ลูกกับหลาน ใครมีสิทธิรับมรดกก่อน? ผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน

ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1631 เมื่อเจ้ามรดกมีทั้งลูก หลาน และเหลน เฉพาะลูกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดเท่านั้นที่รับมรดก หลานไม่ได้รับร่วมกับลูก เว้นแต่พ่อหรือแม่ของหลานตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย หลานจึงเข้ารับส่วนของพ่อแม่ตนโดยการรับมรดกแทนที่ และแบ่งกันเองคนละเท่ากัน

เมื่อปู่ย่าตายายเสียชีวิตโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ครอบครัวที่มีทั้งรุ่นลูกและรุ่นหลานมักถกเถียงกันว่าหลานมีส่วนในมรดกหรือไม่ บางบ้านหลานเป็นคนดูแลผู้ตายมาตลอดจึงเชื่อว่าตนควรได้ บางบ้านลูกคนหนึ่งเสียชีวิตไปก่อนแล้วและพี่น้องที่เหลือเห็นว่าสายนั้นหมดสิทธิ บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายจัดลำดับระหว่างลูกกับหลานอย่างไร หลานได้รับเมื่อใด ได้เท่าไร และต้องเตรียมหลักฐานอะไร

ผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน คืออะไร?

ผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน คือผู้สืบสายโลหิตโดยตรงลงมาจากเจ้ามรดกที่อยู่คนละรุ่น ได้แก่ ลูก หลาน เหลน และรุ่นถัดลงไป ทุกคนจัดอยู่ในทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1629 (1) เหมือนกัน แต่ไม่ได้มีสิทธิรับมรดกพร้อมกัน

มาตรา 1631 วางหลักไว้ว่า ในระหว่างผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน ลูกของเจ้ามรดกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดเท่านั้นมีสิทธิรับมรดก ผู้สืบสันดานชั้นถัดลงไปจะรับได้ก็แต่โดยอาศัยสิทธิรับมรดกแทนที่

พูดให้ง่ายคือ คำว่า "ผู้สืบสันดาน" ในลำดับที่ 1 ไม่ได้แปลว่าลูกหลานทุกคนมาหารกันคนละส่วน กฎหมายให้นับเป็นสาย โดยลูกแต่ละคนเป็นหัวของสายหนึ่งสาย ตราบใดที่หัวสายยังมีชีวิตและยังมีสิทธิรับมรดก คนรุ่นถัดลงไปในสายนั้นยังไม่มีสิทธิ

ผู้สืบสันดานในที่นี้รวมถึงบุตรนอกสมรสที่บิดารับรองแล้วและบุตรบุญธรรมของเจ้ามรดกด้วย ตามมาตรา 1627 แต่ลูกเลี้ยงและลูกเขยลูกสะใภ้ไม่นับเป็นผู้สืบสันดาน

ลูกกับหลาน ใครมีสิทธิรับมรดกก่อน?

ลูกมีสิทธิก่อน และตัดหลานในสายของตนออกทั้งหมด หากลูกทุกคนของเจ้ามรดกยังมีชีวิตอยู่ในวันที่เจ้ามรดกตาย และไม่มีใครถูกกำจัดมิให้รับมรดก หลานจะไม่ได้รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเลย ไม่ว่าหลานจะอยู่บ้านเดียวกับผู้ตาย เป็นผู้ดูแล หรือเป็นผู้ออกค่ารักษาพยาบาล

เหตุผลของกฎหมายคือ ทรัพย์จะตกถึงรุ่นหลานอยู่แล้วเมื่อพ่อแม่ของหลานเสียชีวิตในภายหลัง จึงไม่ให้คนสองรุ่นในสายเดียวกันรับซ้อนกัน

สิ่งที่ควรรู้ควบคู่กันคือ ลูกไม่ได้รับมรดกอยู่กลุ่มเดียวเสมอไป ถ้าเจ้ามรดกยังมีคู่สมรสที่จดทะเบียนหรือมีพ่อแม่ที่ยังมีชีวิต บุคคลเหล่านี้ได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรด้วย รายละเอียดอยู่ใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส และ พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าลูก

หลานจะได้รับมรดกของปู่ย่าตายายในกรณีใด และได้เท่าไร?

