ทำหนังสือตัดมรดกที่สำนักงานที่ดินได้ไหม ต้องทำกับเจ้าหน้าที่คนใด?

ไม่ได้ เจ้าพนักงานที่ดินไม่ใช่พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายมรดก หนังสือตัดทายาทโดยธรรมมิให้รับมรดกตาม ป.พ.พ. มาตรา 1608 (2) ต้องมอบไว้แก่นายอำเภอ หรือผู้อำนวยการเขตในกรุงเทพมหานคร รวมถึงผู้รักษาราชการแทน ศาลฎีกาเคยรับรองหนังสือที่ปลัดอำเภอออกไปทำให้ที่บ้านในวันหยุดราชการว่าใช้ได้

ผู้ที่ต้องการตัดลูกหรือญาติคนใดคนหนึ่งมิให้รับมรดกมักนึกถึงสำนักงานที่ดินก่อน เพราะทรัพย์สินหลักคือที่ดิน และคิดว่าทำบันทึกไว้กับโฉนดน่าจะตรงจุดที่สุด บางคนอยู่โรงพยาบาลหรือเดินทางไม่ไหว จึงสงสัยว่าเชิญเจ้าหน้าที่มาที่บ้านได้หรือไม่ บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามว่าหนังสือตัดมรดกต้องมอบแก่เจ้าหน้าที่คนใด ทำที่ไหนได้บ้าง และถ้าทำผิดที่จะเกิดอะไรขึ้น ส่วนหลักทั่วไปของการตัดทายาทอ่านได้ใน ตัดลูกออกจากกองมรดกทำอย่างไร มาตรา 1608

พนักงานเจ้าหน้าที่ตามมาตรา 1608 คือใคร?

พนักงานเจ้าหน้าที่ในเรื่องนี้ คือนายอำเภอสำหรับต่างจังหวัด และผู้อำนวยการเขตสำหรับกรุงเทพมหานคร ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1608 ให้เจ้ามรดกตัดทายาทโดยธรรมได้ 2 วิธี คือโดยพินัยกรรม หรือโดยทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ ตัวบทไม่ได้ระบุตำแหน่งไว้เอง แต่มาตรา 1672 ให้อำนาจรัฐมนตรีออกกฎกระทรวงเพื่อปฏิบัติตามกฎหมายมรดก และกฎกระทรวงมหาดไทยที่ออกตามมาตรานี้กำหนดให้เป็นหน้าที่ของฝ่ายปกครองระดับอำเภอ

ผลคือ เจ้าหน้าที่ของหน่วยงานอื่น ไม่ว่าจะเป็นเจ้าพนักงานที่ดิน เจ้าหน้าที่ธนาคาร ผู้ใหญ่บ้าน หรือทนายความ ไม่ใช่ผู้ที่กฎหมายกำหนดให้รับมอบหนังสือตัดมรดก

ทำหนังสือตัดมรดกที่สำนักงานที่ดินได้ไหม?

ไม่ได้ หนังสือที่มอบไว้แก่เจ้าพนักงานที่ดินไม่มีผลเป็นการตัดมิให้รับมรดก เพราะเจ้าพนักงานที่ดินไม่ใช่พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายมรดก แม้จะเป็นเจ้าหน้าที่ของรัฐและแม้ทรัพย์ที่เกี่ยวข้องจะเป็นที่ดินก็ตาม

แนวทางนี้มาจากคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1250/2538 ซึ่งเป็นคดีเกี่ยวกับหนังสือสละมรดกที่ทำไว้ต่อเจ้าพนักงานที่ดิน ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าการสละมรดกในกรุงเทพมหานครต้องทำต่อผู้อำนวยการเขต ในต่างจังหวัดต้องทำต่อนายอำเภอ ตามกฎกระทรวงมหาดไทยที่ออกตามมาตรา 1672 เจ้าพนักงานที่ดินจึงไม่ใช่พนักงานเจ้าหน้าที่ตามมาตรา 1612 และหนังสือนั้นไม่ใช่หนังสือสละมรดก ตำรากฎหมายอธิบายว่าเหตุผลเดียวกันนี้ใช้กับหนังสือตัดมรดกด้วย เพราะมาตรา 1608 (2) ใช้ถ้อยคำเดียวกันและอาศัยกฎกระทรวงชุดเดียวกัน

