เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78 ที่ใช้เขียนอุทธรณ์ขอลดโทษได้จริง

เมื่อศาลชั้นต้นตัดสินลงโทษแล้ว หลายครอบครัวไม่ได้คิดจะโต้แย้งว่าจำเลยไม่ได้ทำ แต่ต้องการขอให้ศาลอุทธรณ์ลงโทษเบาลง เครื่องมือหลักของอุทธรณ์แบบนี้คือเหตุบรรเทาโทษ บทความนี้แจกแจงเหตุทุกข้อตามตัวบท บอกว่าแต่ละเหตุพิสูจน์ด้วยหลักฐานอะไร และอธิบายว่าเหตุบรรเทาโทษต่างจากเหตุรอการลงโทษอย่างไร

เหตุบรรเทาโทษ มาตรา 78 คืออะไร

เหตุบรรเทาโทษ คือข้อเท็จจริงเกี่ยวกับตัวผู้กระทำผิดหรือพฤติการณ์หลังเกิดเหตุ ที่ประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) มาตรา 78 เปิดให้ศาลใช้ลดโทษลงได้ ตัวบทใช้ถ้อยคำว่า “ถ้าศาลเห็นสมควรจะลดโทษไม่เกินกึ่งหนึ่งของโทษที่จะลงแก่ผู้กระทำความผิดนั้นก็ได้” ซึ่งมีความหมายสำคัญสามข้อ

• เป็นดุลพินิจ ศาลจะลดหรือไม่ลดก็ได้ แม้มีเหตุบรรเทาโทษจริง
• มีเพดาน ลดได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง ศาลอาจลดหนึ่งในสาม หนึ่งในสี่ หรือสัดส่วนอื่นที่ไม่เกินกึ่งหนึ่ง
• คิดจากโทษที่จะลง ศาลกำหนดโทษก่อน แล้วจึงลด เช่น ศาลกำหนดจำคุก 4 ปี ลดได้มากที่สุดเหลือ 2 ปี

ในชั้นอุทธรณ์ การขอลดโทษถือเป็นการโต้แย้งดุลพินิจในการกำหนดโทษ แนวคำพิพากษาถือว่าเป็นปัญหาข้อเท็จจริง จึงต้องตรวจก่อนว่าคดีไม่ติดข้อห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริงตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 193 ทวิ ภาพรวมทุกขั้นตอนอยู่ใน คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา

เหตุบรรเทาโทษมีอะไรบ้าง และพิสูจน์ด้วยหลักฐานอะไร

มาตรา 78 ระบุเหตุไว้ 6 ข้อ และเปิดช่องข้อที่ 7 สำหรับเหตุอื่นที่มีลักษณะทำนองเดียวกัน ตารางนี้สรุปความหมายแบบภาษาธรรมดาและหลักฐานที่มักใช้

เหตุตามตัวบท	ความหมายแบบง่าย	หลักฐานที่ใช้พิสูจน์
ผู้โฉดเขลาเบาปัญญา	ความรู้ความเข้าใจน้อย จนไม่ตระหนักถึงผลของการกระทำเท่าคนทั่วไป	ประวัติการศึกษา ความเห็นแพทย์หรือนักจิตวิทยา คำรับรองจากผู้ที่รู้จักใกล้ชิด
ตกอยู่ในความทุกข์อย่างสาหัส	อยู่ในภาวะลำบากรุนแรงในช่วงที่กระทำผิด	เอกสารหนี้สิน ค่ารักษาพยาบาลของคนในครอบครัว หลักฐานการตกงานหรือภัยพิบัติ
มีคุณความดีมาแต่ก่อน	ใช้ชีวิตสุจริตและทำประโยชน์มาตลอด	หนังสือรับรองจากนายจ้างหรือผู้นำชุมชน เกียรติบัตร ผลงานจิตอาสา
รู้สึกความผิดและพยายามบรรเทาผลร้าย	สำนึกผิดและลงมือแก้ไขความเสียหาย	หลักฐานคืนทรัพย์หรือชดใช้ บันทึกข้อตกลงกับผู้เสียหาย หนังสือขอโทษ
ลุแก่โทษต่อเจ้าพนักงาน	ไปพบเจ้าพนักงานเพื่อยอมรับผิดด้วยตนเอง	บันทึกการเข้ามอบตัว บันทึกของพนักงานสอบสวน
ให้ความรู้แก่ศาลอันเป็นประโยชน์แก่การพิจารณา	ข้อมูลหรือท่าทีของจำเลยที่ช่วยให้ศาลพิจารณาคดีได้	คำให้การและรายงานกระบวนพิจารณาในสำนวน
เหตุอื่นที่ศาลเห็นว่ามีลักษณะทำนองเดียวกัน	ข้อเท็จจริงอื่นที่น่าเห็นใจในระดับเดียวกับเหตุข้างต้น	เอกสารที่ตรงกับข้อเท็จจริงที่อ้าง

