ต้องแยก มาตรา 1625 ให้คิดส่วนแบ่งทรัพย์สินระหว่างผู้ตายกับคู่สมรสที่ยังมีชีวิตเสียก่อน โดยใช้หลักเดียวกับการหย่าโดยความยินยอม คือสินสมรสแบ่งคนละครึ่ง ครึ่งของคู่สมรสเป็นของเขาเองและไม่ใช่มรดก ส่วนครึ่งของผู้ตายรวมกับสินส่วนตัวของผู้ตายจึงเป็นกองมรดกที่ทายาทนำไปแบ่งกันต่อ
เมื่อคนที่มีคู่สมรสเสียชีวิต ทรัพย์ที่อยู่ในชื่อของเขาไม่ได้เป็นมรดกทั้งหมด และทรัพย์ที่อยู่ในชื่อของคู่สมรสก็ไม่ได้พ้นจากกองมรดกทั้งหมดเช่นกัน ข้อพิพาทระหว่างแม่เลี้ยงกับลูก หรือระหว่างคู่สมรสกับพี่น้องของผู้ตาย มักเริ่มจากการข้ามขั้นตอนนี้ บทความนี้อธิบายขั้นตอนแรกของการแบ่งมรดก คือการแยกทรัพย์ระหว่างสามีภรรยา ว่าทรัพย์ใดเป็นมรดก ทรัพย์ใดไม่ใช่ และหลักฐานใดที่ใช้ชี้
การแยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดก คืออะไร
การแยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดก คือการคิดบัญชีทรัพย์สินระหว่างสามีภรรยาให้เสร็จ ณ วันที่ฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต เพื่อให้รู้ว่าส่วนใดเป็นของผู้ตายและส่วนใดเป็นของคู่สมรสที่ยังอยู่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1625 กำหนดให้ทำสองชั้น
- ชั้นที่หนึ่ง กฎหมายครอบครัว แบ่งทรัพย์สินระหว่างสามีภรรยาตามหลักการหย่าโดยความยินยอม แต่ให้มีผลตั้งแต่วันที่การสมรสสิ้นสุดลงเพราะความตาย
- ชั้นที่สอง กฎหมายมรดก นำเฉพาะส่วนของผู้ตายไปแบ่งให้ทายาทตามบทบัญญัติว่าด้วยมรดก
เหตุผลคือ ความตายทำให้การสมรสสิ้นสุด ระบบสินสมรสจึงต้องชำระบัญชีเหมือนตอนหย่า ทรัพย์ครึ่งที่เป็นของคู่สมรสไม่เคยเป็นของผู้ตาย จึงตกทอดเป็นมรดกไม่ได้ กองมรดกตามมาตรา 1600 มีเฉพาะทรัพย์สิน สิทธิ และหน้าที่ของผู้ตายเอง
ทรัพย์ไหนเป็นสินสมรส ทรัพย์ไหนเป็นสินส่วนตัว
ดูจากเวลาและวิธีที่ได้ทรัพย์มา ไม่ได้ดูจากชื่อในเอกสารสิทธิ มาตรา 1471 และ 1474 วางเกณฑ์ไว้ สรุปได้ดังนี้
| ประเภททรัพย์ | ตัวอย่าง | ส่วนที่เป็นมรดกของผู้ตาย |
|---|---|---|
| สินส่วนตัวของผู้ตาย | ทรัพย์ที่มีก่อนสมรส ทรัพย์ที่ได้รับมรดกหรือมีคนให้โดยเสน่หาระหว่างสมรส เครื่องใช้ส่วนตัว | ทั้งหมด |
| สินสมรส | เงินเดือนและทรัพย์ที่ซื้อระหว่างสมรส ดอกผลของสินส่วนตัว เช่น ค่าเช่าหรือดอกเบี้ย | ครึ่งหนึ่ง |
| สินส่วนตัวของคู่สมรสที่ยังอยู่ | ทรัพย์ก่อนสมรสหรือมรดกที่คู่สมรสได้รับเอง | ไม่มี |
| ทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกับคนที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส | บ้านที่ซื้อร่วมกันระหว่างอยู่กิน | เฉพาะส่วนของผู้ตายในฐานะเจ้าของรวม |