เรื่องการสละมรดกที่สำนักงานที่ดินมีรายละเอียดเฉพาะ ดู ทายาทแจ้งว่าไม่ประสงค์รับโอนที่ดิน ถือเป็นการสละมรดกหรือไม่

ทำหนังสือตัดมรดกกับใคร ที่ไหนผล
นายอำเภอ ณ ที่ว่าการอำเภอมีผล เป็นไปตามมาตรา 1608 (2)
ผู้อำนวยการเขต ณ สำนักงานเขตในกรุงเทพมหานครมีผล
ผู้รักษาราชการแทนผู้อำนวยการเขตหรือนายอำเภอมีผล ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5619-5620/2539
เจ้าหน้าที่อำเภอออกไปทำให้ที่บ้านเจ้ามรดกในวันหยุดราชการมีผล ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520
เจ้าพนักงานที่ดิน ณ สำนักงานที่ดินไม่มีผลเป็นการตัดมรดก ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1250/2538
เขียนเองแล้วเก็บไว้ที่บ้าน หรือฝากญาติไม่มีผล เว้นแต่เอกสารนั้นทำถูกแบบพินัยกรรม

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ศาลฎีกาตีความเรื่องตัวเจ้าหน้าที่อย่างเคร่งครัด แต่ผ่อนปรนเรื่องสถานที่และวันเวลา มี 2 คดีที่ควรรู้

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 บิดาต้องการตัดบุตรคนหนึ่งมิให้รับมรดก ปลัดอำเภอจึงออกไปทำหนังสือตัดมรดกให้ที่บ้านของบิดา และวันนั้นเป็นวันหยุดราชการ ปัญหาคือหนังสือที่ทำนอกที่ว่าการอำเภอและนอกวันทำการใช้ได้หรือไม่ ศาลฎีกาเห็นว่าไม่มีกฎหมายบังคับไว้ ไม่ว่าโดยตรงหรือโดยปริยาย ว่าต้องทำในสถานที่ราชการเท่านั้น และไม่มีกฎหมายห้ามปฏิบัติราชการในวันหยุด หนังสือตัดมรดกจึงใช้บังคับได้

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5619-5620/2539 เจ้ามรดกทำหนังสือตัดทายาทโดยธรรมต่อหน้าผู้ช่วยผู้อำนวยการเขต ซึ่งขณะนั้นเป็นผู้รักษาราชการแทนผู้อำนวยการเขต ไม่ได้ทำต่อผู้อำนวยการเขตโดยตรง ศาลฎีกาเห็นว่าการรักษาราชการแทนเป็นไปตามระเบียบแบบแผนของการบริหารราชการ หนังสือจึงชอบด้วยมาตรา 1608 (2)

ข้อสรุปจากสองคดีนี้คือ สาระอยู่ที่หนังสือต้องไปถึงมือเจ้าหน้าที่ฝ่ายปกครองผู้มีอำนาจ ส่วนจะทำที่อาคารใด วันใด ไม่ใช่เงื่อนไขของความสมบูรณ์

เจ้ามรดกป่วยหรือเดินทางไม่ได้ ต้องทำอย่างไร?

ทำได้ 2 ทาง คือขอให้เจ้าหน้าที่อำเภอหรือเขตออกมาดำเนินการนอกสถานที่ หรือใช้วิธีตัดโดยพินัยกรรมซึ่งไม่ต้องอาศัยเจ้าหน้าที่ ทางแรกมีคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 รองรับว่าทำได้ แต่การออกนอกสถานที่ขึ้นกับระเบียบและดุลพินิจของแต่ละอำเภอหรือเขต ควรติดต่อสอบถามล่วงหน้า

