รับโอนที่ดินมรดกโดยไม่ระบุทายาทอื่น ถือว่าปิดบังมรดกไหม?

การไปขอจดทะเบียนรับโอนที่ดินมรดกโดยไม่ใส่ชื่อทายาทคนอื่นในบัญชีเครือญาติ ศาลฎีกาวินิจฉัยว่าเป็นการปิดบังตัวทายาท ไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกตาม ป.พ.พ. มาตรา 1605 ผู้รับโอนจึงยังไม่ถูกกำจัดเพราะเหตุนี้อย่างเดียว แต่เขาถือที่ดินแทนทายาทอื่น ซึ่งยังฟ้องขอแบ่งหรือขอลงชื่อร่วมได้

ทายาทหลายคนมารู้ทีหลังว่าโฉนดที่ดินของพ่อแม่เปลี่ยนเป็นชื่อพี่น้องคนเดียวไปแล้ว โดยตอนยื่นขอรับมรดกที่สำนักงานที่ดิน เขาไม่ได้แจ้งว่ายังมีทายาทคนอื่น ความรู้สึกแรกคือ "เขาปิดบังมรดก ต้องถูกตัดสิทธิ" แต่ผลทางกฎหมายไม่ได้เป็นเช่นนั้นเสมอไป บทความนี้อธิบายว่าศาลมองเรื่องนี้อย่างไร กรณีใดจึงจะถึงขั้นถูกกำจัด และทายาทที่ถูกข้ามชื่อยังทำอะไรได้

ปิดบังทายาท กับปิดบังทรัพย์มรดก คืออะไร?

ปิดบังทายาท คือการไม่เปิดเผยว่ายังมีผู้มีสิทธิรับมรดกคนอื่น ส่วนปิดบังทรัพย์มรดก คือการทำให้ทายาทอื่นไม่รู้ว่ามีทรัพย์นั้นอยู่ในกองมรดก หรือเอาทรัพย์พ้นไปจากกองมรดก สองอย่างนี้ให้ผลต่างกัน

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1605 กำจัดเฉพาะทายาทที่ยักย้ายหรือปิดบัง "ทรัพย์มรดก" โดยฉ้อฉล หรือรู้อยู่ว่าทำให้ทายาทอื่นเสื่อมประโยชน์ ตัวบทไม่ได้พูดถึงการปิดบังตัวทายาท ศาลฎีกาจึงตีความอย่างเคร่งครัด เพราะผลของมาตรานี้คือการตัดสิทธิรับมรดก ซึ่งรุนแรงต่อผู้ถูกกล่าวหา หลักทั่วไปของมาตรานี้อยู่ใน พี่น้องปิดบังทรัพย์มรดก ถูกกำจัดมิให้รับมรดกได้ไหม

ในกรณีที่ดิน ทุกคนรู้อยู่แล้วว่าที่ดินแปลงนั้นเป็นของผู้ตาย ตัวทรัพย์ไม่ได้ถูกซ่อน สิ่งที่ถูกซ่อนคือข้อเท็จจริงว่ามีทายาทกี่คน

รับโอนที่ดินมรดกโดยไม่ระบุทายาทอื่น ถูกกำจัดมิให้รับมรดกไหม?

โดยลำพังพฤติการณ์นี้ ไม่ถูกกำจัด ศาลฎีกาวินิจฉัยไว้หลายครั้งว่าการขอรับมรดกที่ดินโดยไม่ระบุทายาทอื่นในบัญชีเครือญาติยังไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดก แต่ถ้ามีพฤติการณ์อื่นประกอบจนเห็นเจตนาเอาทรัพย์ไปจากทายาทอื่น ผลอาจกลับกัน