มีสองข้อที่ควรจำ ข้อแรก ถ้าสงสัยว่าทรัพย์ใดเป็นสินสมรสหรือไม่ มาตรา 1474 วรรคสอง ให้สันนิษฐานไว้ก่อนว่าเป็นสินสมรส ฝ่ายที่อ้างว่าเป็นสินส่วนตัวจึงต้องมีหลักฐาน ข้อสอง ชื่อในโฉนดหรือสมุดบัญชีไม่ใช่ตัวชี้ขาด ที่ดินที่ซื้อระหว่างสมรสแต่ใส่ชื่อภรรยาคนเดียว เมื่อสามีตาย ครึ่งหนึ่งของที่ดินนั้นยังเป็นมรดกของสามี กลับกัน บ้านที่อยู่ในชื่อผู้ตายคนเดียวแต่ซื้อระหว่างสมรส ก็เป็นมรดกเพียงครึ่งเดียว
แบ่งสินสมรสกับมรดกอย่างไร ทำตามลำดับไหน
ทำตามลำดับ 5 ขั้น โดยห้ามข้ามขั้นที่สอง
- ตรวจพินัยกรรม ถ้าผู้ตายทำพินัยกรรมไว้ ทรัพย์ที่ยกให้โดยชอบไม่ต้องแบ่งระหว่างทายาทโดยธรรม แต่ผู้ตายยกให้ได้เฉพาะส่วนของตน
- ทำบัญชีทรัพย์ ณ วันตาย แยกเป็นสินส่วนตัวของผู้ตาย สินสมรส และสินส่วนตัวของคู่สมรส พร้อมหลักฐานการได้มา
- แบ่งสินสมรสคนละครึ่ง ตามมาตรา 1533 ไม่ว่าฝ่ายใดจะหารายได้มากกว่า และไม่ว่าฝ่ายใดจะมีสินส่วนตัวหรือไม่ หนี้ที่ต้องรับผิดร่วมกันก็แบ่งตามส่วนเท่ากันตามมาตรา 1535
- คิดรายการชดใช้ ถ้าฝ่ายหนึ่งจำหน่ายสินสมรสไปเพื่อประโยชน์ของตนฝ่ายเดียว หรือโดยเจตนาทำให้อีกฝ่ายเสียหาย มาตรา 1534 ให้ถือเสมือนว่าทรัพย์นั้นยังอยู่เพื่อคิดส่วนแบ่ง และให้ชดใช้จากส่วนของตน
- รวมกองมรดกแล้วแบ่งให้ทายาท กองมรดกคือสินสมรสครึ่งของผู้ตายบวกสินส่วนตัวของผู้ตาย คู่สมรสที่ยังอยู่เข้ารับส่วนแบ่งอีกครั้งในฐานะทายาทโดยธรรม
ส่วนที่คู่สมรสจะได้ในขั้นที่ 5 มากน้อยตามญาติที่เหลืออยู่ ดูตารางใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635 ถ้าผู้ตายมีเงินประกันชีวิตหรือสัญญาเงินปีที่ระบุคู่สมรสเป็นผู้รับประโยชน์ มาตรา 1625 ให้นำมาตรา 1637 และ 1638 มาใช้ประกอบ ดู เงินประกันชีวิตกับการชดใช้สินสมรส
ข้อจำกัดของขั้นที่ 1 คือ ผู้ตายทำพินัยกรรมยกสินสมรสได้เฉพาะครึ่งที่เป็นส่วนของตน มาตรา 1481 ห้ามสามีหรือภรรยาทำพินัยกรรมยกสินสมรสเกินกว่าส่วนของตนให้บุคคลใด ศาลฎีกาวินิจฉัยตามหลักนี้ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 487/2501 ว่าสามีจะนำส่วนสินสมรสของภรรยาไปทำพินัยกรรมยกให้ผู้อื่นไม่ได้
พินัยกรรมที่เขียนว่า "ยกบ้านทั้งหลังให้ลูกคนโต" ในขณะที่บ้านเป็นสินสมรส จึงมีผลเพียงครึ่งของผู้ตาย อีกครึ่งยังเป็นของคู่สมรสที่มีชีวิตอยู่ ผู้รับพินัยกรรมกับคู่สมรสจะกลายเป็นเจ้าของรวมในบ้านหลังนั้น อ่านเพิ่มได้ใน สามีทำพินัยกรรมยกบ้านสินสมรสให้บุคคลอื่นได้หรือไม่
ถ้าไม่ได้จดทะเบียนสมรส ต้องแยกทรัพย์แบบเดียวกันไหม
