ประกันชีวิตระบุผู้รับประโยชน์ เป็นมรดกไหม เจ้าหนี้ยึดได้ไหม?

ถ้ากรมธรรม์ระบุชื่อผู้รับประโยชน์เจาะจง เงินประกันเป็นของผู้นั้น ไม่เข้ากองมรดก และตาม ป.พ.พ. มาตรา 897 วรรคสอง เจ้าหนี้ของผู้ตายเรียกได้เฉพาะจำนวนเท่าเบี้ยประกันที่ส่งไปแล้ว ส่วนกรมธรรม์ที่ให้จ่ายแก่ทายาทโดยไม่ระบุชื่อ กฎหมายถือเงินทั้งก้อนเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกที่เจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้

เมื่อผู้เสียชีวิตมีทั้งหนี้สินและกรมธรรม์ประกันชีวิต คนในครอบครัวมักสงสัยสองเรื่องพร้อมกัน คือเงินประกันต้องนำมาแบ่งให้ทายาททุกคนหรือไม่ และเจ้าหนี้ของผู้ตายจะตามมาเอาเงินก้อนนี้ได้หรือเปล่า คำตอบขึ้นกับถ้อยคำในช่องผู้รับประโยชน์ของกรมธรรม์เป็นหลัก บทความนี้อธิบายเฉพาะความต่างระหว่างการระบุชื่อบุคคลเจาะจงกับการระบุว่าให้จ่ายแก่ทายาท และสิ่งที่ผู้รับประโยชน์ควรทำเมื่อเจ้าหนี้ทวงถาม

ผู้รับประโยชน์ตามกรมธรรม์ประกันชีวิตคืออะไร?

ผู้รับประโยชน์คือบุคคลที่ผู้เอาประกันกำหนดไว้ในกรมธรรม์ให้เป็นผู้รับเงินจากบริษัทประกันเมื่อผู้เอาประกันถึงแก่ความตาย สิทธิของผู้รับประโยชน์เกิดจากสัญญาประกันชีวิต ไม่ได้เกิดจากการเป็นทายาท

เงินก้อนนี้บริษัทประกันจ่ายเพราะความตายของผู้เอาประกัน จึงไม่ใช่ทรัพย์สินที่ผู้ตายมีอยู่ในขณะตาย โดยหลักจึงไม่ใช่ทรัพย์มรดกที่ทายาทต้องนำมาแบ่งกัน หลักทั่วไปของเงินที่จ่ายเนื่องจากความตายอ่านได้ใน เงินประกันชีวิต เงินบำนาญ บำเหน็จตกทอด เป็นทรัพย์มรดกหรือไม่

เงินประกันชีวิตที่ระบุชื่อผู้รับประโยชน์เป็นมรดกไหม?

ไม่เป็นมรดก ผู้รับประโยชน์ที่ถูกระบุชื่อมีสิทธิรับเงินทั้งจำนวนจากบริษัทประกันโดยตรง ทายาทคนอื่นไม่มีสิทธิขอแบ่ง แม้ผู้รับประโยชน์จะไม่ใช่ญาติของผู้ตายเลยก็ตาม

มีบทบัญญัติพิเศษสองเรื่องที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับเงินก้อนนี้

  • ผู้รับประโยชน์เป็นคู่สมรส ใช้ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1637 คู่สมรสได้เงินทั้งหมด แต่ถ้าพิสูจน์ได้ว่าผู้ตายส่งเบี้ยสูงเกินกว่ารายได้หรือฐานะตามปกติ ต้องนำส่วนที่เกินไปชดใช้สินสมรส รายละเอียดอยู่ใน เงินประกันชีวิตกับการชดใช้สินสมรส
  • ผู้ตายมีเจ้าหนี้ ใช้มาตรา 897 ซึ่งกำหนดว่าเจ้าหนี้เอาเงินประกันไปใช้หนี้ได้มากน้อยเพียงใด ขึ้นกับวิธีระบุผู้รับประโยชน์

เจ้าหนี้ของผู้ตายยึดเงินประกันชีวิตได้ไหม?