รู้สึกความผิดและพยายามบรรเทาผลร้าย

เป็นเหตุที่ใช้บ่อยที่สุดในทางปฏิบัติ ตัวบทไม่ได้เขียนคำว่า “ชดใช้ค่าเสียหาย” ไว้ตรง ๆ แต่การคืนทรัพย์ การชดใช้ หรือการเยียวยาผู้เสียหาย เป็นพฤติการณ์ที่ศาลอาจถือว่าเป็นการพยายามบรรเทาผลร้าย ทั้งนี้ขึ้นกับดุลพินิจของศาล ในความผิดที่ยอมความไม่ได้ การชดใช้ไม่ทำให้คดีจบ แต่เป็นเหตุประกอบการลดโทษได้ อ่านเพิ่มที่ ชดใช้ค่าเสียหายหรือตกลงกับผู้เสียหายระหว่างอุทธรณ์

ให้ความรู้แก่ศาลอันเป็นประโยชน์แก่การพิจารณา

ตัวบทไม่ได้เขียนคำว่า “รับสารภาพ” ไว้เช่นกัน แต่ศาลมักพิจารณาการรับสารภาพว่าเป็นการให้ความรู้แก่ศาลอันเป็นประโยชน์ ซึ่งศาลจะลดเท่าใดหรือไม่ลดก็ได้ ไม่มีสูตรว่ารับสารภาพแล้วต้องลดกึ่งหนึ่ง อ่านต่อได้ที่ รับสารภาพแล้วยังอุทธรณ์ขอลดโทษได้ไหม

มีคุณความดีมาแต่ก่อน

หลักฐานที่ดีควรเป็นข้อเท็จจริงเฉพาะ เช่น ทำงานกับนายจ้างเดียวมาหลายปีโดยไม่มีปัญหา ดูแลคนในชุมชน หรือเคยได้รับการยกย่อง หนังสือรับรองที่เขียนเพียงว่า “เป็นคนดี” โดยไม่มีรายละเอียดมักมีน้ำหนักน้อย

ตกอยู่ในความทุกข์อย่างสาหัส และผู้โฉดเขลาเบาปัญญา

สองเหตุนี้ต้องเชื่อมโยงกับช่วงเวลาที่กระทำผิด ไม่ใช่ความลำบากที่เกิดขึ้นหลังถูกดำเนินคดีเท่านั้น และต้องเล่าอย่างระวัง ไม่ให้อ่านแล้วเหมือนเป็นข้ออ้างเพื่อโยนความผิดให้ผู้อื่น

เหตุบรรเทาโทษกับเหตุรอการลงโทษต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่ผลลัพธ์ เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78 ทำให้ตัวเลขโทษลดลง ส่วนการรอการลงโทษตามมาตรา 56 ทำให้ยังไม่ต้องรับโทษจำคุกภายในระยะเวลาที่ศาลกำหนด ทั้งสองเรื่องขอพร้อมกันในอุทธรณ์ฉบับเดียวได้

