คู่สมรสได้เงินประกันชีวิต ต้องชดใช้สินสมรสคืนไหม? มาตรา 1637

โดยทั่วไปไม่ต้อง คู่สมรสที่ถูกระบุเป็นผู้รับประโยชน์มีสิทธิรับเงินประกันชีวิตเต็มจำนวน และเงินนั้นไม่เข้ากองมรดก มาตรา 1637 ให้ชดใช้เฉพาะเมื่อมีผู้พิสูจน์ได้ว่าผู้ตายส่งเบี้ยประกันสูงกว่าที่รายได้หรือฐานะตามปกติจะส่งได้ โดยชดใช้เพียงเบี้ยส่วนที่เกิน และไม่เกินเงินที่ได้รับจากบริษัทประกัน

เมื่อสามีหรือภรรยาเสียชีวิตและมีกรมธรรม์ประกันชีวิตระบุอีกฝ่ายเป็นผู้รับประโยชน์ ทายาทคนอื่น เช่น ลูกจากการสมรสครั้งก่อน หรือพ่อแม่ของผู้ตาย มักถามว่าเงินก้อนนั้นต้องนำมาแบ่งด้วยหรือไม่ ในเมื่อเบี้ยประกันจ่ายจากเงินของครอบครัว บทความนี้อธิบายกติกาเฉพาะของกรณีที่ผู้รับประโยชน์เป็นคู่สมรส ว่าเมื่อใดต้องชดใช้ ชดใช้เท่าไร ใครต้องพิสูจน์ และสัญญาเงินปีที่สามีภรรยาทำร่วมกันใช้หลักใด

การชดใช้สินสมรสจากเงินประกันชีวิตตามมาตรา 1637 คืออะไร

คือการที่คู่สมรสผู้รับเงินประกันต้องนำเงินจำนวนหนึ่งคืนเข้าสินสมรส เพื่อชดเชยเบี้ยประกันที่ผู้ตายจ่ายไปมากเกินฐานะ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1637 วางหลักไว้สามข้อ

  • คู่สมรสที่ยังมีชีวิตและเป็นผู้รับประโยชน์ มีสิทธิรับเงินทั้งหมดตามที่ตกลงไว้กับผู้รับประกันภัย
  • แต่ต้องนำเบี้ยประกัน เพียงเท่าที่พิสูจน์ได้ว่าสูงกว่าจำนวนที่ผู้ตายจะพึงส่งได้ตามรายได้หรือฐานะโดยปกติ ไปชดใช้สินเดิมของคู่สมรสอีกฝ่ายหนึ่งหรือสินสมรส แล้วแต่กรณี
  • จำนวนที่ต้องชดใช้รวมแล้วต้องไม่เกินเงินที่ผู้รับประกันภัยจ่ายให้

มาตรานี้เป็นส่วนหนึ่งของการคิดบัญชีทรัพย์สินระหว่างสามีภรรยาเมื่อฝ่ายหนึ่งตาย ซึ่งมาตรา 1625 ให้ทำก่อนแบ่งมรดก ภาพรวมของขั้นตอนนั้นอยู่ใน คู่สมรสตาย ต้องแยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดกอย่างไร

คำว่าสินเดิมเป็นระบบทรัพย์สินตามกฎหมายครอบครัวฉบับเก่า กฎหมายครอบครัวปัจจุบันมีแต่สินส่วนตัวกับสินสมรส ตำรากฎหมายจึงอธิบายว่าในทางปฏิบัติปัจจุบันคงเหลือการชดใช้สินสมรสเป็นหลัก

เงินประกันชีวิตที่คู่สมรสได้รับ เป็นมรดกที่ต้องแบ่งให้ทายาทอื่นไหม

ไม่เป็น เงินที่บริษัทประกันจ่ายให้ผู้รับประโยชน์เกิดจากสัญญาประกันชีวิต และเกิดขึ้นเมื่อผู้เอาประกันถึงแก่ความตาย ไม่ใช่ทรัพย์ที่ผู้ตายมีอยู่ในขณะตาย จึงไม่เข้ากองมรดก คู่สมรสรับไว้ได้ทั้งจำนวนโดยทายาทอื่นไม่มีสิทธิขอแบ่ง

สิ่งที่ทายาทอื่นเรียกร้องได้ตามมาตรา 1637 จึงไม่ใช่ส่วนแบ่งในเงินประกัน แต่เป็นการขอให้คืนเบี้ยส่วนที่เกินฐานะกลับเข้าสินสมรส เมื่อสินสมรสเพิ่มขึ้น ครึ่งของผู้ตายซึ่งเป็นมรดกก็เพิ่มขึ้นตาม เหตุผลของกฎหมายคือความเป็นธรรมต่อทายาท เพราะเงินที่ถูกนำไปจ่ายเบี้ยเกินตัว ถ้าไม่จ่ายก็จะยังอยู่ในกองทรัพย์ที่ต้องแบ่งกัน

