จริง แม้พ่อแม่จะเป็นทายาทลำดับที่ 2 แต่มาตรา 1630 วรรคสอง ยกเว้นให้รับมรดกร่วมกับลูกของผู้ตายได้ โดยได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร พ่อและแม่ที่ยังมีชีวิตจึงได้คนละส่วนเท่ากับลูกของผู้ตายหนึ่งคน เงื่อนไขสำคัญคือพ่อต้องเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายของผู้ตาย
เมื่อลูกที่โตแล้วเสียชีวิตก่อนพ่อแม่ คำถามที่ตามมาคือพ่อแม่ซึ่งอาจต้องพึ่งพาลูกคนนั้นมีสิทธิในมรดกหรือไม่ ในเมื่อผู้ตายมีครอบครัวของตัวเองแล้ว ฝั่งลูกสะใภ้หรือลูกเขยมักเข้าใจว่ามรดกเป็นของตนกับลูกเท่านั้น ส่วนฝั่งพ่อแม่บางคนก็เข้าใจว่าตนมีสิทธิก่อน บทความนี้อธิบายสิทธิของพ่อแม่ผู้ตายในแต่ละสถานการณ์ วิธีนับส่วน และเงื่อนไขเรื่องความเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมาย
สิทธิรับมรดกของบิดามารดา คืออะไร
สิทธิรับมรดกของบิดามารดา คือสิทธิของพ่อแม่ในฐานะทายาทโดยธรรมลำดับที่ 2 ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1629 (2) รองจากผู้สืบสันดานซึ่งเป็นลำดับที่ 1
หลักทั่วไปในมาตรา 1630 วรรคหนึ่ง คือ ตราบใดที่ยังมีทายาทลำดับก่อน หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ทายาทลำดับก่อน ทายาทลำดับถัดลงไปไม่มีสิทธิในมรดกเลย ตัวอย่างเช่น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 208/2512 วินิจฉัยว่าเมื่อเจ้ามรดกยังมีบุตร น้องชายของเจ้ามรดกแม้จะเป็นทายาทโดยธรรมก็ไม่มีสิทธิรับมรดก
ถ้าใช้หลักนี้ตรงตัว พ่อแม่จะถูกลูกของผู้ตายตัดออกไป แต่มาตรา 1630 วรรคสอง เขียนข้อยกเว้นไว้ให้พ่อแม่โดยเฉพาะ เมื่อผู้ตายมีผู้สืบสันดานและพ่อแม่ยังมีชีวิตอยู่ ให้พ่อแม่ได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร กฎหมายเห็นว่าพ่อแม่เป็นผู้ให้กำเนิดและใกล้ชิดกับผู้ตายไม่น้อยกว่าลูก ข้อยกเว้นนี้ให้เฉพาะพ่อแม่ ไม่รวมปู่ย่าตายายหรือพี่น้อง
ผู้ตายมีลูก พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าไร
ได้คนละหนึ่งส่วนเท่ากับลูกของผู้ตายหนึ่งคน ถ้อยคำว่า "เสมือนหนึ่งว่าเป็นทายาทชั้นบุตร" เคยมีข้อสงสัยว่าพ่อกับแม่รวมกันนับเป็นลูกหนึ่งคน หรือแต่ละคนนับเป็นลูกหนึ่งคน คำอธิบายทางตำราซึ่งเป็นแนวที่ยึดถือกันคือ พ่อและแม่แต่ละคนได้ส่วนเท่าลูกหนึ่งคน
วิธีนับจึงเป็นการนับหัว
- นับลูกของผู้ตายทุกคนที่มีสิทธิ รวมบุตรบุญธรรมและลูกนอกสมรสที่บิดารับรองแล้ว
- นับพ่อ 1 ส่วน และแม่ 1 ส่วน เฉพาะคนที่ยังมีชีวิตอยู่ในวันที่ผู้ตายเสียชีวิต
- ถ้าผู้ตายมีคู่สมรสที่จดทะเบียน นับคู่สมรสอีก 1 ส่วน เพราะมาตรา 1635 (1) ให้คู่สมรสได้เสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรเช่นกัน
