ทายาทที่ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกโดยฉ้อฉล หรือรู้อยู่ว่าทำให้ทายาทคนอื่นเสียประโยชน์ ต้องถูกกำจัดมิให้รับมรดกตาม ป.พ.พ. มาตรา 1605 จะเสียสิทธิทั้งหมดหรือเพียงบางส่วนขึ้นกับมูลค่าที่ปิดบังเทียบกับส่วนที่ตนควรได้ ศาลดูเจตนาเป็นรายคดี ลำพังการครอบครองทรัพย์ไว้ฝ่ายเดียวยังไม่พอ
เมื่อพ่อแม่เสียชีวิต คนที่อยู่บ้านเดียวกับท่านมักเป็นผู้เก็บสมุดบัญชี โฉนด ทองคำ และเอกสารทั้งหมด พี่น้องที่อยู่ไกลจึงมักมารู้ภายหลังว่าทรัพย์บางรายการหายไป หรือถูกบอกว่า "ไม่มีแล้ว" บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายลงโทษทายาทที่ซ่อนทรัพย์มรดกอย่างไร ต้องมีองค์ประกอบอะไร ศาลฎีกามองพฤติการณ์แบบใดว่าเป็นการปิดบัง และแบบใดยังไม่ถึงขั้นนั้น
การยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดก คืออะไร?
การยักย้าย คือการนำทรัพย์มรดกออกไปจากกองมรดกหรือย้ายไปไว้ที่อื่น ส่วนการปิดบัง คือการปกปิดไม่ให้ทายาทคนอื่นรู้ว่ามีทรัพย์นั้นอยู่ โดยไม่จำเป็นต้องเอาทรัพย์ไปไหน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1605 กำหนดว่า ทายาทที่ทำเช่นนี้โดยฉ้อฉล หรือรู้อยู่ว่าตนทำให้เสื่อมประโยชน์ของทายาทคนอื่น ต้องถูกกำจัดมิให้รับมรดก
การจะเข้ามาตรา 1605 ต้องครบองค์ประกอบต่อไปนี้
- ผู้กระทำเป็นทายาท ของเจ้ามรดกรายนั้นเอง
- ทรัพย์นั้นเป็นทรัพย์มรดก และตัวทรัพย์ยังมีอยู่ จะเป็นเงิน ทองคำ รถ หรือที่ดินก็ได้
- กระทำหลังเจ้ามรดกตาย สิ่งที่เกิดขณะเจ้ามรดกยังมีชีวิตไม่อยู่ในมาตรานี้
- มีเจตนาฉ้อฉล คือมุ่งเอาประโยชน์ที่ตนไม่ควรได้ หรืออย่างน้อยรู้ว่าการกระทำของตนทำให้ทายาทอื่นเสียประโยชน์
- มีทายาทร่วมกันตั้งแต่ 2 คนขึ้นไป ถ้ามีทายาทคนเดียว ย่อมไม่มีทายาทอื่นให้เสียประโยชน์
เจตนาเป็นจุดชี้ขาด การเก็บทองไว้ในตู้นิรภัยเพื่อไม่ให้หาย หรือหยิบของไปใช้ชั่วคราวอย่างเปิดเผยโดยตั้งใจนำมาคืน ไม่ใช่การฉ้อฉล และการที่ทายาทคนหนึ่งเพียงนิ่งเฉย ไม่ได้ประกาศให้ใครรู้ว่ามีทรัพย์อะไรบ้าง โดยลำพังก็ยังไม่ถือเป็นการปิดบัง
ใครถูกกำจัดได้บ้าง และถูกกำจัดแล้วผลเป็นอย่างไร?
