ขอเปลี่ยนโทษจำคุกเป็นกักขัง ปรับ หรือคุมประพฤติ ในชั้นอุทธรณ์ทำได้อย่างไร

คนที่ถูกศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุกจำนวนไม่น้อยไม่ได้ต้องการโต้แย้งว่าตัวเองไม่ผิด แต่ต้องการขอให้ศาลอุทธรณ์ใช้โทษที่ไม่ต้องเข้าเรือนจำ เช่น กักขัง ปรับ หรือคุมประพฤติ กฎหมายอาญามีทางเลือกเหล่านี้อยู่จริง แต่แต่ละทางมีเงื่อนไขของตัวเอง บทความนี้อธิบายว่าทางใดใช้ได้เมื่อใด และควรขออย่างไรในอุทธรณ์

ขอเปลี่ยนโทษจำคุกเป็นกักขังหรือโทษที่เบากว่า คืออะไร

การขอเปลี่ยนโทษจำคุก คือการขอให้ศาลอุทธรณ์ใช้บทในประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) ที่เปิดให้ลงโทษในรูปแบบที่เบากว่าการจำคุก แทนโทษจำคุกที่ศาลชั้นต้นพิพากษาไว้ ทางเลือกหลักมีสามทาง

• กักขังแทนจำคุก ตาม ป.อ. มาตรา 23
• ลดโทษจำคุกระยะสั้น หรือยกโทษจำคุกเหลือแต่ปรับ ตาม ป.อ. มาตรา 55
• รอการกำหนดโทษหรือรอการลงโทษ พร้อมเงื่อนไขคุมความประพฤติ ตาม ป.อ. มาตรา 56

ทั้งสามทางเป็นดุลพินิจของศาล และในทุกทาง ศาลยังพิพากษาว่าจำเลยมีความผิด คำขอเหล่านี้ถือเป็นการโต้แย้งดุลพินิจในการกำหนดโทษ ซึ่งแนวคำพิพากษาถือเป็นปัญหาข้อเท็จจริง จึงต้องตรวจข้อห้ามอุทธรณ์ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 193 ทวิ ก่อน ภาพรวมทั้งกระบวนการอยู่ใน คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา

ขอเปลี่ยนโทษจำคุกเป็นกักขังตามมาตรา 23 ได้เมื่อไร

ได้เมื่อครบสองเงื่อนไข คือ ศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน และจำเลยไม่เคยรับโทษจำคุกมาก่อน หรือเคยรับแต่เป็นความผิดที่ทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษ เมื่อเข้าเงื่อนไข ศาลจะพิพากษาให้กักขังไม่เกิน 3 เดือนแทนโทษจำคุกก็ได้

กักขังเป็นโทษที่ศาลใช้แทนการจำคุกตามมาตรา 23 ไม่ใช่การจำคุกในรูปแบบที่ลดลง ส่วนรายละเอียดว่ากักขังที่ใด และมีผลต่อการพิจารณาคดีในอนาคตอย่างไร ควรสอบถามทนายตามข้อเท็จจริงของคดี เพราะบทความนี้ไม่ได้ลงรายละเอียดส่วนนั้น

ถ้าศาลชั้นต้นลงโทษจำคุกเกิน 3 เดือน การขอกักขังแทนต้องขอให้ลดโทษลงก่อน เช่น อ้างเหตุบรรเทาโทษตาม ป.อ. มาตรา 78 ซึ่งศาลลดได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง อ่านต่อได้ที่ เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78

ขอให้ยกโทษจำคุกเหลือแต่ปรับตามมาตรา 55 ได้ไหม

ได้เฉพาะเมื่อโทษจำคุกที่จะลงไม่เกิน 3 เดือน และความผิดนั้นมีโทษปรับด้วย มาตรา 55 ให้ศาลกำหนดโทษจำคุกให้น้อยลง หรือยกโทษจำคุกเสียคงให้ปรับแต่อย่างเดียวก็ได้ ข้อที่คนเข้าใจผิดบ่อยคือคิดว่าจำคุกไม่เกิน 3 เดือนเปลี่ยนเป็นปรับได้ทุกคดี ความจริงคือถ้าความผิดนั้นกฎหมายกำหนดไว้แต่โทษจำคุก ศาลจะเปลี่ยนเป็นปรับตามมาตรา 55 ไม่ได้

วิธีตรวจคือดูอัตราโทษในมาตราที่ศาลใช้ลงโทษ ถ้าเขียนว่า “จำคุก…หรือปรับ…” หรือ “จำคุก…และปรับ…” แสดงว่าความผิดนั้นมีโทษปรับ ในทางกลับกัน ป.อ. มาตรา 20 ให้ศาลลงแต่โทษจำคุกอย่างเดียวได้ในความผิดที่กฎหมายกำหนดให้ลงทั้งจำคุกและปรับ คำพิพากษาที่มีแต่โทษจำคุกจึงไม่ได้แปลว่าความผิดนั้นไม่มีโทษปรับเสมอไป