- นำกองมรดกมาหารด้วยจำนวนส่วนทั้งหมด
ถ้าลูกของผู้ตายคนใดตายไปก่อนแต่มีลูกของตนเอง หลานกลุ่มนั้นเข้ารับแทนที่และแบ่งกันเฉพาะในหนึ่งส่วนของพ่อหรือแม่ของตน ไม่ทำให้จำนวนส่วนเพิ่มขึ้น ดู ลูกกับหลานใครรับมรดกก่อน
ถ้าพ่อหรือแม่คนใดตายไปก่อนผู้ตาย ส่วนของคนนั้นไม่มีมาตั้งแต่ต้นและไม่ตกแก่ใคร กฎหมายนับเฉพาะพ่อหรือแม่ที่ยังมีชีวิตอยู่ในวันที่ผู้ตายเสียชีวิต และทายาทลำดับบิดามารดาไม่มีการรับมรดกแทนที่ มาตรา 1639 ให้รับมรดกแทนที่ได้เฉพาะทายาทลำดับที่ 1, 3, 4 และ 6 เท่านั้น พี่น้องของผู้ตายจึงอ้างไม่ได้ว่าขอรับส่วนแทนพ่อหรือแม่ที่ตายไปก่อน
กรณีที่ต่างออกไปคือ พ่อหรือแม่ยังมีชีวิตอยู่ในวันที่ลูกตาย แล้วมาเสียชีวิตภายหลังก่อนแบ่งมรดกเสร็จ ส่วนที่พ่อหรือแม่ได้รับไปแล้วตามกฎหมายย่อมเป็นมรดกของพ่อหรือแม่คนนั้น และตกทอดต่อไปยังทายาทของท่านเอง ซึ่งอาจรวมถึงพี่น้องของผู้ตายคนแรก การเรียงลำดับว่าใครตายก่อนหลังจึงเปลี่ยนผลได้มาก
ผู้ตายไม่มีลูก พ่อแม่ได้มรดกทั้งหมดไหม
ได้ทั้งหมดถ้าผู้ตายไม่มีคู่สมรส แต่ถ้ามีคู่สมรสที่จดทะเบียน พ่อแม่ได้กึ่งหนึ่ง เมื่อไม่มีผู้สืบสันดาน พ่อแม่กลายเป็นทายาทลำดับสูงสุดที่เหลืออยู่ พี่น้องของผู้ตายซึ่งเป็นลำดับที่ 3 จึงไม่มีสิทธิ ส่วนคู่สมรสได้กึ่งหนึ่งตามมาตรา 1635 (2)
| สถานการณ์ของผู้ตาย | ส่วนของพ่อแม่ | ผู้รับส่วนที่เหลือ |
|---|---|---|
| มีลูก ไม่มีคู่สมรส | พ่อและแม่คนละส่วนเท่าลูกหนึ่งคน | ลูกทุกคนคนละส่วน |
| มีลูก และมีคู่สมรส | พ่อและแม่คนละส่วนเท่าลูกหนึ่งคน | ลูกทุกคนและคู่สมรสคนละส่วน |
| ไม่มีลูก แต่มีคู่สมรส | กึ่งหนึ่งของกองมรดก พ่อกับแม่แบ่งกันคนละครึ่งของส่วนนี้ | คู่สมรสได้อีกกึ่งหนึ่ง |
| ไม่มีลูก ไม่มีคู่สมรส | ทั้งหมด แบ่งเท่ากันระหว่างพ่อกับแม่ | ไม่มี พี่น้องไม่มีสิทธิ |
| ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้ผู้อื่นโดยสมบูรณ์ | ไม่ได้รับในฐานะทายาทโดยธรรม | ผู้รับพินัยกรรม |
ทุกแถวคิดจากกองมรดกของผู้ตายหลังแยกสินสมรสส่วนของคู่สมรสออกแล้ว ดู คู่สมรสตาย ต้องแยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดกอย่างไร และตารางส่วนของคู่สมรสใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635
พ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ มีสิทธิรับมรดกของลูกไหม
