ชดใช้ค่าเสียหายเพื่อลดโทษ หรือตกลงกับผู้เสียหายระหว่างอุทธรณ์ ช่วยได้แค่ไหน

หลังศาลชั้นต้นพิพากษา หลายคนเพิ่งมีโอกาสได้คุยกับผู้เสียหายอย่างจริงจัง หรือเพิ่งรวบรวมเงินได้พอจะชดใช้ คำถามที่ตามมาคือการชดใช้ค่าเสียหายเพื่อลดโทษในตอนนี้ยังช่วยอะไรได้อีกไหม คำตอบขึ้นอยู่กับว่าความผิดที่ถูกตัดสินเป็นความผิดชนิดใด บทความนี้แยกให้เห็นว่าเมื่อไรการตกลงทำให้คดีจบ เมื่อไรเป็นแค่เหตุประกอบการลดโทษ และควรทำบันทึกข้อตกลงอย่างไรให้ศาลรับฟังได้โดยไม่ดูเหมือนการซื้อคดี

ชดใช้ค่าเสียหายเพื่อลดโทษ หมายถึงอะไรในทางกฎหมาย

การชดใช้ค่าเสียหายเพื่อลดโทษ คือ การที่จำเลยคืนทรัพย์ จ่ายเงิน หรือเยียวยาผู้เสียหายด้วยวิธีอื่น แล้วนำข้อเท็จจริงนั้นเสนอต่อศาลเพื่อให้เห็นว่าจำเลยรู้สึกผิดและพยายามแก้ไขผลร้ายที่เกิดขึ้น ในทางกฎหมายมีผลได้สองทางที่ต่างกันมาก ทางแรกคือทำให้คดีอาญาระงับไปเลย ซึ่งเกิดได้เฉพาะความผิดอันยอมความได้ ทางที่สองคือเป็นเหตุที่ศาลนำมาพิจารณาเมื่อกำหนดโทษ ซึ่งใช้กับความผิดทุกชนิด แต่ไม่ได้ทำให้คดีจบ

ความผิดอันยอมความได้ หรือที่กฎหมายเรียกว่าความผิดต่อส่วนตัว คือ ความผิดที่กฎหมายถือว่ากระทบผู้เสียหายเป็นหลัก จึงเปิดให้ผู้เสียหายยุติคดีได้ ส่วนความผิดที่ยอมความไม่ได้ กฎหมายถือว่ากระทบสังคมส่วนรวมด้วย แม้ผู้เสียหายพอใจแล้ว รัฐก็ยังดำเนินคดีต่อไป

ความผิดอันยอมความได้: ตกลงกันระหว่างอุทธรณ์แล้วคดีระงับ

ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 39(2) กำหนดว่าในคดีความผิดต่อส่วนตัว เมื่อได้ถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความกันโดยถูกต้องตามกฎหมาย สิทธินำคดีอาญามาฟ้องย่อมระงับไป และ ป.วิ.อ. มาตรา 35 วรรคสอง ให้ถอนฟ้องหรือยอมความในเวลาใดก็ได้ก่อนคดีถึงที่สุด ซึ่งรวมถึงระหว่างที่คดีอยู่ในชั้นอุทธรณ์หรือฎีกา ผลคือแม้ศาลชั้นต้นพิพากษาลงโทษไปแล้ว ถ้ายอมความกันได้ก่อนคดีถึงที่สุด คดีอาญาก็ระงับ

ข้อควรรู้คือ ถ้าเป็นการถอนฟ้องแล้วจำเลยคัดค้าน ศาลต้องยกคำร้องขอถอนฟ้อง ในทางปฏิบัติจำเลยที่ต้องการให้คดีจบมักไม่คัดค้านอยู่แล้ว แต่ในคดีที่มีจำเลยหลายคนหรือมีหลายข้อหา ต้องตรวจให้ดีว่าการยอมความครอบคลุมข้อหาใดและจำเลยคนใด