ขอคุมประพฤติแทนจำคุกได้หรือไม่

ได้ในรูปของการขอรอการลงโทษหรือรอการกำหนดโทษตามมาตรา 56 ซึ่งศาลจะกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติด้วยหรือไม่ก็ได้ สิ่งที่คนทั่วไปเรียกว่าคุมประพฤติแทนจำคุก จึงคือการขอให้รอการลงโทษพร้อมเงื่อนไข เงื่อนไขหลักของมาตรา 56 คือ โทษจำคุกที่ศาลจะลงไม่เกิน 5 ปี และประวัติของจำเลยเข้าเกณฑ์ เช่น ไม่เคยรับโทษจำคุกมาก่อน

เงื่อนไขคุมความประพฤติที่ศาลอาจกำหนด เช่น รายงานตัวต่อเจ้าพนักงาน ทำกิจกรรมบริการสังคมหรือสาธารณประโยชน์ เข้ารับการฝึกอบรม บำบัดการติดยาเสพติดหรือความเจ็บป่วย ห้ามเข้าสถานที่บางแห่ง หรือชดใช้ผู้เสียหายตามที่ตกลงกัน ถ้าทำผิดใหม่ที่ไม่ใช่ความผิดโดยประมาทหรือลหุโทษระหว่างรอ และถูกพิพากษาจำคุก โทษที่รอไว้จะถูกบวกเข้ากับโทษคดีใหม่ตามมาตรา 58 รายละเอียดอยู่ใน อุทธรณ์ขอรอการลงโทษตามมาตรา 56

เปรียบเทียบทางเลือกโทษ: เงื่อนไขและผลที่ตามมา

ทางเลือก	บทกฎหมาย	เงื่อนไขหลัก	ผลต่อจำเลย	ผลต่อเรื่องอื่นที่ควรรู้
จำคุกตามคำพิพากษา	—	—	เข้าเรือนจำ หักวันที่ถูกคุมขังก่อนพิพากษาตามมาตรา 22	ถือว่าเคยรับโทษจำคุก ซึ่งมาตรา 23 และ 56 ใช้เป็นเงื่อนไขในคดีต่อไป
กักขังแทนจำคุก	ป.อ. มาตรา 23	จำคุกที่จะลงไม่เกิน 3 เดือน และไม่เคยรับโทษจำคุก (ยกเว้นความผิดโดยประมาทหรือลหุโทษ)	ถูกกักขังไม่เกิน 3 เดือนแทนการจำคุก	ผลต่อคดีในอนาคตควรให้ทนายตรวจ
ลดจำคุก หรือยกจำคุกคงแต่ปรับ	ป.อ. มาตรา 55	จำคุกที่จะลงไม่เกิน 3 เดือน · ยกจำคุกได้เฉพาะความผิดที่มีโทษปรับด้วย	ถ้ายกโทษจำคุก ชำระค่าปรับโดยไม่ต้องเข้าเรือนจำ	ศาลยังพิพากษาว่ามีความผิด
รอการลงโทษ (อาจมีคุมประพฤติ)	ป.อ. มาตรา 56	จำคุกที่จะลงไม่เกิน 5 ปี และประวัติเข้าเกณฑ์	ยังไม่ต้องรับโทษจำคุก ต้องปฏิบัติตามเงื่อนไขถ้ามี	ทำผิดใหม่และถูกจำคุกระหว่างรอ โทษที่รอไว้ถูกบวกตามมาตรา 58
รอการกำหนดโทษ (อาจมีคุมประพฤติ)	ป.อ. มาตรา 56	เช่นเดียวกับรอการลงโทษ	ศาลยังไม่กำหนดตัวเลขโทษ	ทำผิดใหม่และถูกจำคุกระหว่างรอ ศาลคดีหลังกำหนดโทษที่รอไว้แล้วบวก

ขั้นตอนขอเปลี่ยนโทษในชั้นอุทธรณ์

1. อ่านคำพิพากษา ดูว่าศาลลงโทษตามมาตราใด อัตราโทษของมาตรานั้นมีโทษปรับหรือไม่ และศาลกำหนดโทษจำคุกเท่าใด
2. ตรวจข้อห้ามอุทธรณ์ ถ้าโทษสูงสุดตามกฎหมายจำคุกไม่เกิน 3 ปี ต้องดูว่าจำเลยเข้าข้อยกเว้นของมาตรา 193 ทวิ หรือไม่ ซึ่งจำเลยที่ถูกพิพากษาจำคุก หรือกักขังแทนจำคุก ยังอุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้ อ่านเพิ่มที่ ข้อห้ามอุทธรณ์ตามมาตรา 193 ทวิ
3. ตรวจประวัติการต้องโทษ เพราะทั้งมาตรา 23 และมาตรา 56 มีเงื่อนไขเรื่องเคยรับโทษจำคุก
4. จัดคำขอเป็นลำดับ เช่น ขอให้รอการลงโทษ หากศาลไม่รอ ขอให้ลดโทษจนเข้าเงื่อนไขกักขังแทน หรือยกโทษจำคุกคงแต่ปรับ
5. แนบหลักฐาน ที่ตอบปัจจัยตามมาตรา 56 เช่น หนังสือรับรองความประพฤติ หลักฐานการชดใช้ ใบรับรองแพทย์
6. ยื่นที่ศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือน ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 198 และแสดงตนต่อเจ้าพนักงานศาลถ้าจำเลยต้องโทษจำคุกแต่ไม่ได้ถูกคุมขัง