โดยหลักไม่มี บิดามารดาตามมาตรา 1629 (2) หมายถึงบิดามารดาที่ชอบด้วยกฎหมาย ฝั่งแม่ไม่มีปัญหา เพราะลูกที่เกิดจากหญิงซึ่งไม่ได้สมรสกับชายเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของแม่เสมอตามมาตรา 1546 แต่ฝั่งพ่อ ถ้าไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ของผู้ตาย ไม่ได้จดทะเบียนรับผู้ตายเป็นบุตร และไม่มีคำพิพากษาว่าเป็นบุตร พ่อย่อมไม่ใช่บิดาที่ชอบด้วยกฎหมาย
ข้อนี้ทำให้เกิดผลที่หลายคนไม่คาดคิด คือพ่อที่เลี้ยงลูกมาเองตลอดชีวิตและให้ใช้นามสกุล ลูกรับมรดกพ่อได้ในฐานะบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว แต่พ่อรับมรดกลูกไม่ได้ สิทธิเป็นทางเดียว อ่านรายละเอียดใน ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วกับสิทธิรับมรดก
กรณีอื่นที่ควรรู้
- พ่อแม่บุญธรรม ไม่มีสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/29) สิทธิยังอยู่กับพ่อแม่ผู้ให้กำเนิด
- พ่อเลี้ยง แม่เลี้ยง พ่อตา แม่ยาย ไม่ใช่บิดามารดาตามกฎหมายของผู้ตาย จึงไม่มีสิทธิตามมาตรานี้
- พ่อแม่ที่หย่ากันแล้ว ยังเป็นบิดามารดาที่ชอบด้วยกฎหมายของลูก การหย่าระหว่างพ่อกับแม่ไม่กระทบสิทธิของทั้งสองคนในการรับมรดกของลูก
ตัวอย่างสมมติ: มรดกของนายธนา
ตัวอย่างสมมติ นายธนาอายุ 45 ปี จดทะเบียนสมรสกับนางมาลี มีลูก 2 คน พ่อและแม่ของนายธนาจดทะเบียนสมรสกันและยังมีชีวิตอยู่ทั้งคู่ นายธนาเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มีสินสมรส 6,000,000 บาท และมีสินส่วนตัว 1,000,000 บาท ไม่มีหนี้
ขั้นแรกแยกสินสมรส นางมาลีได้ 3,000,000 บาทในฐานะเจ้าของ กองมรดกของนายธนาคือ 3,000,000 บวก 1,000,000 เป็น 4,000,000 บาท ผู้มีสิทธินับได้ 5 ส่วน คือลูก 2 คน นางมาลี พ่อ และแม่ ได้คนละ 800,000 บาท
ผลรวมคือ พ่อแม่ของนายธนาได้รวมกัน 1,600,000 บาท ลูกสองคนได้รวม 1,600,000 บาท และนางมาลีได้ 3,800,000 บาทเมื่อรวมสินสมรสครึ่งของตน
ถ้าเปลี่ยนข้อเท็จจริงว่าพ่อกับแม่ของนายธนาไม่เคยจดทะเบียนสมรสกันและพ่อไม่เคยจดทะเบียนรับนายธนาเป็นบุตร พ่อจะไม่มีสิทธิ ผู้มีสิทธิเหลือ 4 ส่วน ได้คนละ 1,000,000 บาท และถ้านายธนาไม่มีลูกเลย นางมาลีได้มรดกกึ่งหนึ่งคือ 2,000,000 บาท พ่อกับแม่ได้อีก 2,000,000 บาทรวมกัน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ไม่ใส่ชื่อพ่อแม่ของผู้ตายในบัญชีเครือญาติ คู่สมรสที่ยื่นขอจัดการมรดกโดยระบุเพียงตนกับลูก เสี่ยงถูกคัดค้านและถูกฟ้องเรียกส่วนแบ่งคืนภายหลัง
- นับพ่อแม่รวมกันเป็นหนึ่งส่วน ตามแนวที่ยึดถือกัน พ่อและแม่ได้คนละหนึ่งส่วน การนับผิดทำให้ทุกคนได้ผิดตามไปด้วย
- พี่น้องของผู้ตายเข้าใจว่าตนมีส่วน เมื่อผู้ตายยังมีลูกหรือมีพ่อแม่ พี่น้องไม่มีสิทธิรับมรดกเลย เว้นแต่มีพินัยกรรมยกให้