ประเด็น	เหตุบรรเทาโทษ (มาตรา 78)	รอการลงโทษ (มาตรา 56)
ผลที่ได้	ลดโทษได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง	ยังไม่ต้องรับโทษจำคุกภายในระยะเวลารอ
เงื่อนไขก่อนใช้	มีเหตุตามตัวบทและศาลเห็นสมควร	โทษจำคุกที่จะลงไม่เกิน 5 ปี และประวัติเข้าเกณฑ์
สิ่งที่ศาลพิจารณา	เหตุ 7 ข้อตามตัวบท	อายุ ประวัติ ความประพฤติ สุขภาพ อาชีพ สภาพความผิด การบรรเทาผลร้าย และเหตุอื่น
ถ้าทำผิดซ้ำภายหลัง	ไม่มีโทษที่รอไว้ให้นำกลับมาบวก	โทษที่รอไว้อาจถูกบวกตามมาตรา 58

ในทางปฏิบัติ สองเรื่องนี้เชื่อมกัน ถ้าศาลชั้นต้นลงโทษจำคุกเกิน 5 ปี จำเลยยังขอรอการลงโทษไม่ได้ จนกว่าศาลอุทธรณ์จะลดโทษลงเหลือไม่เกิน 5 ปีก่อน อุทธรณ์จึงมักขอลดโทษตามมาตรา 78 แล้วขอให้รอการลงโทษต่อ รายละเอียดเรื่องรอการลงโทษอยู่ใน อุทธรณ์ขอรอการลงโทษตามมาตรา 56

ข้อจำกัดที่ต้องรู้ก่อนอ้างเหตุบรรเทาโทษ

1. อ่านคำพิพากษาศาลชั้นต้นให้ละเอียด ศาลชั้นต้นอาจลดโทษให้แล้ว เช่น ลดหนึ่งในสามเพราะรับสารภาพ ถ้าลดเต็มกึ่งหนึ่งแล้ว การขอลดเพิ่มตามมาตรา 78 จะไม่มีช่องเหลือ ต้องไปโต้แย้งโทษที่ศาลกำหนดก่อนลด หรือขอรอการลงโทษแทน
2. แยกข้อเท็จจริงใหม่กับข้อเท็จจริงเดิม เหตุที่เกิดหลังศาลชั้นต้นพิพากษา เช่น เพิ่งชดใช้ครบ ควรระบุให้ชัดว่าเป็นพฤติการณ์ใหม่ และแนบหลักฐาน
3. ไม่ขัดกับข้อต่อสู้อื่น ถ้าอุทธรณ์ขอให้ยกฟ้องด้วย การเขียนว่ารู้สึกความผิดอาจขัดกันเอง ควรจัดเป็นคำขอหลักและคำขอรองอย่างระมัดระวัง
4. ไม่มีอะไรรับประกันผล ศาลอุทธรณ์อาจเห็นว่าโทษที่ศาลชั้นต้นลงเหมาะสมแล้ว และพิพากษายืน

ถ้าจำเลยอุทธรณ์ฝ่ายเดียว ป.วิ.อ. มาตรา 212 ห้ามศาลอุทธรณ์เพิ่มโทษ เว้นแต่โจทก์อุทธรณ์ขอให้เพิ่มโทษด้วย จึงควรติดตามว่าโจทก์ยื่นอุทธรณ์หรือไม่ก่อนประเมินความเสี่ยง

ตัวอย่างสมมติ: เขียนเหตุบรรเทาโทษให้มีน้ำหนัก

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นาง ข. ถูกศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุกในคดีลักเงินของร้านที่ทำงานอยู่ ซึ่งเป็นความผิดฐานลักทรัพย์นายจ้างที่ยอมความไม่ได้ โดยศาลไม่ได้ลดโทษให้ หลังฟังคำพิพากษา นาง ข. ทยอยคืนเงินจนครบ ร้านทำหนังสือยืนยันการได้รับเงิน และนาง ข. ทำงานเป็นอาสาสมัครดูแลผู้สูงอายุในชุมชนมานานกว่าสิบปี

