ถ้าคุณหรือคนในครอบครัวเพิ่งถูกศาลชั้นต้นพิพากษาลงโทษในคดีฉ้อโกง คำถามแรกที่มักตามมาคือ ถ้าคืนเงินให้ผู้เสียหายตอนนี้ยังช่วยอะไรได้อีกหรือไม่ คำตอบขึ้นกับว่าศาลลงโทษในฐานใด เพราะฉ้อโกงธรรมดากับฉ้อโกงประชาชนมีผลทางกฎหมายต่างกันมาก บทความนี้อธิบายว่าการคืนเงินในแต่ละฐานส่งผลอย่างไรในชั้นอุทธรณ์ ควรทำเอกสารแบบไหน และมีเรื่องใดที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
คดีฉ้อโกง คืนเงินแล้วลดโทษได้หรือไม่
การคืนเงินผู้เสียหายในคดีฉ้อโกง คือการชดใช้ความเสียหายที่เกิดจากการกระทำ ซึ่งมีผลทางกฎหมายได้สองแบบ แบบแรกคือทำให้คดีอาญาจบลง ถ้าความผิดนั้นเป็นความผิดอันยอมความได้และผู้เสียหายยอมความหรือถอนคำร้องทุกข์ แบบที่สองคือเป็นเหตุที่ศาลอาจนำมาพิจารณาลดโทษหรือรอการลงโทษ ถ้าความผิดนั้นยอมความไม่ได้
ความผิดอันยอมความได้ หรือที่กฎหมายเรียกว่าความผิดต่อส่วนตัว คือความผิดที่กฎหมายให้ผู้เสียหายเป็นผู้ตัดสินใจว่าจะดำเนินคดีต่อหรือไม่ ส่วนความผิดที่ยอมความไม่ได้ถือว่ากระทบส่วนรวม แม้ผู้เสียหายพอใจแล้ว รัฐก็ยังดำเนินคดีต่อไป หลักทั่วไปของการชดใช้ค่าเสียหายระหว่างอุทธรณ์อธิบายไว้ในบทความ ชดใช้ค่าเสียหายหรือตกลงกับผู้เสียหายระหว่างอุทธรณ์ ส่วนบทความนี้เจาะเฉพาะคดีฉ้อโกง
ฉ้อโกงกับฉ้อโกงประชาชนต่างกันอย่างไร
ประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) วางความผิดฐานฉ้อโกงไว้ในมาตรา 341 และฉ้อโกงประชาชนไว้ในมาตรา 343 ความต่างที่สำคัญที่สุดสำหรับคนที่ต้องการคืนเงินคือ มาตรา 348 กำหนดว่าความผิดในหมวดฉ้อโกงเป็นความผิดอันยอมความได้ ยกเว้นความผิดตามมาตรา 343 ฉ้อโกงประชาชนจึงยอมความไม่ได้ ไม่ว่าจะคืนเงินครบหรือไม่ก็ตาม
| ประเด็น | ฉ้อโกง (ป.อ. ม.341) | ฉ้อโกงประชาชน (ป.อ. ม.343) |
|---|---|---|
| อัตราโทษ | จำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ | วรรคหนึ่ง จำคุกไม่เกิน 5 ปี หรือปรับไม่เกิน 100,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ · ถ้ามีเหตุตามมาตรา 342 ประกอบ จำคุก 6 เดือนถึง 7 ปี และปรับ 10,000–140,000 บาท |
| ยอมความได้หรือไม่ | ได้ (ม.348) | ไม่ได้ (ม.348 ยกเว้นไว้) |
| ผลเมื่อคืนเงินจนผู้เสียหายพอใจ | ถ้าผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความก่อนคดีถึงที่สุด คดีระงับ | คดีไม่ระงับ แต่ศาลอาจนำไปประกอบการลดโทษหรือรอการลงโทษ |