ผู้ที่ถูกกำจัดตามมาตรา 1605 ได้ คือทายาทโดยธรรมและผู้รับพินัยกรรมลักษณะทั่วไป เช่น ผู้ที่พินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดหรือยกให้เป็นสัดส่วน ส่วนผู้รับพินัยกรรมที่ได้ทรัพย์เฉพาะสิ่งเฉพาะอย่าง เช่น รถคันหนึ่งที่ระบุทะเบียนไว้ มาตรา 1605 วรรคสอง ยกเว้นให้ยังได้รับทรัพย์ชิ้นนั้นอยู่ แต่ถ้าคนเดียวกันมีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรมด้วย สิทธิส่วนหลังนี้ยังถูกกำจัดได้
คนที่ไม่ใช่ทายาทของเจ้ามรดกไม่อยู่ในมาตรานี้ ศาลฎีกาวางแนวว่ามาตรา 1605 มุ่งถึงผู้ที่เป็นทายาทในขณะเจ้ามรดกตายเท่านั้น คู่สมรสหรือลูกของทายาทที่ตายภายหลัง ซึ่งเข้ามาเพียงในฐานะผู้สืบสิทธิ หรือบุคคลภายนอกที่รับโอนทรัพย์ไป จึงไม่ใช่ผู้ที่จะถูกกำจัดตามมาตรานี้ แม้อาจต้องรับผิดทางอื่น
ผลของการถูกกำจัดมี 3 ข้อที่ควรรู้
- เสียสิทธิในส่วนแบ่ง ไม่ใช่แค่คืนของ ถ้ามูลค่าที่ปิดบังเท่ากับหรือมากกว่าส่วนของตน จะเสียสิทธิทั้งหมด ถ้าน้อยกว่า จะเสียเฉพาะเท่าที่ปิดบัง วิธีคิดอยู่ใน ปิดบังทรัพย์มรดกบางส่วน ถูกกำจัดเท่าไร และคิดส่วนแบ่งใหม่อย่างไร
- ไม่มีการให้อภัย เพราะเป็นเรื่องระหว่างทายาทด้วยกันและเกิดหลังเจ้ามรดกตาย ต่างจากกรณี ผู้ไม่สมควรรับมรดกตามมาตรา 1606 ที่เจ้ามรดกให้อภัยเป็นหนังสือได้
- ลูกของผู้ถูกกำจัดยังมีทางได้ทรัพย์ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 478/2539 วางแนวให้ผู้สืบสันดานของผู้ถูกกำจัดสืบมรดกต่อได้ตามมาตรา 1607 รายละเอียดอยู่ใน พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนได้ไหม
พฤติการณ์แบบไหนที่ศาลถือว่าปิดบัง และแบบไหนไม่ถือ?
ศาลถือว่าเป็นการปิดบังเมื่อเห็นได้ว่าทายาทจงใจทำให้ทรัพย์มรดกพ้นจากการรับรู้หรือการเข้าถึงของทายาทอื่นเพื่อเอาเป็นของตน กฎหมายไม่ได้นิยามไว้ จึงต้องดูจากคดีที่เคยตัดสิน
| พฤติการณ์ | แนวที่ศาลฎีกาวินิจฉัย |
|---|---|
| บอกทายาทอื่นว่าเจ้ามรดกโอนที่ดินให้คนอื่นไปแล้ว ทั้งที่ไม่จริง แล้วโอนเป็นชื่อตน | เป็นการปิดบัง ถูกกำจัดในที่ดินแปลงนั้น (ฎีกาที่ 2062/2492) |
| ร้องศาลอ้างครอบครองปรปักษ์ที่ดินมรดกทั้งแปลงโดยไม่ตรงความจริง แล้วนำคำสั่งศาลไปจดทะเบียน | ยักย้ายหรือปิดบังเกินส่วนของตน ถูกกำจัดทั้งหมด (ฎีกาที่ 478/2539) |
| รับโอนโฉนดที่ดินมรดกเพราะเชื่อโดยสุจริตว่าตนควรได้ แม้เกินส่วน | ไม่มีเจตนาปิดบัง ไม่ถูกกำจัด (ฎีกาที่ 1160/2497) |
| เบิกความในคดีขอตั้งผู้จัดการมรดกว่ามีทรัพย์น้อยกว่าความจริง | ยังไม่พอฟังว่าปิดบังทรัพย์มรดก (ฎีกาที่ 1357/2543) |
| ครอบครองทรัพย์มรดกไว้ฝ่ายเดียวมานาน | โดยลำพังไม่ใช่การปิดบัง |
| ทวงหนี้ของกองมรดก แล้วขอหักค่าจัดงานศพที่ตนออกไป | เป็นการใช้สิทธิตามที่ตนเข้าใจ ไม่พอฟังว่ายักย้าย |
อีกกรณีที่พบบ่อยคือการไปขอรับโอนที่ดินโดยไม่ใส่ชื่อทายาทอื่นในบัญชีเครือญาติ ศาลมองว่าเป็นการปิดบังตัวทายาท ไม่ใช่ปิดบังตัวทรัพย์ ดู รับโอนที่ดินมรดกโดยไม่ระบุทายาทอื่น ถือว่าปิดบังมรดกไหม
สงสัยว่าพี่น้องปิดบังทรัพย์มรดก ควรทำอย่างไร?