หลักทั่วไปว่าเงินประเภทใดเป็นมรดกหรือไม่ อ่านได้ใน เงินประกันชีวิต เงินบำนาญ บำเหน็จตกทอด เป็นทรัพย์มรดกหรือไม่

เมื่อไรคู่สมรสต้องชดใช้เบี้ยประกันคืน และคืนเท่าไร

ต้องชดใช้เมื่อครบเงื่อนไขทุกข้อต่อไปนี้ และชดใช้เพียงส่วนที่เกิน

  1. ผู้รับประโยชน์ตามกรมธรรม์คือคู่สมรสที่จดทะเบียนสมรสและยังมีชีวิตอยู่
  2. เบี้ยประกันที่ผู้ตายส่งสูงกว่าจำนวนที่คนมีรายได้หรือฐานะระดับนั้นจะส่งได้ตามปกติ
  3. มีผู้พิสูจน์ได้ว่าส่วนที่เกินเป็นเท่าไร กฎหมายใช้คำว่า "เพียงเท่าที่พิสูจน์ได้" ภาระนี้จึงอยู่กับฝ่ายที่เรียกร้อง ซึ่งมักเป็นทายาทอื่น
  4. จำนวนที่เรียกคืนไม่เกินเงินที่บริษัทประกันจ่าย
สถานการณ์คู่สมรสต้องชดใช้ไหมเหตุผล
เบี้ยประกันอยู่ในระดับที่รายได้ของผู้ตายส่งได้ตามปกติไม่ต้องไม่มีส่วนที่เกินฐานะ
เบี้ยประกันสูงเกินรายได้หรือฐานะอย่างชัดเจน และมีหลักฐานต้อง เฉพาะส่วนที่เกินมาตรา 1637 วรรคหนึ่ง
เบี้ยส่วนที่เกินรวมแล้วมากกว่าเงินประกันที่ได้รับต้อง แต่ไม่เกินเงินที่ได้รับมาตรา 1637 วรรคสอง
ทายาทอื่นกล่าวอ้างแต่ไม่มีหลักฐานรายได้และการชำระเบี้ยไม่ต้องพิสูจน์ส่วนที่เกินไม่ได้
ผู้รับประโยชน์เป็นลูก พ่อแม่ หรือบุคคลอื่นไม่ใช้มาตรา 1637มาตรานี้ใช้เฉพาะคู่สมรส

กฎหมายไม่ได้กำหนดอัตราตายตัวว่าเบี้ยเท่าไรจึงเรียกว่าเกินฐานะ ศาลพิจารณาเป็นรายคดีจากรายได้ ภาระค่าใช้จ่าย ทรัพย์สิน และระยะเวลาที่ส่งเบี้ย หลักฐานที่ใช้กันมีดังนี้

  • ตารางกรมธรรม์และใบเสร็จรับเงินเบี้ยประกันทุกงวด
  • หลักฐานรายได้ของผู้ตาย เช่น สลิปเงินเดือน แบบแสดงรายการภาษี งบการเงินของกิจการ
  • รายการเดินบัญชีที่แสดงว่าเบี้ยจ่ายจากบัญชีใด
  • หลักฐานภาระหนี้และค่าใช้จ่ายประจำของครอบครัวในช่วงเดียวกัน

ถ้าผู้รับประโยชน์ไม่ใช่คู่สมรส หรือเป็นสัญญาเงินปี ใช้หลักเดียวกันไหม

ไม่ใช้หลักเดียวกันทั้งหมด ผู้รับประโยชน์ที่ไม่ใช่คู่สมรสอยู่นอกมาตรา 1637 ส่วนสัญญาเงินปีมีมาตรา 1638 กำหนดไว้ต่างหาก มาตรา 1637 จำกัดเฉพาะกรณีที่คู่สมรสฝ่ายที่ยังมีชีวิตเป็นผู้รับประโยชน์ ถ้าผู้ตายระบุคนอื่น ต้องดูมาตรา 897 ซึ่งแยกเป็นสองกรณี

  • ระบุให้จ่ายแก่ทายาทโดยไม่เจาะจงชื่อ เงินประกันถือเป็นสินทรัพย์ส่วนหนึ่งของกองมรดก ซึ่งเจ้าหนี้ของผู้ตายบังคับชำระหนี้ได้
  • ระบุชื่อผู้รับประโยชน์โดยเจาะจง เงินประกันเป็นของผู้รับประโยชน์ มีเพียงจำนวนเบี้ยประกันที่ผู้ตายส่งไปแล้วเท่านั้นที่ถือเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกให้เจ้าหนี้เรียกเอาได้