| ข้อห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริง (ป.วิ.อ. ม.193 ทวิ) | เข้าเกณฑ์ เพราะโทษจำคุกสูงสุดไม่เกิน 3 ปี แต่จำเลยที่ถูกจำคุก ถูกจำคุกแต่รอการลงโทษ หรือถูกปรับเกิน 1,000 บาท ยังอุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้ | ไม่เข้าเกณฑ์ อุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้ตามปกติ |
| เพดานโทษจำคุกรวมเมื่อเป็นหลายกรรม (ป.อ. ม.91) | ไม่เกิน 10 ปี | ไม่เกิน 20 ปี |
เกณฑ์ตามมาตรา 193 ทวิ แห่งประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) ดูจากอัตราโทษสูงสุดที่กฎหมายกำหนดไว้ ไม่ใช่โทษที่ศาลลงจริง รายละเอียดอ่านได้ที่ คดีโทษน้อยอุทธรณ์ขอลดโทษได้หรือไม่ ตามมาตรา 193 ทวิ สิ่งแรกที่ควรทำคือเปิดคำพิพากษาดูให้ชัดว่าศาลลงโทษตามมาตราใด เพราะบางคดีโจทก์ฟ้องมาทั้งสองฐาน แต่ศาลอาจลงโทษเพียงฐานเดียว
การยอมความคดีฉ้อโกงในชั้นอุทธรณ์ทำอย่างไร
ฉ้อโกงตามมาตรา 341 ยอมความได้แม้คดีจะอยู่ระหว่างอุทธรณ์ ป.วิ.อ. มาตรา 39(2) กำหนดว่าในคดีความผิดต่อส่วนตัว เมื่อถอนคำร้องทุกข์ ถอนฟ้อง หรือยอมความกันโดยถูกต้องตามกฎหมาย สิทธินำคดีอาญามาฟ้องย่อมระงับไป และมาตรา 35 วรรคสอง ให้ถอนฟ้องหรือยอมความได้ในเวลาใดก็ได้ก่อนคดีถึงที่สุด คำว่าคดีถึงที่สุด หมายถึงคดีที่ไม่มีทางอุทธรณ์หรือฎีกาต่อได้อีกแล้ว
รูปแบบที่ใช้ขึ้นกับว่าใครเป็นโจทก์
- พนักงานอัยการเป็นโจทก์ ซึ่งเป็นกรณีที่ผู้เสียหายแจ้งความไว้แล้วอัยการฟ้อง ผู้เสียหายถอนคำร้องทุกข์หรือทำหนังสือยอมความ แล้วยื่นต่อศาลเพื่อให้ศาลพิจารณาสั่งตามกฎหมาย
- ผู้เสียหายฟ้องเอง ผู้เสียหายในฐานะโจทก์ยื่นคำร้องขอถอนฟ้องหรือยื่นหนังสือยอมความ ข้อควรรู้คือ ถ้าเป็นการถอนฟ้องแล้วจำเลยคัดค้าน ศาลต้องยกคำร้องขอถอนฟ้องนั้น ซึ่งจำเลยที่ต้องการให้คดีจบย่อมไม่คัดค้าน
สิ่งที่ควรมีในบันทึกข้อตกลง
- ชื่อคู่กรณี หมายเลขคดีดำและคดีแดง ศาลที่พิจารณา
- จำนวนเงินที่ชดใช้ วิธีชำระ และหลักฐานการรับเงินทุกงวด
- ข้อความชัดเจนว่าผู้เสียหายประสงค์ถอนคำร้องทุกข์หรือยอมความในคดีอาญา ไม่ใช่เขียนเพียงว่าได้รับเงินแล้ว
- ถ้าผ่อนชำระ ให้ระบุว่าจะถอนคำร้องทุกข์เมื่อใด เช่น ทันทีที่ลงนาม หรือเมื่อชำระครบ เพื่อไม่ให้โต้แย้งกันภายหลัง
- ลายมือชื่อของทั้งสองฝ่ายและพยาน