ตัวอย่างสมมติ: ทำร้ายร่างกายครั้งแรก ถูกจำคุก 2 เดือน

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นาย จ. ไม่เคยต้องโทษ ถูกศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุก 2 เดือนโดยไม่รอ ฐานทำร้ายร่างกายตาม ป.อ. มาตรา 295 ซึ่งมีโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ แม้คดีนี้มีโทษสูงสุดไม่เกิน 3 ปี แต่นาย จ. ถูกพิพากษาจำคุก จึงยังอุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้

เนื่องจากโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน และมาตรา 295 มีโทษปรับด้วย อุทธรณ์ของนาย จ. จึงขอได้หลายชั้น คือขอให้รอการลงโทษ หากไม่รอ ขอให้ยกโทษจำคุกคงแต่ปรับตามมาตรา 55 หรือให้กักขังแทนจำคุกตามมาตรา 23 โดยแนบหลักฐานการเยียวยาผู้บาดเจ็บและหนังสือรับรองจากนายจ้าง ศาลอุทธรณ์จะเลือกทางใดหรือพิพากษายืนก็ได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• ขอให้เปลี่ยนจำคุกเป็นปรับในความผิดที่กฎหมายกำหนดไว้แต่โทษจำคุก
• ขอกักขังแทนทั้งที่ศาลลงโทษจำคุกเกิน 3 เดือน โดยไม่ได้ขอให้ลดโทษก่อน
• ไม่ตรวจว่าจำเลยเคยรับโทษจำคุกมาก่อน ทำให้คำขอไม่เข้าเงื่อนไขทั้งมาตรา 23 และมาตรา 56
• เข้าใจว่าได้กักขัง ปรับ หรือรอการลงโทษแล้ว แปลว่าไม่มีความผิด ทั้งที่ศาลยังพิพากษาว่ามีความผิดในทุกกรณี

ถ้าโทษที่ศาลชั้นต้นลงอยู่ใกล้เกณฑ์ 3 เดือนหรือ 5 ปี ทางเลือกที่ไม่ต้องเข้าเรือนจำอาจยังเปิดอยู่ ให้ตรวจอัตราโทษของมาตราที่ศาลใช้และประวัติของจำเลยตั้งแต่วันแรก แล้วจัดคำขอเป็นลำดับให้ทันกำหนดหนึ่งเดือน หากต้องการคำปรึกษา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

จำคุก 6 เดือน ขอเปลี่ยนเป็นปรับได้ไหม

เปลี่ยนตามมาตรา 55 โดยตรงไม่ได้ เพราะมาตรา 55 ใช้กับโทษจำคุกไม่เกิน 3 เดือน และความผิดต้องมีโทษปรับด้วย ทางที่เหลือคือขอให้ลดโทษจนเข้าเกณฑ์ หรือขอให้รอการลงโทษตามมาตรา 56 ถ้าเข้าเงื่อนไข

ขอทำงานบริการสังคมแทนติดคุกได้ไหม

ได้ในฐานะเงื่อนไขคุมความประพฤติเมื่อศาลรอการลงโทษหรือรอการกำหนดโทษตามมาตรา 56 จำเลยแสดงความพร้อมทำงานบริการสังคมในอุทธรณ์ได้ แต่ศาลเป็นผู้ตัดสินว่าจะรอหรือไม่และจะกำหนดเงื่อนไขใด

เคยติดคุกมาก่อน ขอกักขังแทนจำคุกได้ไหม

ได้เฉพาะกรณีที่โทษจำคุกครั้งก่อนเป็นความผิดที่ทำโดยประมาทหรือความผิดลหุโทษ ถ้าเคยรับโทษจำคุกในความผิดอื่น จะไม่เข้าเงื่อนไขมาตรา 23 ควรให้ทนายตรวจคำพิพากษาคดีเก่า

ศาลชั้นต้นให้กักขังแทนจำคุก ฎีกาต่อได้ไหม

มักติดข้อห้าม ป.วิ.อ. มาตรา 219 ตรี ห้ามฎีกาในข้อเท็จจริงในคดีเกี่ยวกับการกักขังแทนจำคุก ถ้าศาลอุทธรณ์ไม่ได้พิพากษากลับ และการขอให้ผู้พิพากษาอนุญาตตามมาตรา 221 ไม่ครอบคลุมมาตรา 219 ตรี

ศาลอุทธรณ์จะเพิ่มโทษเป็นจำคุกนานขึ้นได้ไหม

ไม่ได้ ถ้าจำเลยอุทธรณ์ฝ่ายเดียว ป.วิ.อ. มาตรา 212 ห้ามศาลอุทธรณ์เพิ่มโทษจำเลย เว้นแต่โจทก์อุทธรณ์ขอให้เพิ่มโทษด้วย