ไม่ใช่แบบเดียวกัน เพราะไม่มีสินสมรสให้แยก สินสมรสเกิดได้เฉพาะระหว่างคู่ที่จดทะเบียนสมรส ศาลฎีกาวินิจฉัยในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 524/2506 ว่าผู้ที่อยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนไม่มีสิทธิได้ส่วนแบ่งทั้งในฐานะคู่สมรสและในฐานะทายาท
สิ่งที่ผู้อยู่กินโดยไม่จดทะเบียนทำได้คือ อ้างความเป็นเจ้าของรวมในทรัพย์ที่ร่วมกันทำมาหาได้ ซึ่งต้องพิสูจน์ว่าได้ร่วมลงทุนหรือลงแรงจริง ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 561/2510 ผู้ตายมีภรรยาที่จดทะเบียนซึ่งแยกไปอยู่ที่อื่นโดยไม่ได้หย่า แล้วมาอยู่กินและทำมาค้าขายกับหญิงอีกคนหนึ่ง ศาลเห็นว่าทรัพย์ที่ทั้งสองทำมาหาได้ร่วมกันเป็นกรรมสิทธิ์รวมคนละครึ่ง ภรรยาที่จดทะเบียนไม่มีสิทธิในครึ่งที่เป็นของหญิงคนหลัง ผลจะเป็นอย่างไรในแต่ละครอบครัวขึ้นกับข้อเท็จจริงเรื่องการร่วมกันทำมาหาได้
ในทางกลับกัน คู่สมรสที่จดทะเบียนแล้วแยกกันอยู่โดยไม่หย่า ยังมีสิทธิทั้งในสินสมรสและในมรดกตามปกติ
ตัวอย่างสมมติ: บ้านในชื่อนายประเสริฐ
ตัวอย่างสมมติ นายประเสริฐจดทะเบียนสมรสกับนางดวงใจ ทั้งสองไม่มีลูกด้วยกัน แต่นายประเสริฐมีลูกสาวจากภรรยาคนก่อน 1 คน คือนางสาวฝน พ่อแม่ของนายประเสริฐเสียชีวิตแล้ว นายประเสริฐเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม ทรัพย์ที่เกี่ยวข้องมีดังนี้
- บ้านพร้อมที่ดิน ซื้อระหว่างสมรส ใส่ชื่อนายประเสริฐคนเดียว ราคา 5,000,000 บาท
- เงินฝากในชื่อนางดวงใจ สะสมจากรายได้ระหว่างสมรส 1,000,000 บาท
- ที่นาที่นายประเสริฐได้รับมรดกจากพ่อ ราคา 1,500,000 บาท
บ้านและเงินฝากเป็นสินสมรสรวม 6,000,000 บาท แบ่งครึ่งเป็นของนางดวงใจ 3,000,000 บาท และของนายประเสริฐ 3,000,000 บาท ที่นาเป็นสินส่วนตัวของนายประเสริฐทั้งแปลง กองมรดกจึงเท่ากับ 3,000,000 บวก 1,500,000 เป็น 4,500,000 บาท
ทายาทคือนางสาวฝนกับนางดวงใจ ซึ่งได้ส่วนเสมือนเป็นลูกคนหนึ่ง จึงได้คนละ 2,250,000 บาท เมื่อรวมสองทาง นางดวงใจได้ 5,250,000 บาท นางสาวฝนได้ 2,250,000 บาท ถ้านำทรัพย์ 7,500,000 บาทมาหารสองทันทีโดยไม่แยกสินสมรส นางดวงใจจะได้เพียง 3,750,000 บาท ซึ่งต่ำกว่าสิทธิจริง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ยึดชื่อในโฉนดเป็นหลัก ทำให้นำทรัพย์ในชื่อผู้ตายมาแบ่งทั้งก้อน และมองข้ามสินสมรสที่อยู่ในชื่อของคู่สมรสที่ยังอยู่
- ไม่เก็บหลักฐานว่าทรัพย์ใดเป็นสินส่วนตัว เมื่อไม่มีหลักฐาน ข้อสันนิษฐานของกฎหมายจะทำให้ทรัพย์นั้นถูกนับเป็นสินสมรส
- คู่สมรสโอนทรัพย์เป็นชื่อตนทั้งหมดโดยไม่แจ้งทายาทอื่น อาจถูกฟ้องเพิกถอน และในบางกรณีอาจถูกกล่าวหาว่า ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดก
- ลืมคิดหนี้ร่วมและรายการชดใช้ เช่น เงินกู้ซื้อบ้านที่ยังผ่อนไม่หมด หรือสินสมรสที่ฝ่ายหนึ่งนำไปใช้ส่วนตัวก่อนตาย
ทนายช่วยอะไรได้บ้างในการแยกสินสมรสออกจากมรดก
งานส่วนนี้ผิดพลาดง่ายเมื่อทำเอง เพราะสำนักงานที่ดินและธนาคารดูเพียงชื่อในทะเบียนกับคำสั่งศาล ไม่ได้ช่วยชี้ว่าทรัพย์ใดเป็นสินสมรส หากบัญชีทรัพย์ผิดตั้งแต่ต้น การแบ่งที่ตามมาจะผิดทั้งหมดและแก้ยากเมื่อโอนไปแล้ว งานที่ทนายช่วยได้มีดังนี้
- ไล่ที่มาของทรัพย์แต่ละรายการจากสัญญาซื้อขาย สารบบที่ดิน และรายการเดินบัญชี เพื่อจัดประเภทเป็นสินสมรสหรือสินส่วนตัว
- ทำบัญชีทรัพย์มรดกและตารางส่วนแบ่งที่ทายาททุกฝ่ายตรวจสอบได้
- ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดก และจัดทำบันทึกข้อตกลงแบ่งทรัพย์ให้จดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินได้
- ฟ้องหรือต่อสู้คดีเมื่อมีฝ่ายใดอ้างทรัพย์ทั้งก้อนเป็นของตน หรือนำทรัพย์ไปจำหน่ายก่อนแบ่ง
ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่ทำบัญชีทรัพย์ให้ถูกต้องตั้งแต่ต้น ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
สามีตาย บ้านเป็นชื่อสามีคนเดียว บ้านเป็นมรดกทั้งหลังไหม?
ไม่จำเป็น ถ้าบ้านซื้อระหว่างสมรส บ้านเป็นสินสมรส ครึ่งหนึ่งเป็นของภรรยาอยู่แล้ว มีเพียงอีกครึ่งที่เป็นมรดก แต่ถ้าสามีได้บ้านมาก่อนสมรสหรือได้รับเป็นมรดก บ้านเป็นสินส่วนตัวและเป็นมรดกทั้งหลัง
แบ่งสินสมรสตอนคู่สมรสตาย ใช้หลักเดียวกับตอนหย่าไหม?
ใช้หลักเดียวกัน ป.พ.พ. มาตรา 1625 ให้นำบทบัญญัติเรื่องการหย่าโดยความยินยอมมาใช้ คือแบ่งสินสมรสคนละครึ่งตามมาตรา 1533 โดยคิด ณ วันที่การสมรสสิ้นสุดเพราะความตาย
คู่สมรสได้สินสมรสครึ่งหนึ่งแล้ว ยังได้มรดกอีกไหม?
ยังได้ สินสมรสครึ่งหนึ่งเป็นสิทธิในฐานะเจ้าของ ส่วนมรดกเป็นสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1629 วรรคสอง และมาตรา 1635 สองสิทธินี้ไม่หักกลบกัน
ทรัพย์ที่ภรรยาได้รับมรดกจากพ่อแม่ของตัวเอง ต้องนำมาแบ่งเมื่อสามีตายไหม?
ไม่ต้อง ทรัพย์ที่ฝ่ายใดได้มาระหว่างสมรสโดยการรับมรดกเป็นสินส่วนตัวของฝ่ายนั้นตามมาตรา 1471 จึงไม่เข้ากองมรดกของสามี แต่ดอกผลของทรัพย์นั้น เช่น ค่าเช่า เป็นสินสมรส
ไม่มีหลักฐานว่าทรัพย์เป็นสินส่วนตัวหรือสินสมรส กฎหมายถือว่าเป็นอะไร?
ถือว่าเป็นสินสมรสไว้ก่อน มาตรา 1474 วรรคสอง ให้สันนิษฐานเช่นนั้นเมื่อเป็นที่สงสัย ฝ่ายที่อ้างว่าเป็นสินส่วนตัวต้องนำหลักฐานมาแสดง เช่น เอกสารการได้มาก่อนวันจดทะเบียนสมรส
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