การยอมความต้องมาจากความสมัครใจของผู้เสียหาย ห้ามข่มขู่ ตามรบเร้า หรือเสนอเงินแลกกับการให้ถ้อยคำเปลี่ยนไป นอกจากจะผิดทั้งกฎหมายและจรรยาบรรณแล้ว ยังทำให้ศาลมองพฤติการณ์ของจำเลยในทางลบ วิธีที่ปลอดภัยคือให้ทนายเป็นผู้ติดต่อและร่างเอกสาร
ฉ้อโกงประชาชน คืนเงินแล้วช่วยอะไรได้บ้าง
ในคดีฉ้อโกงประชาชน การคืนเงินไม่ทำให้คดีจบ แต่ยังมีน้ำหนักในชั้นอุทธรณ์ ศาลอาจถือว่าเป็นการรู้สึกความผิดและพยายามบรรเทาผลร้าย ซึ่งเป็นเหตุบรรเทาโทษตาม ป.อ. มาตรา 78 ที่ศาลจะลดโทษได้ไม่เกินกึ่งหนึ่งถ้าเห็นสมควร (อ่านต่อที่ เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78 ที่ใช้เขียนอุทธรณ์ได้จริง) และเป็นปัจจัยหนึ่งที่ศาลใช้ชั่งน้ำหนักเรื่องรอการลงโทษตามมาตรา 56
มาตรา 56 เปิดให้ศาลรอการลงโทษได้เมื่อศาลจะลงโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี และจำเลยเข้าเงื่อนไขเรื่องประวัติการรับโทษจำคุกที่กฎหมายกำหนด ศาลยังอาจตั้งเงื่อนไขคุมความประพฤติให้จำเลยชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ผู้เสียหายตามที่ตกลงกันได้ด้วย แผนการชดใช้ที่ชัดเจนจึงเป็นทั้งหลักฐานของความสำนึกผิดและเป็นสิ่งที่ศาลนำไปผูกเป็นเงื่อนไขได้ อย่างไรก็ดี ทั้งการลดโทษและการรอการลงโทษเป็นดุลพินิจของศาลเสมอ ไม่มีจำนวนเงินใดรับประกันผลได้
คืนเงินไม่ครบ ยังมีประโยชน์หรือไม่
มีประโยชน์ ถ้าเป็นการคืนตามกำลังจริงและมีหลักฐาน ศาลมักดูว่าจำเลยพยายามเยียวยาอย่างจริงจังเพียงใด เทียบกับความเสียหายและฐานะของจำเลย การคืนบางส่วนพร้อมแผนผ่อนที่ทำได้จริงมักดีกว่าการสัญญาว่าจะคืนทั้งหมดแต่ไม่มีที่มาของเงิน ถ้ามีผู้เสียหายหลายราย ควรจัดสรรอย่างเป็นธรรม ไม่ควรเลือกคืนเฉพาะรายที่ยอมถอนคำร้องทุกข์จนผู้เสียหายรายอื่นไม่ได้อะไรเลย
ผู้เสียหายหลายราย: หลายกรรมและเพดานโทษรวม
คดีฉ้อโกงที่มีผู้เสียหายหลายรายมักถูกฟ้องเป็นหลายกระทง ถ้าศาลเห็นว่าเป็นความผิดหลายกรรมต่างกัน ศาลจะลงโทษทุกกรรม แต่ ป.อ. มาตรา 91 วางเพดานโทษจำคุกรวมไว้ตามอัตราโทษของกระทงที่หนักที่สุด ฉ้อโกงธรรมดารวมแล้วไม่เกิน 10 ปี ฉ้อโกงประชาชนรวมแล้วไม่เกิน 20 ปี การที่ศาลนับเป็นกรรมเดียวหรือหลายกรรมเป็นประเด็นที่ทำให้โทษรวมต่างกันมาก อ่านเพิ่มที่ หลายกรรมหรือกรรมเดียว ประเด็นที่ทำให้โทษรวมต่างกันหลายเท่า
