กรรมเดียวหรือหลายกรรม ประเด็นที่ทำให้โทษรวมต่างกันหลายเท่า และการยกขึ้นอุทธรณ์ขอลดโทษ

คำพิพากษาที่ลงโทษหลายกระทงแล้วรวมโทษเป็นสิบปี มักทำให้ครอบครัวตกใจว่าความผิดเพียงเท่านี้ทำไมโทษจึงสูงขนาดนั้น หลายครั้งคำตอบไม่ได้อยู่ที่โทษของแต่ละกระทง แต่อยู่ที่ศาลนับการกระทำของจำเลยเป็นกี่กรรม บทความนี้อธิบายหลักกรรมเดียวกับหลายกรรม เพดานโทษรวม วิธีตรวจคำพิพากษา และการยกประเด็นนี้ขึ้นในชั้นอุทธรณ์

กรรมเดียวกับหลายกรรมต่างกันอย่างไร

พูดอย่างง่าย กรรมเดียวผิดกฎหมายหลายบท คือการกระทำครั้งเดียวที่เข้าองค์ประกอบความผิดได้มากกว่าหนึ่งฐาน ส่วนหลายกรรมต่างกัน คือการกระทำความผิดหลายครั้งที่แยกออกจากกัน ประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) วางผลไว้ต่างกันโดยสิ้นเชิง กรรมเดียวลงโทษได้บทเดียว ส่วนหลายกรรมลงโทษได้ทุกกรรมแล้วนำมารวมกัน

การแยกว่าการกระทำหนึ่งเป็นกรรมเดียวหรือหลายกรรม ศาลพิเคราะห์จากข้อเท็จจริงของแต่ละคดี ไม่มีสูตรตายตัว ทนายจะดูข้อเท็จจริงหลายด้านประกอบกัน เช่น ช่วงเวลาที่กระทำ จำนวนผู้เสียหาย วิธีการกระทำ และเจตนาของผู้กระทำ ประเด็นนี้จึงเป็นจุดที่ศาลแต่ละชั้นอาจมองต่างกันได้ และเป็นจุดที่ควรตรวจทุกครั้งเมื่อคำพิพากษาลงโทษหลายกระทง

ป.อ. มาตรา 90 กรรมเดียวผิดกฎหมายหลายบท ลงโทษอย่างไร

ลงโทษตามบทที่มีโทษหนักที่สุดเพียงบทเดียว ป.อ. มาตรา 90 กำหนดว่าเมื่อการกระทำอันเดียวเป็นความผิดต่อกฎหมายหลายบท ให้ใช้กฎหมายบทที่มีโทษหนักที่สุดลงโทษแก่ผู้กระทำความผิด ศาลจึงไม่ลงโทษแยกตามทุกบทแล้วนำมาบวกกัน

สมมติการกระทำครั้งเดียวเข้าทั้งความผิดฐาน ก ที่มีโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี และความผิดฐาน ข ที่มีโทษจำคุกไม่เกิน 5 ปี ถ้าศาลเห็นว่าเป็นกรรมเดียว ศาลจะลงโทษตามฐาน ข เพียงบทเดียว แต่ถ้าศาลเห็นว่าเป็นสองกรรม ศาลจะลงโทษทั้งสองฐานแล้วรวมโทษ ผลต่างจึงเกิดขึ้นตั้งแต่ขั้นปรับบท ก่อนจะไปถึงการพิจารณาเหตุบรรเทาโทษเสียอีก

ป.อ. มาตรา 91 หลายกรรมต่างกัน และเพดานโทษรวม

เมื่อเป็นหลายกรรมต่างกัน ศาลลงโทษทุกกรรม แต่โทษจำคุกเมื่อรวมกันแล้วต้องไม่เกินเพดานตาม ป.อ. มาตรา 91 ซึ่งขึ้นกับอัตราโทษจำคุกอย่างสูงของกระทงที่หนักที่สุด ไม่ใช่โทษที่ศาลลงจริงในกระทงนั้น

เพดานนี้ไม่ใช้กับกรณีที่ศาลลงโทษจำคุกตลอดชีวิต สิ่งที่ควรสังเกตคือเพดานผูกกับอัตราโทษที่กฎหมายกำหนดสำหรับกระทงที่หนักที่สุด ดังนั้นถ้าศาลชั้นต้นปรับบทผิดไปเป็นฐานที่มีโทษสูงกว่าความเป็นจริง เพดานโทษรวมก็อาจสูงขึ้นตามไปด้วย