หลานได้รับเมื่อพ่อหรือแม่ของตน ซึ่งเป็นลูกของเจ้ามรดก ไม่อยู่ในฐานะที่จะรับมรดกได้ตั้งแต่ก่อนเจ้ามรดกตาย มาตรา 1639 กำหนดไว้สองเหตุ คือ ตายก่อนเจ้ามรดก หรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย เมื่อเข้าเหตุใดเหตุหนึ่ง หลานจะเข้ามายืนในตำแหน่งของพ่อแม่และรับส่วนที่พ่อแม่ควรได้ เรียกว่าการรับมรดกแทนที่

ถ้าทั้งลูกและหลานตายก่อนเจ้ามรดก เหลนก็รับแทนที่ต่อกันลงไปตามลำดับ จนกว่าจะสุดสาย

สถานการณ์ของลูกเจ้ามรดกผู้มีสิทธิรับส่วนของสายนั้นหลักกฎหมาย
ลูกยังมีชีวิตและมีสิทธิรับมรดกลูกคนนั้น หลานในสายนี้ไม่ได้รับมาตรา 1631
ลูกตายก่อนเจ้ามรดก และมีบุตรหลานรับแทนที่ แบ่งกันเองคนละเท่ากันมาตรา 1639 และ 1634
ลูกตายก่อนเจ้ามรดก และไม่มีผู้สืบสันดานเลยไม่มีสายนี้ ส่วนแบ่งไปรวมกับทายาทที่เหลือมาตรา 1633
ลูกถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตายหลานรับแทนที่มาตรา 1639
ลูกสละมรดกหลังเจ้ามรดกตายผู้สืบสันดานของผู้สละรับส่วนนั้นมาตรา 1615
ลูกตายหลังเจ้ามรดกส่วนนั้นเป็นมรดกของลูกเอง ตกแก่ทายาทของลูกหลักมรดกทั่วไป

แถวสุดท้ายเป็นจุดที่สับสนกันมาก ถ้าลูกตายทีหลังเจ้ามรดกแม้เพียงวันเดียว ลูกได้รับมรดกไปแล้วโดยผลของกฎหมาย ส่วนนั้นจึงกลายเป็นทรัพย์ในกองมรดกของลูก และต้องแบ่งให้ทายาททุกคนของลูก ซึ่งอาจรวมถึงคู่สมรสของลูกด้วย ผลจึงต่างจากการรับมรดกแทนที่ที่ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ไม่มีส่วน

เงื่อนไขของการรับมรดกแทนที่แต่ละกรณีมีรายละเอียดแยกไว้ใน หลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม และ สละมรดกแล้วลูกของผู้สละรับได้ไหม

เรื่องส่วนแบ่ง หลานทั้งสายได้รวมกันเท่ากับส่วนที่พ่อหรือแม่ของตนควรได้ ไม่ได้นับหัวเท่ากับลุงป้าน้าอา มาตรา 1634 กำหนดวิธีแบ่งภายในสายไว้สามข้อ

  • ถ้าในสายมีผู้สืบสันดานหลายชั้น เฉพาะชั้นที่สนิทที่สุดของผู้ที่ถูกแทนที่เท่านั้นที่รับ ชั้นถัดลงไปรับได้ก็แต่โดยการแทนที่ต่ออีกทอดหนึ่ง
  • ผู้สืบสันดานในชั้นเดียวกันได้ส่วนแบ่งเท่ากัน
  • ถ้าในชั้นนั้นมีผู้สืบสันดานคนเดียว คนนั้นรับส่วนของสายไปทั้งหมด

ดังนั้นสายที่มีหลานสามคนกับสายที่มีหลานคนเดียวได้ก้อนเท่ากัน ต่างกันแค่ว่าต้องหารกี่คน และหลานจากต่างสายจะได้ไม่เท่ากันก็เป็นเรื่องปกติ แม้ลูกของเจ้ามรดกจะตายก่อนหมดทุกคนจนเหลือแต่รุ่นหลาน ก็ยังต้องแบ่งตามสายของพ่อแม่แต่ละคน ไม่ใช่นำหลานทุกคนมาหารเท่ากัน

ตัวอย่างสมมติ: มรดกของนายประเสริฐ

ตัวอย่างสมมติ นายประเสริฐเสียชีวิตปี 2569 ไม่ได้ทำพินัยกรรม ภรรยาและพ่อแม่ของเขาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว ทรัพย์มรดกหลังชำระหนี้มีมูลค่า 6,000,000 บาท เขามีลูกสามคน คือ วันดี ธนา และกมล

  • วันดียังมีชีวิต มีลูกหนึ่งคนชื่อต้นน้ำ
  • ธนาเสียชีวิตตั้งแต่ปี 2565 มีลูกสองคนคือภูมิและแพร และมีภรรยาคือสุดา
  • กมลยังมีชีวิต ไม่มีลูก