พฤติการณ์ผลตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกา
ขอประกาศรับมรดกโดยไม่ระบุในบัญชีเครือญาติว่ามีทายาทอื่น ต่อมาขอแบ่งแยกที่ดินเพื่อขายเป็นการปิดบังทายาท ไม่ใช่ปิดบังทรัพย์มรดก ไม่ถูกกำจัด (ฎีกาที่ 1239/2506)
แจ้งเจ้าพนักงานที่ดินว่ามีทายาทเพียงตนกับอีกคนหนึ่งซึ่งไม่ขอรับ โดยไม่เอ่ยถึงทายาทอีกคนพฤติการณ์เพียงเท่านี้ยังถือไม่ได้ว่าปิดบังทรัพย์มรดก (ฎีกาที่ 5567/2540)
ผู้จัดการมรดกยื่นขอโอนที่ดินเป็นของตนทั้งหมดโดยไม่แจ้งทายาทอื่น และยังไม่แบ่งเงินที่เก็บจากลูกหนี้ของผู้ตายไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบัง เพราะการจัดการมรดกยังไม่เสร็จ (ฎีกาที่ 3250/2537)
รับโอนมรดกคนเดียว แล้วนำที่ดินส่วนของทายาทอื่นไปโอนให้บุคคลที่ไม่ใช่ทายาทเป็นการยักย้ายหรือปิดบังเท่าหรือเกินส่วนของตน ถูกกำจัด (ฎีกาที่ 5382-5383/2539)
รับรองต่อเจ้าพนักงานว่าไม่มีทายาทอื่นทั้งที่รู้ว่ามี และปฏิเสธมาตลอดว่าทรัพย์รายการอื่นไม่ใช่ของผู้ตายศาลเคยถือว่ายักย้ายหรือปิดบังโดยฉ้อฉล ถูกกำจัด

เส้นแบ่งจึงอยู่ที่ว่า ผู้รับโอนเพียงใส่ชื่อตนคนเดียวแล้วหยุดอยู่แค่นั้น หรือทำต่อไปจนทรัพย์หลุดจากมือทายาทอื่น หรือปฏิเสธความเป็นทรัพย์มรดกด้วย ศาลพิจารณาเป็นรายคดี และผู้กล่าวอ้างต้องพิสูจน์เจตนาฉ้อฉล

ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินเป็นชื่อตัวเองแล้วยังไม่แบ่ง ถือว่าปิดบังไหม?

โดยทั่วไปยังไม่ถือ ตราบที่การจัดการมรดกยังไม่เสร็จ เพราะผู้จัดการมรดกมีอำนาจรวบรวมและเก็บรักษาทรัพย์ไว้เพื่อแบ่งแก่ทายาทต่อไป คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3250/2537 ใช้เหตุผลนี้กับทั้งที่ดินที่โอนเข้าชื่อผู้จัดการมรดกและเงินที่รับชำระจากลูกหนี้ของผู้ตาย

ข้อนี้ไม่ได้แปลว่าผู้จัดการมรดกทำอะไรก็ได้ เขามีหน้าที่ทำบัญชีทรัพย์ รายงาน และแบ่งมรดกตามกฎหมาย ถ้าเพิกเฉย ทายาทใช้ช่องทางเรื่องหน้าที่ของผู้จัดการมรดกได้ ซึ่งตรงประเด็นกว่าการอ้างมาตรา 1605 ดู ผู้จัดการมรดกละเลยไม่แบ่งทรัพย์แก่ทายาท ร้องถอนได้หรือไม่ และ ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง

ทายาทที่ถูกข้ามชื่อยังมีสิทธิอะไรบ้าง?

ยังมีสิทธิในส่วนแบ่งของตนเต็มตามกฎหมาย การที่โฉนดมีชื่อทายาทคนเดียวไม่ได้ทำให้ทายาทคนอื่นหมดสิทธิ เพราะมรดกตกแก่ทายาททุกคนตั้งแต่เจ้ามรดกตาย และทายาทมีสิทธิร่วมกันในทรัพย์มรดกจนกว่าจะแบ่งเสร็จ ผู้มีชื่อในโฉนดจึงอยู่ในฐานะถือแทนทายาทอื่นในส่วนที่เกินสิทธิของตน ทางเลือกที่ใช้ได้มีดังนี้

  1. เรียกให้ลงชื่อร่วมหรือแบ่งแยกโฉนด โดยเจรจาและไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินด้วยกัน
  2. ฟ้องขอแบ่งมรดก ขอให้ศาลพิพากษาว่าคุณมีส่วนในที่ดิน และให้จดทะเบียนใส่ชื่อ หรือเพิกถอนการจดทะเบียนในส่วนที่เกินสิทธิของผู้รับโอน
  3. ร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ถ้ายังไม่มี หรือร้องขอถอนผู้จัดการมรดกที่ไม่ทำหน้าที่ ดู วิธีการเพิกถอนผู้จัดการมรดก
  4. ขอคุ้มครองชั่วคราว เมื่อมีเหตุให้เชื่อว่าที่ดินกำลังจะถูกขายหรือจำนอง
  5. อ้างมาตรา 1605 เพิ่ม เฉพาะเมื่อมีหลักฐานการยักย้ายหรือปิดบังตัวทรัพย์ ซึ่งถ้าศาลฟังตาม ส่วนแบ่งต้องคิดใหม่ ดู ปิดบังทรัพย์มรดกบางส่วน ถูกกำจัดเท่าไร