สำหรับฉ้อโกงธรรมดาที่มีผู้เสียหายหลายราย ควรไล่ดูว่าแต่ละกระทงเป็นความเสียหายของใคร และแต่ละรายถอนคำร้องทุกข์หรือยอมความแล้วหรือยัง การตกลงได้กับบางรายเท่านั้นอาจไม่ทำให้ทั้งคดีจบ ทนายจะช่วยตรวจว่ากระทงใดยังค้างอยู่และควรเขียนอุทธรณ์ในส่วนที่เหลืออย่างไร
ตัวอย่างสมมติ: คืนเงินผู้เสียหายสองในสามราย
ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติเพื่อให้เห็นภาพ นาย ก. รับเงินค่าสินค้าจากผู้เสียหาย 3 รายแล้วไม่ส่งของ อัยการฟ้องฐานฉ้อโกงตามมาตรา 341 รวม 3 กระทง ศาลชั้นต้นพิพากษาจำคุกโดยไม่รอการลงโทษ ระหว่างอายุอุทธรณ์ ครอบครัวของนาย ก. รวบรวมเงินคืนผู้เสียหายได้ 2 ราย ทั้งสองรายลงนามในบันทึกยอมความและถอนคำร้องทุกข์ ส่วนรายที่ 3 รับเงินบางส่วนแต่ยังไม่ยอมถอน
ทนายของนาย ก. ยื่นอุทธรณ์ภายในกำหนด และยื่นเอกสารการยอมความของสองรายแรกต่อศาล ส่วนกระทงที่ 3 อุทธรณ์ขอให้ลงโทษสถานเบาและขอรอการลงโทษ โดยแนบหลักฐานการโอนเงินบางส่วน แผนผ่อนชำระส่วนที่เหลือ และหนังสือรับรองการทำงาน ผลสุดท้ายยังขึ้นกับดุลพินิจของศาล แต่จำเลยได้ใช้ทุกช่องทางที่กฎหมายเปิดไว้แล้ว ถ้าข้อเท็จจริงเดียวกันนี้ศาลลงโทษฐานฉ้อโกงประชาชน การคืนเงินครบทุกรายก็ยังไม่ทำให้คดีระงับ คงเป็นได้เพียงเหตุประกอบการลดโทษ
ขั้นตอนที่ควรทำเมื่อต้องการคืนเงินระหว่างอุทธรณ์
- อ่านคำพิพากษาให้ชัดว่าศาลลงโทษตามมาตราใด กี่กระทง และผู้เสียหายในแต่ละกระทงคือใคร
- นับกำหนดอุทธรณ์ ซึ่งต้องยื่นต่อศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา (ป.วิ.อ. ม.198) ถ้าต้องโทษจำคุกและไม่ได้ถูกคุมขังอยู่ ต้องแสดงตนต่อเจ้าพนักงานศาลตอนยื่น เว้นแต่ได้รับการรอการลงโทษ
- ยื่นอุทธรณ์ให้ทันกำหนดไว้ก่อน แม้การเจรจากับผู้เสียหายยังไม่จบ เพราะการยอมความทำต่อได้จนกว่าคดีจะถึงที่สุด แต่สิทธิอุทธรณ์ที่ขาดไปแล้วเรียกคืนยาก
- ติดต่อผู้เสียหายผ่านทนายหรือช่องทางที่เหมาะสม และเสนอแผนชดใช้ที่ทำได้จริง
- ทำบันทึกข้อตกลงเป็นลายลักษณ์อักษร และเก็บหลักฐานการโอนเงินทุกครั้ง
- ยื่นเอกสารต่อศาล ถ้าความผิดยอมความได้ ให้ยื่นการถอนคำร้องทุกข์หรือหนังสือยอมความ ถ้ายอมความไม่ได้ ให้ยื่นเป็นเอกสารประกอบเหตุบรรเทาโทษ
ภาพรวมของขั้นตอนอุทธรณ์ทั้งหมด ตั้งแต่ฟังคำพิพากษาจนถึงวันที่ศาลอุทธรณ์ตัดสิน สรุปไว้ใน คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญาฉบับสมบูรณ์
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในคดีฉ้อโกง