ความผิดที่ยอมความไม่ได้: การชดใช้เป็นเหตุให้ศาลปรานี

ในความผิดที่ยอมความไม่ได้ การชดใช้หรือทำข้อตกลงกับผู้เสียหายไม่ทำให้คดีจบ แต่ศาลอาจนำไปประกอบการลดโทษหรือรอการลงโทษได้ ตามประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) มาตรา 78 ที่ให้ศาลลดโทษได้ไม่เกินกึ่งหนึ่งเมื่อผู้กระทำ “รู้สึกความผิดและพยายามบรรเทาผลร้าย” และ ป.อ. มาตรา 56 ที่ให้ศาลคำนึงถึงการพยายามบรรเทาผลร้ายเมื่อพิจารณาว่าจะรอการลงโทษหรือไม่ ทั้งสองมาตราใช้คำว่าศาล “จะ…ก็ได้” จึงเป็นดุลพินิจ ไม่ใช่สิทธิที่ได้อัตโนมัติ รายละเอียดของเหตุบรรเทาโทษแต่ละข้ออยู่ที่ เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78

ความผิด (ตัวอย่าง)	ยอมความได้หรือไม่	ผลของการตกลงกับผู้เสียหายในชั้นอุทธรณ์
ฉ้อโกง ป.อ. มาตรา 341	ได้	ยอมความก่อนคดีถึงที่สุด คดีระงับ
ฉ้อโกงประชาชน มาตรา 343	ไม่ได้	เป็นเหตุประกอบดุลพินิจลดโทษหรือรอการลงโทษ
ยักยอก มาตรา 352	ได้	ยอมความก่อนคดีถึงที่สุด คดีระงับ
หมิ่นประมาท มาตรา 326 และ 328	ได้	ยอมความก่อนคดีถึงที่สุด คดีระงับ
บุกรุก มาตรา 362 และ 364	ได้ (ยกเว้นมาตรา 365)	ยอมความก่อนคดีถึงที่สุด คดีระงับ
ลักทรัพย์ มาตรา 334 และ 335	ไม่ได้	เป็นเหตุประกอบดุลพินิจลดโทษหรือรอการลงโทษ
ทำร้ายร่างกาย มาตรา 295 และ 297	ไม่ได้	เป็นเหตุประกอบดุลพินิจลดโทษหรือรอการลงโทษ

ตารางนี้เป็นเพียงตัวอย่างที่พบบ่อย คดีจริงอาจมีหลายข้อหาที่ยอมความได้และไม่ได้ปนกัน ซึ่งการยอมความจะมีผลเฉพาะข้อหาที่ยอมความได้ จึงควรให้ทนายตรวจคำพิพากษาก่อนเจรจา

การชดใช้ช่วยลดโทษได้แค่ไหน

ไม่มีสูตรตายตัวว่าจ่ายเท่าไรจะได้ลดเท่าไร กฎหมายกำหนดเพียงเพดานว่าเหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78 ลดได้ไม่เกินกึ่งหนึ่งของโทษที่จะลง ส่วนการรอการลงโทษตามมาตรา 56 ใช้ได้เมื่อศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปีและจำเลยเข้าเงื่อนไขเรื่องประวัติ การชดใช้จึงเป็นหนึ่งในหลายปัจจัยที่ศาลชั่งรวมกับความร้ายแรงของการกระทำ ประวัติ และพฤติการณ์อื่น

สิ่งที่มักทำให้การชดใช้มีน้ำหนัก ได้แก่ ชดใช้ด้วยความสมัครใจและไม่มีเงื่อนไขแลกเปลี่ยนที่ไม่ชอบ จำนวนสมเหตุสมผลกับความเสียหาย ผู้เสียหายยืนยันได้ว่าได้รับจริง และพฤติการณ์อื่นของจำเลยสอดคล้องกับการสำนึกผิด เช่น ไม่ได้ปฏิเสธลอย ๆ หรือกล่าวโทษผู้เสียหายในอุทธรณ์ฉบับเดียวกัน

ชดใช้บางส่วนหรือผ่อนชำระมีน้ำหนักหรือไม่

มีได้ ถ้าแสดงให้เห็นว่าจ่ายเต็มความสามารถและมีแผนชำระที่ทำได้จริง เช่น จ่ายงวดแรกแล้วพร้อมหลักฐาน และมีตารางผ่อนที่ผู้เสียหายลงชื่อยอมรับ นอกจากนี้ มาตรา 56 ยังเปิดให้ศาลกำหนดเงื่อนไขคุมความประพฤติให้จำเลยชดใช้ค่าสินไหมทดแทนหรือเยียวยาผู้เสียหายตามที่ตกลงกันได้ แต่จะกำหนดหรือไม่เป็นดุลพินิจของศาล ไม่ควรสัญญาเกินกำลังจนผิดนัด เพราะจะกลายเป็นข้อเท็จจริงที่ทำร้ายจำเลยเอง