ขั้นตอนโดยทั่วไปเมื่อทำที่อำเภอหรือเขต

  1. เตรียมบัตรประชาชนและทะเบียนบ้านของผู้ทำ และข้อมูลของผู้ที่จะตัด คือชื่อ นามสกุล เลขประจำตัวประชาชนถ้าทราบ และความสัมพันธ์
  2. แจ้งเจ้าหน้าที่ว่าประสงค์ทำหนังสือตัดทายาทโดยธรรมมิให้รับมรดกตามมาตรา 1608
  3. อ่านข้อความทั้งหมดก่อนลงชื่อ ตรวจตัวสะกดชื่อและนามสกุลของผู้ถูกตัด
  4. ตรวจว่าผู้ลงนามรับมอบเป็นนายอำเภอ ผู้อำนวยการเขต หรือผู้รักษาราชการแทน และมีการลงวันที่
  5. ขอสำเนาที่รับรองแล้ว เก็บไว้กับเอกสารสำคัญ และแจ้งผู้ที่ไว้ใจว่าต้นฉบับอยู่ที่อำเภอหรือเขตใด

ถ้าเลือกทำนอกสถานที่ ควรเตรียมเพิ่ม

  • ใบรับรองแพทย์ที่ยืนยันว่าผู้ทำมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ในวันทำ
  • พยานที่ไม่มีส่วนได้เสียในกองมรดกอยู่ร่วมด้วย

ผู้ที่อยู่ต่างประเทศควรสอบถามสถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทยถึงบริการที่ทำได้ หรือใช้วิธีทำพินัยกรรม เรื่องนี้ไม่ได้อยู่ในคำพิพากษาที่กล่าวถึงข้างต้น จึงควรตรวจสอบเป็นรายกรณี

ตัวอย่างสมมติ: ป้าลำดวนกับหลานชาย

ตัวอย่างสมมติ นางลำดวนอายุ 79 ปี ไม่มีสามีและบุตร บิดามารดาเสียชีวิตแล้ว มีน้องชาย 2 คน คือ นายเฉลิมและนายชาตรี ซึ่งเป็นทายาทโดยธรรมของเธอ นางลำดวนไม่ต้องการให้นายชาตรีได้รับมรดก จึงไปสำนักงานที่ดินพร้อมโฉนด ขอให้เจ้าหน้าที่บันทึกถ้อยคำว่าไม่ให้นายชาตรีรับมรดกที่ดินแปลงนี้ และลงชื่อไว้

ถ้านางลำดวนเสียชีวิตโดยมีเพียงบันทึกฉบับนี้ นายชาตรียังมีสิทธิรับมรดกครึ่งหนึ่งร่วมกับนายเฉลิม เพราะบันทึกไม่ได้มอบแก่พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายมรดก และบันทึกนั้นก็ไม่ได้ทำตามแบบของพินัยกรรม

สมมติว่านางลำดวนได้รับคำแนะนำทัน เธอป่วยติดเตียงจึงประสานสำนักงานเขต ผู้ช่วยผู้อำนวยการเขตซึ่งรักษาราชการแทนในวันนั้นเดินทางมาที่บ้านในวันเสาร์ จัดทำหนังสือตัดนายชาตรีมิให้รับมรดก ระบุชื่อ นามสกุล และฐานะน้องชายไว้ครบ นางลำดวนลงชื่อต่อหน้าเจ้าหน้าที่ หนังสือฉบับนี้มีผลตามแนวคำพิพากษาทั้งสองฉบับข้างต้น เมื่อเธอเสียชีวิต นายเฉลิมรับมรดกแต่ผู้เดียว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ทำบันทึกไว้ที่สำนักงานที่ดินแล้วเข้าใจว่าตัดมรดกแล้ว บันทึกนั้นไม่มีผลตามมาตรา 1608 ทายาทที่ต้องการตัดยังได้รับมรดกตามเดิม
  • ไม่ตรวจว่าใครเป็นผู้ลงนามรับมอบ ถ้าผู้รับไม่ใช่นายอำเภอ ผู้อำนวยการเขต หรือผู้ที่ทำหน้าที่แทนโดยชอบ จะเปิดช่องให้โต้แย้งความสมบูรณ์
  • ไม่เก็บสำเนาและไม่บอกใคร เมื่อเจ้ามรดกเสียชีวิต ทายาทอื่นไม่รู้ว่ามีหนังสือ จึงแบ่งมรดกกันไปโดยรวมผู้ถูกตัดเข้าไปด้วย