ได้บางส่วนหรือทั้งหมด แล้วแต่ว่ากรมธรรม์ระบุผู้รับเงินไว้อย่างไร มาตรา 897 แยกไว้สองกรณี

วรรคหนึ่ง ถ้าผู้เอาประกันกำหนดว่าเมื่อตนตายให้ใช้เงินแก่ทายาททั้งหลายโดยไม่เจาะจงชื่อใคร ให้ถือว่าเงินที่จะจ่ายเป็นสินทรัพย์ส่วนหนึ่งของกองมรดกซึ่งเจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้ วรรคสอง ถ้ากำหนดให้ใช้เงินแก่บุคคลใดโดยเฉพาะเจาะจง เฉพาะจำนวนเบี้ยประกันที่ผู้เอาประกันส่งไปแล้วเท่านั้นที่ถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกซึ่งเจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้

ถ้อยคำในช่องผู้รับประโยชน์ทายาทอื่นขอแบ่งได้ไหมเจ้าหนี้ของผู้ตายเอาได้เท่าไร
"ทายาทโดยธรรม" หรือ "ทายาท" ไม่ระบุชื่อเงินถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกทั้งจำนวนเงินประกัน เท่าที่หนี้มีอยู่
ระบุชื่อบุคคลเจาะจง เช่น ลูกคนหนึ่ง พี่น้อง หรือคนนอกไม่ได้ไม่เกินจำนวนเบี้ยประกันที่ผู้ตายส่งไปแล้ว
ระบุชื่อคู่สมรสไม่ได้ แต่มีเรื่องชดใช้สินสมรสตามมาตรา 1637น่าจะใช้หลักเดียวกับการระบุชื่อเจาะจง

เหตุผลของวรรคสองเข้าใจได้ไม่ยาก เบี้ยประกันทุกงวดจ่ายออกจากทรัพย์สินของผู้ตายขณะมีชีวิต ทรัพย์ที่เจ้าหนี้จะบังคับชำระหนี้ได้จึงลดลงเท่าจำนวนนั้น กฎหมายจึงให้เจ้าหนี้ตามเอาคืนได้เพียงเท่าที่ลดลง ส่วนเงินที่เกินกว่าเบี้ยเป็นของผู้รับประโยชน์โดยเจ้าหนี้แตะต้องไม่ได้ เช่น ทุนประกัน 2,000,000 บาท ส่งเบี้ยมาแล้วรวม 300,000 บาท เจ้าหนี้เรียกเอาได้ไม่เกิน 300,000 บาท

มีข้อควรรู้เพิ่มอีกสามข้อ

  • กรณีระบุชื่อคู่สมรส ตำรากฎหมายอธิบายมาตรา 1637 ในแง่ความสัมพันธ์ระหว่างคู่สมรสกับทายาท ส่วนในแง่เจ้าหนี้ คู่สมรสที่ถูกระบุชื่อก็เป็นบุคคลที่ถูกระบุเจาะจงเช่นกัน แต่ควรให้ทนายตรวจข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี
  • กรณีไม่ได้ระบุผู้รับประโยชน์ไว้เลย มาตรา 897 ไม่ได้เขียนถึงโดยตรง ผลขึ้นกับเงื่อนไขในกรมธรรม์ จึงต้องอ่านกรมธรรม์ก่อนสรุป
  • มาตรา 897 บอกเพียงว่าเงินส่วนใดถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกสำหรับใช้หนี้ วิธีที่เจ้าหนี้จะบังคับเอาในแต่ละคดีขึ้นกับว่าเงินอยู่กับใครและอยู่ในขั้นตอนใด

ผู้รับประโยชน์และทายาทควรทำอย่างไรเมื่อเจ้าหนี้ทวงถาม?