สิ่งที่ต้องระวังที่สุดคืออายุความ มาตรา 1754 ให้ฟ้องคดีมรดกภายใน 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทรู้หรือควรรู้ถึงความตาย และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย มีข้อยกเว้นสำหรับทายาทที่ครอบครองทรัพย์มรดกซึ่งยังไม่ได้แบ่ง และศาลมักดูด้วยว่าผู้มีชื่อในโฉนดครอบครองแทนทายาทอื่นหรือไม่ ศาลฎีกาเคยตัดสินให้ทายาทที่ปล่อยให้อีกฝ่ายครอบครองฝ่ายเดียวนานกว่า 10 ปีแพ้คดีเพราะขาดอายุความ โดยชี้ด้วยว่าการครอบครองฝ่ายเดียวไม่ใช่การปิดบัง ดู อายุความมรดก 1 ปี และการอุทธรณ์เมื่อแพ้คดีแบ่งมรดก

ตัวอย่างสมมติ: ที่ดินของนางบุญเรือน

ตัวอย่างสมมติ นางบุญเรือนเสียชีวิตปี 2567 ไม่มีพินัยกรรม สามีเสียชีวิตไปก่อน มีบุตร 3 คน คือ สมชัย สุนีย์ และสุพจน์ซึ่งทำงานอยู่ต่างประเทศ ทรัพย์มรดกคือที่ดินมีโฉนด 1 แปลง สมชัยไปยื่นขอรับมรดกที่สำนักงานที่ดิน ระบุในบัญชีเครือญาติว่ามารดามีบุตร 2 คน คือตนกับสุนีย์ และสุนีย์ไม่ประสงค์รับ เจ้าพนักงานจึงจดทะเบียนให้สมชัยคนเดียว

ปี 2569 สุพจน์กลับมาและพบว่าโฉนดเป็นชื่อพี่ชาย ตามแนวคำพิพากษา การกระทำของสมชัยเพียงเท่านี้ยังไม่ทำให้เขาถูกกำจัดตามมาตรา 1605 สมชัยยังมีสิทธิในส่วนของตน แต่สุพจน์ก็ยังมีสิทธิ 1 ใน 3 และเรียกให้สมชัยจดทะเบียนใส่ชื่อร่วมหรือแบ่งที่ดินได้ ส่วนการที่สุนีย์แจ้งว่าไม่ขอรับจะมีผลเพียงใด ต้องดูว่าเป็นการสละมรดกตามแบบที่กฎหมายกำหนดหรือไม่

ถ้าสมชัยขายที่ดินทั้งแปลงให้คนนอกและยืนยันกับน้องว่าที่ดินไม่ใช่ของมารดามาตั้งแต่ต้น ข้อเท็จจริงจะใกล้กับคดีที่ศาลให้ถูกกำจัด และการติดตามที่ดินคืนจะยากขึ้น เพราะต้องพิจารณาความสุจริตของผู้ซื้อด้วย

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ตั้งรูปคดีเรื่องถูกกำจัดเป็นหลัก ทั้งที่ข้อเท็จจริงมีเพียงการไม่ระบุชื่อทายาท เมื่อศาลไม่รับข้อนี้ คดีอาจเสียเวลาโดยไม่ได้ส่วนแบ่งเร็วขึ้น
  • เห็นชื่อในโฉนดเปลี่ยนแล้วคิดว่าหมดสิทธิ สิทธิรับมรดกไม่ได้หายไปเพราะการจดทะเบียนที่ไม่ครบทายาท
  • ไม่คัดค้านในช่วงประกาศของสำนักงานที่ดิน การขอรับมรดกที่ดินมีขั้นตอนประกาศก่อนจดทะเบียน ถ้ารู้ทัน การยื่นคัดค้านในช่วงนั้นง่ายกว่าการฟ้องภายหลังมาก
  • ปล่อยเวลาผ่านไปหลายปี ยิ่งนาน ยิ่งเสี่ยงเรื่องอายุความ และที่ดินอาจถูกโอนต่อไปยังบุคคลภายนอก