- เข้าใจว่าฉ้อโกงทุกแบบยอมความได้ ฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 ยอมความไม่ได้ การคืนเงินจึงไม่ทำให้คดีจบ
- จ่ายเงินแต่ไม่ทำเอกสาร หรือทำเอกสารที่ไม่ได้ระบุเรื่องถอนคำร้องทุกข์หรือยอมความ ทำให้ศาลไม่มีอะไรให้สั่ง
- รอเจรจาจนเลยกำหนดอุทธรณ์ ถ้าเจรจาไม่สำเร็จ คุณจะเหลือเพียงคำพิพากษาของศาลชั้นต้น
- สัญญาว่าจะคืนแล้วไม่ทำตาม ทำให้ทั้งผู้เสียหายและศาลเสียความเชื่อถือ ส่งผลต่อการขอรอการลงโทษ
- คิดว่าอุทธรณ์แล้วไม่มีทางได้โทษหนักขึ้น ป.วิ.อ. มาตรา 212 ห้ามศาลอุทธรณ์เพิ่มโทษเมื่อจำเลยอุทธรณ์ฝ่ายเดียว แต่ถ้าโจทก์อุทธรณ์ขอเพิ่มโทษด้วย ศาลเพิ่มโทษได้
เรื่องคืนเงินในคดีฉ้อโกงมีรายละเอียดที่ผิดพลาดได้ง่าย ทั้งเรื่องฐานความผิด กระทงที่ยังค้าง และรูปแบบเอกสาร ถ้าคุณกำลังอยู่ในอายุอุทธรณ์ ควรนำคำพิพากษาไปปรึกษาทนายก่อนครบกำหนดหนึ่งเดือน หรือติดต่อสำนักงานเพื่อตรวจว่าคดีของคุณควรเลือกทางใด
คำถามที่พบบ่อย
ฉ้อโกงยอมความได้ไหม
ได้ ถ้าเป็นฉ้อโกงตาม ป.อ. มาตรา 341 หรือความผิดอื่นในหมวดฉ้อโกง เพราะมาตรา 348 กำหนดให้เป็นความผิดอันยอมความได้ ยกเว้นฉ้อโกงประชาชนตามมาตรา 343 ที่ยอมความไม่ได้
ศาลชั้นต้นตัดสินจำคุกแล้ว ยังยอมความทันไหม
ทัน ถ้าคดียังไม่ถึงที่สุดและเป็นความผิดอันยอมความได้ ป.วิ.อ. มาตรา 35 วรรคสอง ให้ถอนฟ้องหรือยอมความได้ทุกเวลาก่อนคดีถึงที่สุด จึงทำได้ทั้งระหว่างอายุอุทธรณ์ ระหว่างศาลอุทธรณ์พิจารณา และในชั้นฎีกา
คืนเงินแล้วแต่ผู้เสียหายไม่ยอมถอนคำร้องทุกข์ ทำอย่างไรได้บ้าง
ยังใช้หลักฐานการคืนเงินประกอบอุทธรณ์ขอลดโทษหรือขอรอการลงโทษได้ ผู้เสียหายไม่มีหน้าที่ต้องยอมความ แต่การชดใช้ที่มีหลักฐานชัดเจนเป็นเหตุที่ศาลอาจนำมาพิจารณาว่าจำเลยพยายามบรรเทาผลร้าย
คดีฉ้อโกงประชาชน คืนเงินครบแล้วจะไม่ติดคุกใช่ไหม
ไม่แน่นอน เพราะฉ้อโกงประชาชนยอมความไม่ได้ คดีจึงดำเนินต่อแม้คืนเงินครบ การคืนเงินช่วยให้ศาลมีเหตุพิจารณาลดโทษหรือรอการลงโทษ แต่เป็นดุลพินิจของศาลที่ดูพฤติการณ์ทั้งหมดประกอบกัน
คดีฉ้อโกงโทษไม่เกิน 3 ปี อุทธรณ์ขอลดโทษได้ไหม
ได้ ถ้าคุณถูกพิพากษาจำคุก ถูกจำคุกแต่รอการลงโทษ หรือถูกปรับเกิน 1,000 บาท แม้ฉ้อโกงตามมาตรา 341 จะเข้าเกณฑ์ห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริงตาม ป.วิ.อ. มาตรา 193 ทวิ จำเลยในกรณีเหล่านี้ยังอุทธรณ์ข้อเท็จจริง รวมถึงขอลดโทษได้
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