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อจะทำหนังสือตัดมรดก

ความผิดพลาดเรื่องตัวเจ้าหน้าที่จะปรากฏเมื่อผู้ทำเสียชีวิตแล้ว ซึ่งแก้ไขไม่ได้ และผู้ที่ถูกตัดจะยกขึ้นต่อสู้เป็นข้อแรก งานที่ทนายทำได้ เช่น

  • ตรวจว่าควรตัดโดยหนังสือที่อำเภอ โดยพินัยกรรม หรือทำทั้งสองทางเพื่อปิดช่องโต้แย้ง
  • ประสานอำเภอหรือเขต เตรียมข้อความ ตรวจตำแหน่งและอำนาจของผู้ลงนามรับมอบ และจัดพยานกรณีทำนอกสถานที่
  • ตรวจเอกสารที่ทำไปแล้ว เช่น บันทึกที่สำนักงานที่ดิน ว่ามีผลเพียงใด และจัดทำใหม่ให้ถูกต้องขณะเจ้ามรดกยังมีชีวิต
  • หลังเจ้ามรดกเสียชีวิต ขอคัดสำเนาหนังสือจากอำเภอ และว่าความในคดีที่มีการโต้แย้งความสมบูรณ์

ถ้าหนังสือที่ทำไว้มีปัญหาเรื่องการระบุตัว ดู หนังสือตัดมรดกเขียนนามสกุลผิด ยังมีผลตัดมรดกอยู่ไหม และถ้าเลือกใช้พินัยกรรมแทน ดู พินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนเดียว ลูกคนอื่นถูกตัดมรดกไหม

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ทำหนังสือตัดมรดกที่สำนักงานที่ดินมีผลไหม?

ไม่มีผลเป็นการตัดมรดก เจ้าพนักงานที่ดินไม่ใช่พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายมรดก ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1250/2538 ต้องทำกับนายอำเภอหรือผู้อำนวยการเขต หรือตัดโดยพินัยกรรม

ปลัดอำเภอหรือผู้ช่วยผู้อำนวยการเขตรับหนังสือตัดมรดกแทนได้ไหม?

ได้ เมื่อเป็นการปฏิบัติหน้าที่แทนโดยชอบตามระเบียบราชการ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5619-5620/2539 รับรองหนังสือที่ทำต่อหน้าผู้ช่วยผู้อำนวยการเขตซึ่งรักษาราชการแทนผู้อำนวยการเขต

เชิญเจ้าหน้าที่อำเภอมาทำหนังสือตัดมรดกที่บ้านได้ไหม?

ได้ในแง่ความสมบูรณ์ของหนังสือ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 ถือว่าหนังสือที่ปลัดอำเภอออกไปทำให้ที่บ้านในวันหยุดราชการใช้บังคับได้ ส่วนเจ้าหน้าที่จะออกมาให้หรือไม่ ต้องประสานกับอำเภอหรือเขตนั้น

ทำหนังสือตัดมรดกที่อำเภออื่นที่ไม่ใช่ภูมิลำเนาได้ไหม?

ตัวบทมาตรา 1608 ไม่ได้จำกัดว่าต้องเป็นอำเภอตามทะเบียนบ้าน และคำพิพากษาที่กล่าวถึงในบทความนี้ไม่ได้วินิจฉัยประเด็นนี้ ในทางปฏิบัติควรสอบถามอำเภอหรือเขตที่จะไปทำก่อน

ไม่อยากไปอำเภอ ตัดมรดกด้วยวิธีอื่นได้ไหม?

ได้ โดยเขียนข้อกำหนดตัดไว้ในพินัยกรรมที่ทำถูกแบบ ซึ่งเป็นอีกวิธีหนึ่งตามมาตรา 1608 (1) แต่ถ้าพินัยกรรมผิดแบบจนเป็นโมฆะ ข้อกำหนดตัดก็ไม่มีผลไปด้วย

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