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อถูกข้ามชื่อในการรับโอนที่ดินมรดก

ปัญหาหลักของผู้ที่ดำเนินการเองคือเลือกช่องทางผิด และไม่มีเอกสารจากสำนักงานที่ดินมายืนยันว่าอีกฝ่ายให้ถ้อยคำไว้อย่างไร ซึ่งเป็นหลักฐานชิ้นสำคัญทั้งในคดีแพ่งและในการประเมินว่ามีประเด็นอาญาเรื่องแจ้งข้อความเท็จหรือไม่ งานที่ทนายทำได้ เช่น

  • ขอคัดสารบบที่ดิน คำขอรับมรดก และบัญชีเครือญาติ เพื่อดูว่าผู้รับโอนแจ้งข้อมูลอะไรไว้
  • ประเมินว่าข้อเท็จจริงถึงขั้นมาตรา 1605 หรือควรฟ้องเรียกส่วนแบ่งและขอเพิกถอนการจดทะเบียนเฉพาะส่วน
  • ตรวจอายุความและฐานะการครอบครองของแต่ละฝ่าย ก่อนเลือกว่าจะเจรจาหรือฟ้อง
  • ยื่นคำร้องขอคุ้มครองชั่วคราว หรือดำเนินการให้มีการอายัดตามขั้นตอนของสำนักงานที่ดินเมื่อเข้าเงื่อนไข

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พี่รับโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อคนเดียว น้องยังมีสิทธิในที่ดินไหม?

ยังมี มรดกตกแก่ทายาททุกคนตั้งแต่เจ้ามรดกตาย การจดทะเบียนเป็นชื่อทายาทคนเดียวไม่ได้ตัดสิทธิของคนอื่น น้องเรียกให้ใส่ชื่อร่วมหรือฟ้องขอแบ่งได้ โดยต้องระวังเรื่องอายุความคดีมรดก

การไม่ใส่ชื่อทายาทอื่นในบัญชีเครือญาติ ทำให้ถูกกำจัดมิให้รับมรดกไหม?

โดยลำพังไม่ทำให้ถูกกำจัด คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1239/2506 และ 5567/2540 เห็นว่าเป็นการปิดบังทายาท ไม่ใช่การปิดบังทรัพย์มรดกตามมาตรา 1605 ผลจะต่างไปเมื่อมีพฤติการณ์อื่น เช่น โอนที่ดินต่อให้คนนอก

ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินเข้าชื่อตัวเองได้หรือไม่?

การลงชื่อผู้จัดการมรดกในโฉนดเพื่อดำเนินการแบ่งต่อไปเป็นขั้นตอนปกติ แต่การโอนเป็นของตนเองในฐานะส่วนตัวเกินกว่าสิทธิที่มี เป็นการทำผิดหน้าที่ ทายาทขอให้แบ่ง ฟ้องเรียกส่วนของตน หรือร้องขอให้ศาลถอนผู้จัดการมรดกได้

แจ้งเท็จต่อเจ้าพนักงานที่ดินว่าไม่มีทายาทอื่น มีความผิดอาญาไหม?

อาจมีความผิดฐานแจ้งข้อความอันเป็นเท็จแก่เจ้าพนักงานได้ ขึ้นกับถ้อยคำที่ให้ไว้และเจตนาในขณะนั้น คดีอาญาเป็นคนละส่วนกับสิทธิรับมรดก จึงควรให้ทนายดูเอกสารคำขอก่อนตัดสินใจแจ้งความ

ที่ดินถูกขายให้คนนอกไปแล้ว ทายาทที่ถูกข้ามชื่อทำอะไรได้?

ยังเรียกร้องได้ แต่ทางเลือกขึ้นกับว่าผู้ซื้อสุจริตและเสียค่าตอบแทนหรือไม่ ถ้าติดตามที่ดินคืนไม่ได้ มักต้องเรียกเงินส่วนแบ่งจากทายาทผู้ขายแทน และการขายเช่นนี้อาจเป็นข้อเท็จจริงที่ทำให้ผู้ขายถูกกำจัดตามมาตรา 1605

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