ควรเริ่มจากการพิสูจน์ว่าทรัพย์นั้นมีอยู่จริงในวันที่เจ้ามรดกตาย แล้วจึงพิสูจน์ว่าอีกฝ่ายทำอะไรกับทรัพย์นั้น เพราะผู้กล่าวอ้างเป็นฝ่ายมีหน้าที่นำสืบ
- รวบรวมหลักฐานตัวทรัพย์ เช่น รายการเดินบัญชี สำเนาโฉนด ทะเบียนรถ ใบรับซื้อขายทองคำ ภาพถ่าย
- ตรวจความเคลื่อนไหวหลังวันตาย เช่น การถอนเงิน การโอนที่ดิน การขายทรัพย์ และตรวจสารบบที่ดินที่สำนักงานที่ดิน
- เก็บคำพูดหรือข้อความที่อีกฝ่ายปฏิเสธว่าไม่มีทรัพย์ เพราะช่วยชี้เจตนา
- ขอตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อให้มีผู้มีอำนาจตรวจสอบและทำบัญชีทรัพย์ ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
- ฟ้องขอแบ่งมรดกโดยยกข้อกำจัดขึ้นอ้าง ภายในอายุความ ดู อายุความคดีมรดก 1 ปี และผลเมื่อแพ้คดีแบ่งมรดก
ตัวอย่างสมมติ: ทองคำแท่งในตู้นิรภัย
ตัวอย่างสมมติ นายสมบัติเสียชีวิตปี 2568 ไม่มีพินัยกรรม ภริยาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว มีบุตร 3 คน คือ วิไล ธนา และปราณี ทรัพย์มรดกมีเงินฝาก 2,400,000 บาท กับทองคำแท่งมูลค่า 900,000 บาทที่เก็บในตู้นิรภัยที่บ้าน รวม 3,300,000 บาท แต่ละคนมีสิทธิคนละ 1,100,000 บาท
ธนาซึ่งอยู่บ้านเดียวกับบิดา นำทองคำไปขายหลังงานศพ และบอกพี่น้องว่าบิดาขายทองไปตั้งแต่ก่อนป่วย ต่อมาวิไลได้ใบรับซื้อจากร้านทองซึ่งลงวันที่หลังวันตายและระบุชื่อธนาเป็นผู้ขาย พฤติการณ์เช่นนี้มีทั้งการเอาทรัพย์ออกจากกองมรดกและการให้ข้อมูลเท็จเพื่อไม่ให้พี่น้องรู้ จึงมีน้ำหนักว่าเป็นการยักย้ายโดยฉ้อฉล เมื่อมูลค่า 900,000 บาทน้อยกว่าส่วนของธนา ธนาจะถูกกำจัดเฉพาะ 900,000 บาท
ถ้าข้อเท็จจริงเปลี่ยนเป็นว่า ธนาเก็บทองไว้ในตู้ตามเดิม แจ้งพี่น้องทางข้อความว่าทองยังอยู่และรอแบ่งพร้อมกัน แม้เขาจะถือกุญแจคนเดียวก็ไม่ใช่การปิดบัง ผลจริงในแต่ละคดีขึ้นกับพยานหลักฐาน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เข้าใจว่าใครครอบครองทรัพย์ไว้คนเดียวคือผู้ปิดบัง ศาลต้องเห็นเจตนาทุจริต การอยู่ในบ้านมรดกหรือถือโฉนดไว้เฉย ๆ ยังไม่พอ
- กล่าวหาโดยไม่มีหลักฐานว่าทรัพย์มีอยู่ในวันตาย ถ้าพิสูจน์ตัวทรัพย์ไม่ได้ ข้ออ้างเรื่องปิดบังก็ไปต่อไม่ได้
- นำทรัพย์ที่เจ้ามรดกยกให้ขณะมีชีวิตมาอ้าง ทรัพย์ที่โอนไปก่อนตายไม่ใช่ทรัพย์มรดก และมาตรา 1605 ใช้กับการกระทำหลังตายเท่านั้น
- รอให้อีกฝ่ายยอมแบ่งเองจนเวลาล่วงเลย คดีมรดกมีอายุความสั้น และพยานหลักฐานเรื่องเงินสดหรือทองคำหายได้เร็ว