ขั้นตอนทำบันทึกข้อตกลงกับผู้เสียหายในชั้นอุทธรณ์

1. ตรวจชนิดความผิดก่อน ให้ทนายตรวจว่าข้อหาใดยอมความได้ ข้อหาใดยอมความไม่ได้ เพื่อเขียนข้อตกลงให้ตรงกับผลที่เป็นไปได้จริง
2. ติดต่อผ่านทนายหรือคนกลาง แจ้งความประสงค์จะชดใช้อย่างสุภาพ และเคารพหากผู้เสียหายยังไม่พร้อมคุย
3. ตกลงจำนวนและวิธีชำระ ระบุยอดรวม งวด วันชำระ และช่องทางที่ตรวจสอบย้อนหลังได้ เช่น โอนผ่านธนาคาร
4. ทำเป็นหนังสือ ระบุชื่อคู่สัญญา หมายเลขคดี จำนวนเงิน การรับเงิน และในคดีที่ยอมความได้ ให้ระบุให้ชัดว่าผู้เสียหายจะถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความ
5. ระบุผลต่อค่าเสียหายทางแพ่ง ถ้าผู้เสียหายยื่นคำขอให้ชดใช้ค่าเสียหายมาพร้อมคดีอาญา ควรเขียนให้ชัดว่าเงินที่จ่ายครอบคลุมคำขอส่วนนั้นหรือไม่
6. ยื่นต่อศาล แนบเป็นเอกสารประกอบอุทธรณ์ หรือยื่นคำร้องแยกถ้าตกลงกันได้หลังยื่นอุทธรณ์แล้ว ในคดีที่ยอมความได้ต้องแจ้งศาลเพื่อให้คดีระงับ

ถ้าผู้เสียหายไม่ยอมรับเงิน หรือติดต่อไม่ได้ ทนายอาจพิจารณาช่องทางแสดงต่อศาลว่าจำเลยพร้อมชดใช้ วิธีการและผลขึ้นอยู่กับคำสั่งศาลในแต่ละคดี ควรปรึกษาก่อนลงมือ เอกสารอื่นที่ควรเตรียมควบคู่กันดูได้ที่ เอกสารประกอบอุทธรณ์ขอลดโทษ

ข้อควรระวังไม่ให้ดูเป็นการซื้อคดี

การชดใช้ที่ศาลให้น้ำหนักคือการเยียวยาความเสียหาย ไม่ใช่การจ่ายเพื่อแลกกับให้ผู้เสียหายเปลี่ยนคำให้การหรือช่วยปกปิดข้อเท็จจริง สิ่งที่ไม่ควรทำโดยเด็ดขาด ได้แก่

• กดดัน ข่มขู่ หรือตามตื๊อผู้เสียหายหรือครอบครัวให้รับเงิน
• เขียนเงื่อนไขให้ผู้เสียหายให้ถ้อยคำที่ไม่ตรงความจริงต่อศาลหรือเจ้าพนักงาน
• ส่งเงินผ่านช่องทางที่ไม่มีหลักฐาน หรือให้คนอื่นเจรจาโดยไม่บอกว่าเป็นตัวแทนของจำเลย
• เขียนในอุทธรณ์ว่าผู้เสียหาย “ไม่เอาความแล้ว” ในคดีที่ยอมความไม่ได้ ราวกับว่าคดีจะต้องจบ

การทำผ่านทนาย ทำเป็นหนังสือ และให้ผู้เสียหายมีเวลาตัดสินใจเอง ช่วยให้ข้อตกลงโปร่งใสและศาลรับฟังได้มากกว่า

