความน่าเชื่อถือลดลง
• ได้ประกันแล้วผิดเงื่อนไขหรือไม่มาศาลตามนัด ซึ่งกระทบทั้งหลักประกันและภาพของจำเลยในชั้นอุทธรณ์
• มัวแต่เรื่องประกันตัวจนลืมกำหนดยื่นอุทธรณ์หนึ่งเดือน

การได้ออกมาระหว่างอุทธรณ์ทำให้จำเลยมีเวลาเตรียมเหตุลดโทษได้เต็มที่ แต่ต้องเตรียมตั้งแต่ก่อนวันฟังคำพิพากษา ถ้าคุณกำลังจะไปฟังคำพิพากษาเร็ว ๆ นี้ หรือยื่นแล้วยังไม่ได้รับอนุญาต ติดต่อสำนักงาน เพื่อตรวจเอกสารและวางแผนร่วมกับกำหนดยื่นอุทธรณ์

คำถามที่พบบ่อย

ยื่นประกันตัวชั้นอุทธรณ์ได้ตั้งแต่เมื่อไร

ได้ตั้งแต่ศาลชั้นต้นอ่านคำพิพากษาแล้ว แม้ยังไม่ได้ยื่นอุทธรณ์ ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 106 โดยยื่นที่ศาลชั้นต้น ยิ่งเตรียมหลักประกันและเอกสารไว้ก่อนวันฟังคำพิพากษา ก็ยิ่งยื่นได้เร็ว

เงินประกันตัวชั้นอุทธรณ์ต้องใช้เท่าไร

ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกคดี จำนวนขึ้นกับข้อหา โทษที่ศาลลง และพฤติการณ์ของคดี ตามข้อบังคับและดุลพินิจของศาล ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ศาลหรือทนายในคดีนั้นโดยตรง และอย่าเชื่อตัวเลขที่ส่งต่อกันในอินเทอร์เน็ต

ศาลชั้นต้นไม่ให้ประกัน แปลว่าหมดสิทธิ์แล้วใช่ไหม

ไม่ใช่ ถ้าศาลชั้นต้นไม่เห็นสมควรอนุญาต กฎหมายให้ศาลชั้นต้นรีบส่งคำร้องพร้อมสำนวนไปให้ศาลอุทธรณ์สั่ง ระหว่างรอ ครอบครัวควรเตรียมข้อเท็จจริงหรือหลักประกันเพิ่มเติมไว้

ใช้กำไลอิเล็กทรอนิกส์ช่วยให้ได้ประกันง่ายขึ้นไหม

อาจช่วยได้ เพราะ ป.วิ.อ. มาตรา 108 ให้ศาลใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์เพื่อป้องกันการหลบหนีได้เมื่อผู้นั้นยินยอม การแสดงความยินยอมไว้ในคำร้องช่วยตอบข้อกังวลเรื่องหลบหนี แต่ศาลจะใช้หรือไม่และจะยังเรียกหลักประกันด้วยหรือไม่ เป็นดุลพินิจของศาล

ได้ประกันแล้ว ต้องไปศาลวันยื่นอุทธรณ์ด้วยไหม

ต้องไป ถ้าคำพิพากษาให้จำคุกโดยไม่รอการลงโทษ เพราะ ป.วิ.อ. มาตรา 198 ให้จำเลยที่ไม่ได้ถูกคุมขังแสดงตนต่อเจ้าพนักงานศาลตอนยื่นอุทธรณ์ ไม่เช่นนั้นศาลไม่รับอุทธรณ์