- ไม่ตรวจว่าพ่อเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ ต้องดูทะเบียนสมรสของพ่อแม่ผู้ตาย หรือทะเบียนรับรองบุตร ไม่ใช่ดูจากชื่อบิดาในสูติบัตรเพียงอย่างเดียว
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพ่อแม่ต้องใช้สิทธิในมรดกของลูก
พ่อแม่สูงอายุที่ดำเนินการเองมักเสียเปรียบ เพราะทรัพย์และเอกสารอยู่กับครอบครัวของผู้ตาย กว่าจะทราบว่ามีการตั้งผู้จัดการมรดกและโอนที่ดินไปแล้ว เวลาก็ล่วงเลย ขณะที่คดีมรดกมีอายุความสั้น งานที่ทนายช่วยได้มีดังนี้
- ตรวจทะเบียนครอบครัวเพื่อยืนยันว่าพ่อและแม่เป็นบิดามารดาที่ชอบด้วยกฎหมาย และคำนวณจำนวนส่วนที่ถูกต้อง
- ตรวจที่ศาลและสำนักงานที่ดินว่ามีการขอตั้งผู้จัดการมรดกหรือโอนทรัพย์แล้วหรือไม่ และยื่นคำคัดค้านให้ทัน
- ขอให้ผู้จัดการมรดกแสดงบัญชีทรัพย์ เจรจาแบ่งทรัพย์ และทำบันทึกข้อตกลงที่นำไปจดทะเบียนได้
- ฟ้องเรียกส่วนแบ่ง หรือร้องขอถอนผู้จัดการมรดกที่ไม่แบ่งทรัพย์ตามกฎหมาย
ทำไมการโอนทรัพย์ส่วนใหญ่ต้องผ่านคำสั่งศาล อ่านได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ลูกชายเสียชีวิต มีภรรยาและลูกแล้ว พ่อแม่ยังมีสิทธิรับมรดกไหม?
มีสิทธิ ป.พ.พ. มาตรา 1630 วรรคสอง ให้พ่อแม่ที่ยังมีชีวิตได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร แม้ผู้ตายจะมีลูกของตนเอง พ่อและแม่จึงได้คนละส่วนเท่ากับหลานแต่ละคนและเท่ากับลูกสะใภ้
พ่อกับแม่ได้รวมกันหนึ่งส่วน หรือได้คนละส่วน?
ได้คนละส่วน ตามคำอธิบายกฎหมายที่ยึดถือกัน พ่อและแม่แต่ละคนมีสิทธิได้ส่วนแบ่งเท่ากับลูกของผู้ตายหนึ่งคน ถ้าผู้ตายมีลูก 2 คน มีคู่สมรส และมีพ่อแม่ครบ จึงหารห้า
ผู้ตายไม่มีลูกและไม่มีคู่สมรส พี่น้องได้มรดกร่วมกับพ่อแม่ไหม?
ไม่ได้ พ่อแม่เป็นทายาทลำดับที่ 2 ซึ่งอยู่ก่อนพี่น้อง ตราบที่พ่อหรือแม่คนใดคนหนึ่งยังมีชีวิต มรดกทั้งหมดตกแก่พ่อแม่ตามมาตรา 1630 วรรคหนึ่ง
พ่อไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ แต่เลี้ยงลูกมาตลอด รับมรดกลูกได้ไหม?
โดยหลักไม่ได้ เพราะผู้มีสิทธิต้องเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมาย การเลี้ยงดูและให้ใช้นามสกุลทำให้ลูกรับมรดกพ่อได้ แต่ไม่ทำให้พ่อรับมรดกลูกได้ เว้นแต่พ่อจดทะเบียนสมรสกับแม่ จดทะเบียนรับเป็นบุตร หรือมีคำพิพากษาของศาล
แม่ของผู้ตายเสียชีวิตไปก่อนแล้ว พ่อได้ส่วนของแม่ด้วยไหม?
ไม่ได้ส่วนเพิ่ม เมื่อผู้ตายมีลูก พ่อนับเป็นหนึ่งส่วนเท่าลูกหนึ่งคน ส่วนแม่ที่ตายไปก่อนไม่ถูกนับเลย และไม่มีใครรับแทนที่ได้ แต่ถ้าผู้ตายไม่มีลูก พ่อซึ่งเป็นทายาทลำดับที่ 2 เพียงคนเดียวได้ส่วนของลำดับนั้นทั้งหมด
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