ควรตรวจเอกสารให้ครบก่อนจ่ายหรือรับปากอะไร เพราะทายาทไม่ต้องรับผิดในหนี้ของผู้ตายเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกทอดได้แก่ตนตามมาตรา 1601 และเจ้าหนี้เองมีกำหนดเวลาตามมาตรา 1754 วรรคสาม คือต้องใช้สิทธิเรียกร้องภายใน 1 ปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของลูกหนี้

ขั้นตอนที่แนะนำ

  1. ขอสำเนากรมธรรม์และใบคำขอเอาประกัน ดูถ้อยคำในช่องผู้รับประโยชน์ให้ชัดว่าระบุชื่อหรือเขียนว่าทายาท
  2. ขอหนังสือรับรองจากบริษัทประกันว่าผู้ตายชำระเบี้ยมาแล้วทั้งสิ้นเท่าไร ตัวเลขนี้คือเพดานที่เจ้าหนี้เรียกได้ในกรณีระบุชื่อเจาะจง
  3. ขอให้เจ้าหนี้แสดงหลักฐานแห่งหนี้ ยอดหนี้ และวันที่เจ้าหนี้ทราบการตาย
  4. ทำบัญชีทรัพย์มรดกและหนี้สินของผู้ตาย แยกเงินประกันออกจากทรัพย์มรดกอื่นให้เห็นชัด
  5. หากมีผู้จัดการมรดก ให้การเจรจาและการชำระหนี้ผ่านผู้จัดการมรดก ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง

กรณีผู้ตายไม่มีทายาทและเจ้าหนี้ต้องการบังคับชำระหนี้จากกองมรดก เป็นอีกสถานการณ์หนึ่ง อ่านได้ใน ลูกหนี้ตายไม่มีทายาท เจ้าหนี้ขอตั้งผู้จัดการมรดกได้ไหม

ตัวอย่างสมมติ: กรมธรรม์สองฉบับของนายธนากร

ตัวอย่างสมมติ นายธนากรเสียชีวิตปี 2569 มีหนี้เงินกู้ค้างชำระ 1,500,000 บาท ทรัพย์มรดกอื่นมีเพียงรถยนต์ราคาประมาณ 200,000 บาท เขามีกรมธรรม์สองฉบับ

ฉบับแรก ทุนประกัน 1,000,000 บาท ระบุผู้รับประโยชน์ว่า นางสาวพิมพ์ชนก น้องสาว ส่งเบี้ยมาแล้วรวม 180,000 บาท ฉบับที่สอง ทุนประกัน 500,000 บาท ระบุผู้รับประโยชน์ว่า ทายาทโดยธรรม

ฉบับแรก นางสาวพิมพ์ชนกมีสิทธิรับเงิน 1,000,000 บาท ทายาทอื่นขอแบ่งไม่ได้ เจ้าหนี้เรียกเอาได้ไม่เกิน 180,000 บาท ฉบับที่สอง เงิน 500,000 บาทถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกที่เจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้ทั้งจำนวน รวมกับรถยนต์แล้วเจ้าหนี้มีทางได้รับชำระประมาณ 880,000 บาท หนี้ส่วนที่เหลือ ทายาทไม่ต้องควักเงินส่วนตัวมาจ่าย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เขียนช่องผู้รับประโยชน์ว่าทายาทโดยธรรม โดยคิดว่าปลอดภัยที่สุด ทั้งที่ทำให้เงินทั้งก้อนเปิดให้เจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้
  • นำเงินประกันไปจ่ายหนี้ของผู้ตายทั้งหมดเพราะถูกทวง โดยไม่ตรวจว่าเจ้าหนี้มีสิทธิเพียงเท่าเบี้ยที่ส่งไปแล้ว และไม่ตรวจว่าเจ้าหนี้ใช้สิทธิภายในกำหนดหรือไม่
  • ทายาทอื่นฟ้องขอแบ่งเงินประกันที่ระบุชื่อผู้รับประโยชน์ โดยเข้าใจว่าเป็นมรดก ทำให้เสียเวลาและค่าใช้จ่ายโดยไม่มีฐานทางกฎหมาย
  • ไม่เก็บหลักฐานยอดเบี้ยที่ชำระ เมื่อมีข้อโต้แย้งจึงพิสูจน์เพดานที่เจ้าหนี้เรียกได้ไม่ได้