ตัวอย่างสมมติ ตัวเลขเดียวกันแต่ผลต่างกันหลายเท่า

ตัวอย่างต่อไปนี้เป็นเรื่องสมมติเพื่อให้เห็นวิธีคิด ไม่ใช่การบอกว่าศาลจะวินิจฉัยเช่นนี้ในคดีจริง

กรณีที่หนึ่ง: นางสาวเอ (นามสมมติ) ถูกฟ้องฐานฉ้อโกงตาม ป.อ. มาตรา 341 ซึ่งมีโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ ผู้เสียหายคนเดียวถูกหลอกจากเรื่องเดียว แต่ทยอยโอนเงินหกครั้ง ศาลชั้นต้นนับเป็นหกกรรม ลงโทษกรรมละ 1 ปี รวม 6 ปี ถ้าในชั้นอุทธรณ์ศาลเห็นว่าการโอนทั้งหมดเกิดจากการหลอกครั้งเดียวและเป็นกรรมเดียว โทษจะเหลือเพียงกรรมเดียว ซึ่งอาจทำให้เข้าเกณฑ์ที่ศาลพิจารณารอการลงโทษได้ด้วย

กรณีที่สอง: นายบี (นามสมมติ) หลอกผู้เสียหาย 15 คนแยกกันคนละครั้ง ศาลลงโทษกรรมละ 1 ปี รวม 15 ปี แต่เมื่อกระทงที่หนักที่สุดมีอัตราโทษจำคุกอย่างสูงไม่เกิน 3 ปี โทษจำคุกรวมต้องไม่เกิน 10 ปีตามมาตรา 91 ถ้าคำพิพากษาให้จำคุกรวมเกิน 10 ปี นั่นคือจุดที่ต้องยกขึ้นอุทธรณ์ทันที เรื่องผู้เสียหายหลายรายในคดีฉ้อโกงมีรายละเอียดเพิ่มที่คดีฉ้อโกงและฉ้อโกงประชาชน คืนเงินผู้เสียหายแล้วช่วยในชั้นอุทธรณ์อย่างไร

ยกประเด็นกรรมเดียวหรือหลายกรรมเพื่อขอลดโทษในชั้นอุทธรณ์ได้อย่างไร

ยกได้ในอุทธรณ์ฉบับเดียวกับคำขอลดโทษ โดยเรียงเป็นข้อ ๆ ตามที่ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 193 กำหนดให้อุทธรณ์ระบุข้อเท็จจริงโดยย่อหรือข้อกฎหมายที่ยกขึ้นอ้างเป็นลำดับ และต้องยื่นต่อศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาตามมาตรา 198 ภาพรวมของขั้นตอนทั้งหมดอยู่ในคู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา

คดีโทษเบาติดข้อห้ามอุทธรณ์หรือไม่

ขึ้นกับว่าโต้แย้งในข้อเท็จจริงหรือข้อกฎหมาย และจำเลยถูกลงโทษอย่างไร ป.วิ.อ. มาตรา 193 ทวิ ห้ามอุทธรณ์เฉพาะปัญหาข้อเท็จจริงในคดีที่อัตราโทษอย่างสูงจำคุกไม่เกิน 3 ปี หรือปรับไม่เกิน 60,000 บาท ส่วนข้อกฎหมายยังอุทธรณ์ได้ และจำเลยที่ถูกพิพากษาให้จำคุกหรือกักขังแทนจำคุก ถูกจำคุกแต่รอการลงโทษ ถูกรอการกำหนดโทษ หรือถูกปรับเกิน 1,000 บาท ยังอุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้

การโต้แย้งเรื่องนับกรรมจะถูกมองเป็นข้อเท็จจริงหรือข้อกฎหมาย ขึ้นกับว่าโต้แย้งตรงไหน ถ้ายอมรับข้อเท็จจริงตามที่ศาลชั้นต้นฟังมา แต่เห็นว่าศาลปรับบทจากข้อเท็จจริงนั้นไม่ถูก ลักษณะจะต่างจากการโต้แย้งว่าเหตุการณ์ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างที่ศาลฟัง เรื่องนี้ควรให้ทนายประเมินจากคำพิพากษาจริง รายละเอียดของข้อห้ามอยู่ที่ข้อห้ามอุทธรณ์ตามมาตรา 193 ทวิ และทางออกตามมาตรา 193 ตรี