ส่วนคนที่อยู่กินกับผู้ตายโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส แม้จะถูกระบุเป็นผู้รับประโยชน์ ก็ไม่ใช่คู่สมรสตามความหมายของมาตรา 1637 เพราะระหว่างกันไม่มีสินสมรสให้ชดใช้ สิทธิของคู่สมรสที่จดทะเบียนอ่านได้ใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635

สำหรับสัญญาเงินปี มาตรา 1638 ใช้กับสัญญาที่คู่สมรสทั้งสองลงทุนออกเงิน เพื่อรับเงินปีระหว่างที่ทั้งคู่มีชีวิต และเมื่อฝ่ายหนึ่งตาย ฝ่ายที่ยังอยู่จะได้รับเงินปีต่อไปตลอดชีวิต ฝ่ายที่ยังอยู่ต้องชดใช้สินเดิมของอีกฝ่ายหรือสินสมรส แล้วแต่ว่านำเงินส่วนใดไปลงทุน

จำนวนที่ต้องชดใช้ไม่ใช่เงินลงทุนทั้งหมด แต่เท่ากับจำนวนที่ผู้จ่ายเงินปีจะเรียกเพิ่มเป็นพิเศษ เพื่อแลกกับการจ่ายเงินปีให้ฝ่ายที่ยังมีชีวิตต่อไป แนวคิดเหมือนมาตรา 1637 คือถ้าสัญญาทำให้ทรัพย์ส่วนของผู้ตายลดลงกว่าที่ควร ก็ให้คืนกลับมาเพื่อให้ทายาทอื่นได้ส่วนตามสิทธิ สัญญาลักษณะนี้พบไม่บ่อย การคำนวณต้องอาศัยข้อมูลจากผู้จ่ายเงินปี

ตัวอย่างสมมติ: กรมธรรม์ของนายวิทยา

ตัวอย่างสมมติ นายวิทยาจดทะเบียนสมรสกับนางสุนีย์ และมีลูกชายจากการสมรสครั้งก่อน 1 คน คือนายภูมิ นายวิทยามีเงินเดือนประมาณ 40,000 บาท ทำประกันชีวิตทุนประกัน 3,000,000 บาท ระบุนางสุนีย์เป็นผู้รับประโยชน์ โดยจ่ายเบี้ยเดือนละ 12,000 บาทจากเงินเดือนซึ่งเป็นสินสมรส จ่ายมาแล้ว 5 ปี รวม 720,000 บาท แล้วเสียชีวิต

นางสุนีย์รับเงิน 3,000,000 บาททั้งจำนวน เงินก้อนนี้ไม่เข้ากองมรดก นายภูมิขอแบ่งไม่ได้ แต่นายภูมิอ้างมาตรา 1637 ว่าเบี้ยสูงเกินฐานะ สมมติว่าพิสูจน์ได้ว่าคนที่มีรายได้และภาระระดับนายวิทยาส่งเบี้ยได้ตามปกติไม่เกินเดือนละ 4,000 บาท ส่วนที่เกินคือเดือนละ 8,000 บาท รวม 60 เดือน เป็น 480,000 บาท

นางสุนีย์ต้องนำ 480,000 บาทคืนเข้าสินสมรส สินสมรสก้อนนี้แบ่งครึ่ง 240,000 บาทกลับเป็นของนางสุนีย์เอง อีก 240,000 บาทเป็นส่วนของนายวิทยาและเข้ากองมรดก ซึ่งนายภูมิกับนางสุนีย์แบ่งกันต่อในฐานะทายาท ถ้านายภูมิไม่มีหลักฐานรายได้และภาระของพ่อ ข้ออ้างนี้ก็ตกไป ตัวเลขนี้เป็นเพียงการแสดงวิธีคิด ผลในคดีจริงขึ้นกับพยานหลักฐาน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ทายาทเรียกแบ่งเงินประกันทั้งก้อน สิทธิที่มีคือขอให้ชดใช้เบี้ยส่วนที่เกินเข้าสินสมรสเท่านั้น ไม่ใช่ส่วนแบ่งในเงินประกัน
  • คู่สมรสคิดว่าเงินประกันไม่เกี่ยวกับใครเลย หากเบี้ยสูงผิดปกติเมื่อเทียบรายได้ ควรเตรียมหลักฐานที่มาของเงินและฐานะของครอบครัวไว้ชี้แจง
  • ใช้มาตรา 1637 กับผู้รับประโยชน์ที่ไม่ใช่คู่สมรส กรณีลูกหรือบุคคลอื่นเป็นผู้รับประโยชน์ต้องดูมาตรา 897 และเป็นเรื่องสิทธิของเจ้าหนี้เป็นหลัก
  • ไม่เก็บใบเสร็จเบี้ยประกันและหลักฐานรายได้ ทั้งฝ่ายเรียกร้องและฝ่ายต่อสู้ต้องใช้เอกสารชุดเดียวกัน ถ้าไม่มี การพิสูจน์จะทำได้ยากมาก