อุทธรณ์ที่ดีจะแยกเหตุเป็นข้อ ข้อแรกอ้างการพยายามบรรเทาผลร้ายพร้อมหลักฐานการคืนเงิน ข้อสองอ้างคุณความดีมาแต่ก่อนพร้อมหนังสือรับรองที่ระบุงานอาสาสมัครอย่างเจาะจง แล้วจึงสรุปคำขอให้ลดโทษและรอการลงโทษ ศาลอุทธรณ์จะพิจารณาเหตุทั้งหมดประกอบกัน ผลอาจเป็นการลดโทษ ลดน้อยกว่าที่ขอ หรือยืนตามศาลชั้นต้นก็ได้ เอกสารที่ควรแนบดูได้ที่ เอกสารประกอบอุทธรณ์ขอลดโทษ

ก่อนเขียนอุทธรณ์ขอลดโทษ ให้ไล่ดูเหตุทั้ง 7 ข้อทีละข้อว่าจำเลยมีข้อเท็จจริงใดรองรับ แล้วเริ่มเก็บหลักฐานทันที เพราะเวลายื่นอุทธรณ์มีเพียงหนึ่งเดือน การให้ทนายตรวจคำพิพากษาว่าศาลชั้นต้นลดโทษไปแล้วเท่าใดช่วยให้รู้ว่ายังเหลือช่องให้ขออะไร หากต้องการคำปรึกษา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

รับสารภาพแล้วศาลต้องลดโทษกึ่งหนึ่งทุกคดีไหม

ไม่ใช่ มาตรา 78 ให้ศาลลดได้ไม่เกินกึ่งหนึ่ง และใช้คำว่า “ถ้าศาลเห็นสมควร” ศาลอาจลดหนึ่งในสาม ลดน้อยกว่านั้น หรือไม่ลดเลยก็ได้ ขึ้นกับพฤติการณ์ของคดีและท่าทีของจำเลย

มีเหตุบรรเทาโทษหลายข้อ ลดได้มากกว่ากึ่งหนึ่งไหม

ไม่ได้ตามมาตรา 78 เพราะเพดานคือไม่เกินกึ่งหนึ่งของโทษที่จะลง ไม่ว่าจะมีกี่เหตุ แต่เหตุหลายข้อช่วยให้ศาลเห็นภาพชัดขึ้น ส่วนบทลดโทษตามอายุเป็นบทแยกต่างหาก ควรให้ทนายคำนวณให้

ชดใช้ค่าเสียหายแล้วนับเป็นเหตุบรรเทาโทษไหม

อาจนับได้ ศาลอาจถือว่าเป็นการพยายามบรรเทาผลร้าย แต่เป็นดุลพินิจของศาล ในความผิดที่ยอมความไม่ได้ การชดใช้ไม่ทำให้คดีจบ ส่วนความผิดอันยอมความได้ การยอมความก่อนคดีถึงที่สุดทำให้คดีระงับได้

ศาลชั้นต้นไม่ลดโทษให้เลย อุทธรณ์ขอลดได้ไหม

ได้ ถ้าคดีไม่ติดข้อห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริง ในคดีที่โทษสูงสุดตามกฎหมายจำคุกไม่เกิน 3 ปี จำเลยที่ถูกจำคุก ถูกรอการลงโทษ ถูกรอการกำหนดโทษ หรือถูกปรับเกิน 1,000 บาท ยังอุทธรณ์ได้ ต้องยื่นที่ศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือน

ลุแก่โทษกับรับสารภาพต่างกันอย่างไร

ต่างกันที่ผู้รับฟังและจังหวะเวลา ลุแก่โทษคือการไปยอมรับผิดต่อเจ้าพนักงานด้วยตนเอง ส่วนการรับสารภาพในศาลศาลมักพิจารณาเป็นการให้ความรู้แก่ศาล ทั้งสองเป็นเหตุตามมาตรา 78 ที่ศาลจะชั่งน้ำหนักเอง