ความเสี่ยงและประโยชน์ที่ควรรู้

• ห้ามเพิ่มโทษเมื่อจำเลยอุทธรณ์ฝ่ายเดียว ป.วิ.อ. มาตรา 212 ห้ามศาลอุทธรณ์เพิ่มโทษจำเลย เว้นแต่โจทก์อุทธรณ์ขอให้เพิ่มโทษด้วย ถ้าโจทก์อุทธรณ์ขอให้ลงโทษหนักขึ้น ความเสี่ยงจะเปลี่ยนไป อ่านต่อที่ศาลอุทธรณ์เพิ่มโทษได้หรือไม่
• จำเลยร่วมอาจได้ประโยชน์ด้วย ป.วิ.อ. มาตรา 213 ให้ศาลอุทธรณ์พิพากษาให้มีผลถึงจำเลยอื่นที่ไม่ได้อุทธรณ์ได้ ถ้าลดโทษด้วยเหตุในส่วนลักษณะคดี ในคดีที่จำเลยหลายคนถูกลงโทษฐานเดียวกัน
• ขอทั้งสองเรื่องได้ อุทธรณ์ขอให้นับเป็นกรรมเดียวเป็นข้อหนึ่ง และขอให้ลงโทษสถานเบาหรือรอการลงโทษเป็นอีกข้อหนึ่งได้ ถ้าศาลไม่เห็นด้วยในข้อแรก ก็ยังพิจารณาข้อหลังได้

ตรวจคำพิพากษาเรื่องกรรมและโทษรวมอย่างไร

1. นับจำนวนกระทง เทียบจำนวนกระทงที่ศาลลงโทษกับเหตุการณ์จริงและคำฟ้อง ว่าแต่ละกระทงเป็นการกระทำที่แยกกันจริงหรือไม่
2. ดูบทที่ศาลใช้ลงโทษ ถ้าศาลระบุว่าเป็นกรรมเดียวผิดหลายบท ต้องลงตามบทที่หนักที่สุดบทเดียว ไม่ใช่ลงทุกบท
3. คำนวณโทษรวม รวมโทษจำคุกทุกกระทงแล้วเทียบกับเพดานตามมาตรา 91 ตามอัตราโทษของกระทงที่หนักที่สุด
4. ตรวจการลดโทษ ดูว่าศาลระบุการลดโทษไว้อย่างไร และตัวเลขสุดท้ายในคำพิพากษาคำนวณออกมาตรงกับที่ศาลระบุหรือไม่
5. ตรวจการนับโทษต่อและการหักวันคุมขัง คำสั่งให้นับโทษต่อจากคดีอื่นและวันที่ถูกคุมขังก่อนพิพากษามีผลต่อระยะเวลาจำคุกจริงเช่นกัน

ถ้าพบจุดที่ไม่ชัดเจน ให้จดหน้าและบรรทัดของคำพิพากษาไว้ แล้วนำไปให้ทนายตรวจร่วมกับคำฟ้องและบันทึกคำรับสารภาพ (ถ้ามี) เพราะการนับกรรมมักเชื่อมกับข้อเท็จจริงที่ปรากฏในเอกสารเหล่านี้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย และสิ่งที่ควรทำทันที

• ดูแค่โทษรวมบรรทัดสุดท้าย แล้วไม่ย้อนดูว่าโทษนั้นมาจากกี่กระทงและเพราะอะไร
• เข้าใจว่าผู้เสียหายหลายคนต้องเป็นหลายกรรมเสมอ หรือผู้เสียหายคนเดียวต้องเป็นกรรมเดียวเสมอ ทั้งสองแบบไม่ใช่กฎตายตัว ต้องดูข้อเท็จจริงของการกระทำ
• ขอแต่ความเมตตาอย่างเดียว ทั้งที่คำพิพากษามีปัญหาการนับกรรมหรือเพดานโทษ ซึ่งอาจลดโทษได้มากกว่า
• ปล่อยเวลาผ่านไปจนเหลือไม่กี่วัน การตรวจกรรมและคำนวณโทษต้องใช้คำพิพากษาฉบับเต็ม ควรขอคัดถ่ายทันทีหลังฟังคำพิพากษา

ถ้าคำพิพากษาของคุณหรือคนในครอบครัวลงโทษหลายกระทง ควรให้ทนายตรวจเรื่องกรรมและโทษรวมก่อนครบกำหนดยื่นอุทธรณ์ ติดต่อสำนักงานพร้อมสำเนาคำพิพากษาและคำฟ้อง