ทนายช่วยอะไรได้บ้างในข้อพิพาทเรื่องเงินประกันชีวิต

ข้อพิพาทประเภทนี้แพ้ชนะกันที่การพิสูจน์ตัวเลข ผู้ที่ดำเนินการเองมักเรียกร้องผิดฐาน เช่น ฟ้องขอแบ่งเงินประกันในฐานะมรดก ซึ่งศาลไม่อาจให้ได้ หรือปล่อยเวลาจนพ้นกำหนดฟ้องคดีมรดก งานที่ทนายช่วยได้มีดังนี้

  • ตรวจกรมธรรม์ว่าใครเป็นผู้รับประโยชน์ ระบุไว้อย่างไร และต้องใช้มาตรา 1637 มาตรา 1638 หรือมาตรา 897
  • รวบรวมและขอเอกสารจากบริษัทประกัน ธนาคาร และนายจ้าง เพื่อคำนวณเบี้ยส่วนที่เกินฐานะ
  • นำรายการชดใช้ไปรวมในบัญชีแบ่งสินสมรสและบัญชีทรัพย์มรดกให้ถูกลำดับ
  • เจรจาระหว่างคู่สมรสกับทายาทอื่น และดำเนินคดีเมื่อตกลงกันไม่ได้

ผู้จัดการมรดกเป็นผู้รวบรวมทรัพย์และจัดทำบัญชีในเรื่องนี้ ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง ถ้าผู้ตายมีทั้งลูกและพ่อแม่ วิธีนับส่วนของแต่ละคนอยู่ใน พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าลูกจริงไหม หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

สามีระบุภรรยาเป็นผู้รับประโยชน์ประกันชีวิต ลูกขอแบ่งเงินประกันได้ไหม?

ไม่ได้ เงินประกันเป็นของภรรยาผู้รับประโยชน์ทั้งจำนวนและไม่ใช่ทรัพย์มรดก ลูกทำได้เพียงอ้าง ป.พ.พ. มาตรา 1637 ขอให้ภรรยาชดใช้เบี้ยประกันส่วนที่พิสูจน์ได้ว่าสูงเกินรายได้หรือฐานะของพ่อกลับเข้าสินสมรส

เบี้ยประกันเท่าไรจึงถือว่าสูงเกินรายได้หรือฐานะ?

กฎหมายไม่ได้กำหนดตัวเลขหรือสัดส่วนไว้ ศาลพิจารณาเป็นรายคดีจากรายได้ ทรัพย์สิน และภาระของผู้ตายในช่วงที่ส่งเบี้ย ฝ่ายที่อ้างว่าเกินต้องเป็นผู้พิสูจน์จำนวนที่เกิน

ต้องชดใช้คืนมากที่สุดเท่าไร?

ไม่เกินจำนวนเงินที่บริษัทประกันจ่ายให้คู่สมรส มาตรา 1637 วรรคสอง กำหนดเพดานนี้ไว้ คู่สมรสจึงไม่มีทางต้องคืนมากกว่าที่ตนได้รับ

เงินที่ชดใช้คืนตกเป็นของใคร?

คืนเข้าสินสมรส ไม่ได้ตกแก่ทายาทคนใดโดยตรง จากนั้นสินสมรสแบ่งครึ่งระหว่างคู่สมรสที่ยังอยู่กับผู้ตาย ครึ่งของผู้ตายจึงเข้ากองมรดกและแบ่งให้ทายาททุกคนรวมทั้งคู่สมรสตามส่วน

ผู้รับประโยชน์เป็นลูก ไม่ใช่คู่สมรส ต้องชดใช้สินสมรสตามมาตรา 1637 ไหม?

ไม่ต้องตามมาตรานี้ เพราะมาตรา 1637 ใช้เฉพาะเมื่อคู่สมรสที่ยังมีชีวิตเป็นผู้รับประโยชน์ กรณีระบุชื่อบุคคลอื่นโดยเจาะจงอยู่ภายใต้มาตรา 897 ซึ่งให้เฉพาะเบี้ยที่ส่งไปแล้วเป็นสินทรัพย์ของกองมรดกที่เจ้าหนี้เรียกเอาได้

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