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อมีทั้งเงินประกันและเจ้าหนี้

คนที่จัดการเองมักพลาดตรงที่จ่ายเกินกว่าที่กฎหมายบังคับ หรือปล่อยให้เงินประกันปนกับทรัพย์มรดกจนแยกไม่ออก งานที่ทนายช่วยได้

  • อ่านกรมธรรม์และชี้ว่าเงินก้อนใดเป็นของผู้รับประโยชน์ ก้อนใดถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดก
  • ตรวจหลักฐานแห่งหนี้ คำนวณเพดานที่เจ้าหนี้เรียกได้ และตรวจกำหนดเวลาตามมาตรา 1754
  • เจรจาและตอบหนังสือทวงถามแทนคุณ รวมถึงต่อสู้คดีหากถูกฟ้อง
  • ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกและจัดทำบัญชีทรัพย์กับหนี้สิน เพื่อให้การชำระหนี้เป็นไปตามลำดับที่ถูกต้อง

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

เงินประกันชีวิตที่ระบุชื่อลูกคนเดียวเป็นผู้รับประโยชน์ ลูกคนอื่นขอแบ่งได้ไหม?

ไม่ได้ เงินประกันที่ระบุชื่อผู้รับประโยชน์เจาะจงเป็นของผู้นั้นตามสัญญา ไม่ใช่ทรัพย์มรดก ลูกคนอื่นยังมีสิทธิในทรัพย์มรดกส่วนอื่นของผู้ตายตามปกติ

เจ้าหนี้ของผู้ตายยึดเงินประกันชีวิตทั้งก้อนได้ไหม?

ได้เฉพาะกรณีกรมธรรม์ระบุให้จ่ายแก่ทายาทโดยไม่เจาะจงชื่อ ซึ่งมาตรา 897 วรรคหนึ่งให้ถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดก ถ้าระบุชื่อบุคคลเจาะจง เจ้าหนี้เอาได้เพียงเท่าเบี้ยประกันที่ผู้ตายส่งไปแล้ว

ผู้รับประโยชน์ต้องรับผิดในหนี้ของผู้ตายด้วยเงินส่วนตัวไหม?

ไม่ต้อง ผู้รับประโยชน์ไม่ใช่ลูกหนี้ สิ่งที่เจ้าหนี้เรียกได้ตามมาตรา 897 วรรคสองจำกัดอยู่ที่จำนวนเท่าเบี้ยประกันที่ส่งไปแล้ว และแม้ผู้รับประโยชน์จะเป็นทายาทด้วย ก็ไม่ต้องรับผิดเกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับตามมาตรา 1601

เขียนผู้รับประโยชน์ว่าทายาทโดยธรรมต่างจากระบุชื่ออย่างไร?

ต่างกันที่สิทธิของเจ้าหนี้ ถ้าเขียนว่าทายาทโดยไม่ระบุชื่อ เงินทั้งจำนวนถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกที่เจ้าหนี้เอาใช้หนี้ได้ ถ้าระบุชื่อ เจ้าหนี้เอาได้เพียงเท่าเบี้ยที่ส่งไปแล้ว

ผู้รับประโยชน์เป็นภรรยา ต้องคืนเงินให้กองมรดกไหม?

โดยหลักไม่ต้อง ภรรยาได้เงินทั้งหมดตามมาตรา 1637 แต่ถ้าพิสูจน์ได้ว่าผู้ตายส่งเบี้ยสูงเกินรายได้หรือฐานะตามปกติ ต้องนำส่วนที่เกินไปชดใช้สินสมรส โดยรวมแล้วไม่เกินเงินที่บริษัทประกันจ่ายให้

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