ตัวอย่างสมมติ: ยักยอกกับลักทรัพย์นายจ้าง

ตัวอย่างสมมติ นาง ข. ถูกพิพากษาว่ายักยอกเงินของคนรู้จัก ระหว่างอุทธรณ์ นาง ข. คืนเงินครบและผู้เสียหายยินยอมทำบันทึกยอมความ เนื่องจากยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ เมื่อแจ้งศาลก่อนคดีถึงที่สุด คดีอาญาก็ระงับ อ่านเรื่องนี้เพิ่มได้ที่ คดียักยอกทรัพย์ ยอมความในชั้นอุทธรณ์

ส่วนนาย ค. ถูกพิพากษาว่าลักทรัพย์ของนายจ้าง แม้คืนเงินครบและนายจ้างลงชื่อยืนยันว่าได้รับแล้ว คดีก็ไม่ระงับ เพราะลักทรัพย์ยอมความไม่ได้ สิ่งที่นาย ค. ทำได้คือนำหลักฐานการคืนเงินไปประกอบอุทธรณ์เพื่อขอให้ศาลลดโทษหรือรอการลงโทษ ซึ่งศาลจะให้หรือไม่ก็ได้ ความต่างทำนองเดียวกันเกิดในคดีฉ้อโกงกับฉ้อโกงประชาชน ดู คดีฉ้อโกง คืนเงินผู้เสียหายแล้วช่วยอย่างไร

การชดใช้ที่ทำถูกวิธีเป็นเหตุสำคัญที่ศาลอาจให้น้ำหนัก แต่ผลต่อคดีขึ้นกับชนิดความผิดเป็นหลัก ภาพรวมของการอุทธรณ์ทั้งกระบวนการอ่านได้ที่ คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา และถ้าต้องการให้ช่วยตรวจว่าคดีของคุณยอมความได้หรือไม่ ก่อนเริ่มเจรจา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

คืนเงินผู้เสียหายแล้ว คดีอาญาจบเลยไหม

จบเฉพาะความผิดอันยอมความได้ และต้องมีการถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความโดยถูกต้องก่อนคดีถึงที่สุด ถ้าเป็นความผิดที่ยอมความไม่ได้ เช่น ลักทรัพย์ หรือฉ้อโกงประชาชน คดียังดำเนินต่อ การคืนเงินเป็นได้เพียงเหตุที่ศาลอาจนำมาลดโทษ

ยอมความตอนคดีอยู่ศาลอุทธรณ์ ยังทันไหม

ทัน ถ้าเป็นความผิดต่อส่วนตัว เพราะ ป.วิ.อ. มาตรา 35 วรรคสอง ให้ยอมความได้ทุกเวลาก่อนคดีถึงที่สุด ซึ่งรวมถึงชั้นอุทธรณ์และฎีกา แต่ควรแจ้งศาลโดยเร็ว ก่อนที่คำพิพากษาจะถึงที่สุด

ผู้เสียหายไม่ยอมรับเงิน ยังใช้เป็นเหตุขอลดโทษได้ไหม

ได้บางส่วน ถ้ามีหลักฐานว่าจำเลยพยายามติดต่อและเสนอชดใช้อย่างจริงใจ ศาลอาจนำความพยายามนั้นไปพิจารณา แต่น้ำหนักมักน้อยกว่าการชดใช้ที่เกิดขึ้นจริง และห้ามกดดันผู้เสียหายให้รับเงิน

จ่ายครบแล้ว ศาลต้องรอการลงโทษให้หรือไม่

ไม่จำเป็น การรอการลงโทษตาม ป.อ. มาตรา 56 เป็นดุลพินิจของศาล และใช้ได้เฉพาะเมื่อศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปีและเข้าเงื่อนไขเรื่องประวัติ การชดใช้ช่วยเพิ่มน้ำหนัก แต่ศาลยังพิจารณาความร้ายแรงและพฤติการณ์อื่นประกอบ

ผ่อนชำระค่าเสียหายแทนการจ่ายก้อนเดียวได้ไหม

ได้ ถ้าผู้เสียหายตกลง และควรทำเป็นหนังสือที่ระบุงวดและวันชำระชัดเจน พร้อมหลักฐานการจ่ายงวดแรก ศาลอาจกำหนดให้ชดใช้ตามที่ตกลงเป็นเงื่อนไขคุมความประพฤติได้ จึงไม่ควรตกลงยอดที่เกินกำลังจ่าย