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อสงสัยว่ามีการปิดบังทรัพย์มรดก
คดีลักษณะนี้มักแพ้เพราะพิสูจน์เจตนาไม่ได้ หรือฟ้องผิดประเด็น คนที่ดำเนินการเองมักมีเพียงคำบอกเล่า ไม่มีเอกสารจากธนาคารหรือสำนักงานที่ดิน และไม่รู้ว่าข้อใดศาลเคยชี้ว่าไม่ใช่การปิดบัง งานที่ทนายทำได้ เช่น
- ตรวจว่าข้อเท็จจริงของคุณเข้าองค์ประกอบมาตรา 1605 หรือควรเรียกร้องส่วนแบ่งตามปกติ
- ขอให้ศาลออกคำสั่งเรียกเอกสารจากธนาคาร สำนักงานที่ดิน หรือหน่วยงานอื่น ซึ่งทายาททั่วไปขอเองได้จำกัด
- ร่างคำฟ้องแบ่งมรดกให้ครอบคลุมทั้งข้อกำจัด การเรียกทรัพย์คืนเข้ากองมรดก และการคำนวณส่วนแบ่งใหม่
- ประเมินอายุความ และขอคุ้มครองชั่วคราวเมื่อมีเหตุให้เชื่อว่าทรัพย์จะถูกจำหน่ายต่อ
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พี่ชายถอนเงินจากบัญชีของพ่อหลังพ่อเสียชีวิต ถือว่ายักย้ายทรัพย์มรดกไหม?
อาจถือได้ ถ้าถอนไปเป็นของตนและปกปิดไม่ให้ทายาทอื่นรู้ แต่ถ้าถอนเพื่อจ่ายค่ารักษาหรือค่าจัดงานศพและแสดงบัญชีอย่างเปิดเผย ศาลมักไม่เห็นว่าเป็นการฉ้อฉล ผลจึงขึ้นกับหลักฐานว่าเงินไปอยู่ที่ใดและเขาบอกทายาทอื่นว่าอย่างไร
พี่น้องเก็บโฉนดไว้ไม่ยอมให้ดู ถือว่าปิดบังทรัพย์มรดกไหม?
โดยลำพังยังไม่ถือ เพราะการถือเอกสารหรือครอบครองทรัพย์ไว้ฝ่ายเดียวไม่ได้แสดงเจตนาทุจริตในตัวเอง ต้องมีพฤติการณ์เพิ่ม เช่น ปฏิเสธว่าไม่มีที่ดินแปลงนั้น หรือนำไปโอนเป็นของตนโดยให้ข้อมูลเท็จ คุณยังขอคัดสำเนาโฉนดและตรวจสารบบที่สำนักงานที่ดินได้
ทรัพย์ที่ถูกโอนก่อนเจ้ามรดกตาย ใช้มาตรา 1605 ได้ไหม?
ใช้ไม่ได้ มาตรา 1605 ใช้กับการยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกหลังเจ้ามรดกตายเท่านั้น ถ้าการโอนก่อนตายเกิดจากการหลอกลวงหรือปลอมเอกสาร ต้องใช้ช่องทางอื่น เช่น ฟ้องเพิกถอนการโอนเพื่อนำทรัพย์กลับเข้ากองมรดก
ถูกกำจัดแล้ว ลูกของคนที่ถูกกำจัดได้มรดกแทนไหม?
มีทางได้ การถูกกำจัดเป็นเรื่องเฉพาะตัว ศาลฎีกาวางแนวในคำพิพากษาที่ 478/2539 ว่าผู้สืบสันดานของผู้ถูกกำจัดตามมาตรา 1605 สืบมรดกต่อได้ตามมาตรา 1607 ไม่ใช่การรับมรดกแทนที่ตามมาตรา 1639 การคำนวณจริงควรให้ทนายตรวจเป็นรายกรณี
การปิดบังทรัพย์มรดกมีความผิดทางอาญาด้วยไหม?
อาจมีได้ เช่น ความผิดฐานยักยอก หรือการแจ้งข้อความเท็จต่อเจ้าพนักงาน แต่เป็นคนละเรื่องกับการถูกกำจัดมิให้รับมรดกซึ่งเป็นผลทางแพ่ง การจะดำเนินคดีอาญาหรือไม่ควรพิจารณาจากพยานหลักฐานและผลต่อคดีแบ่งมรดกก่อน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