มรดกแบ่งเป็นสามสาย สายละ 2,000,000 บาท วันดีและกมลรับของตนเอง ส่วนสายของธนา ภูมิและแพรเข้ารับแทนที่และแบ่งกันคนละ 1,000,000 บาท ต้นน้ำไม่ได้รับเพราะวันดีผู้เป็นแม่ยังมีชีวิต สุดาไม่ได้รับเพราะลูกสะใภ้ไม่ใช่ผู้สืบสันดานของธนา

ถ้าเปลี่ยนข้อเท็จจริงเป็นว่าธนาเสียชีวิตหลังนายประเสริฐสามเดือน เงิน 2,000,000 บาทจะเป็นมรดกของธนา สุดาในฐานะคู่สมรสจะมีส่วนร่วมกับภูมิและแพรตามหลักของกองมรดกธนาเอง ลำดับการตายจึงเปลี่ยนผลได้มาก และต้องยืนยันด้วยใบมรณบัตร

ต้องเตรียมหลักฐานอะไรเพื่อพิสูจน์สิทธิของหลาน?

ต้องพิสูจน์ให้ครบสามเรื่อง คือ ความเป็นลูกของเจ้ามรดก ความเป็นลูกของผู้ที่ถูกแทนที่ และลำดับเวลาการตาย สำนักงานที่ดิน ธนาคาร และศาลในคดีขอตั้งผู้จัดการมรดกต่างต้องการเอกสารชุดนี้

  1. ใบมรณบัตรของเจ้ามรดก และของพ่อหรือแม่ที่ตายก่อน เพื่อแสดงว่าใครตายก่อนใคร
  2. สูติบัตรหรือทะเบียนบ้านที่แสดงความสัมพันธ์ครบทั้งสองทอด
  3. ทะเบียนสมรสของพ่อแม่ หรือหลักฐานการจดทะเบียนรับรองบุตร หรือพฤติการณ์ที่แสดงว่าบิดารับรอง ในกรณีที่พ่อแม่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน
  4. หลักฐานการเปลี่ยนชื่อหรือนามสกุล หากชื่อในเอกสารแต่ละฉบับไม่ตรงกัน
  5. บัญชีเครือญาติที่ระบุลูกทุกสายของเจ้ามรดก รวมถึงสายที่เสียชีวิตไปแล้ว
  6. รายการทรัพย์มรดกเท่าที่ทราบ เช่น สำเนาโฉนด สมุดบัญชี ทะเบียนรถ

ถ้าเอกสารรุ่นเก่าสูญหายหรือไม่เคยมี อาจต้องใช้พยานบุคคลและหลักฐานแวดล้อมประกอบ ซึ่งศาลพิจารณาน้ำหนักเป็นรายคดี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ระบุทายาทไม่ครบตอนขอตั้งผู้จัดการมรดก พี่น้องที่ยังมีชีวิตมักใส่เฉพาะชื่อตนเอง โดยเข้าใจว่าสายของพี่น้องที่ตายไปแล้วหมดสิทธิ หลานในสายนั้นจึงถูกมองข้ามและนำไปสู่ข้อพิพาทภายหลัง
  • หารมรดกตามจำนวนคนที่ยังมีชีวิต การนำลูกและหลานมานับหัวรวมกันทำให้ส่วนแบ่งผิดทั้งกอง ต้องแบ่งตามสายก่อนแล้วจึงแบ่งภายในสาย
  • ไม่ตรวจลำดับการตาย การตายก่อนกับตายหลังเจ้ามรดกให้ผลต่างกันทั้งตัวผู้รับและสัดส่วน
  • คิดว่าดูแลผู้ตายแล้วจะได้มรดก การดูแลไม่ทำให้หลานเป็นทายาทโดยธรรมขณะที่พ่อแม่ยังอยู่ ถ้าปู่ย่าตายายต้องการให้หลานได้รับโดยตรง ต้องทำพินัยกรรมหรือยกให้ขณะมีชีวิต

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อมรดกมีทั้งรุ่นลูกและรุ่นหลาน

คดีลักษณะนี้มักเสียหายจากสองเรื่อง คือ ปล่อยให้ทายาทบางคนโอนทรัพย์ไปก่อน และฟ้องช้าจนติดอายุความคดีมรดก ซึ่งโดยหลักสั้นเพียง 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่รู้ถึงการตาย งานที่ทนายทำได้มีดังนี้

  • ตรวจผังเครือญาติและเอกสารทะเบียน เพื่อชี้ว่าใครเป็นทายาท สายใดมีการรับมรดกแทนที่ และแต่ละคนได้สัดส่วนเท่าไร
  • ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านคำร้องที่ระบุทายาทไม่ครบ ดูบทบาทของตำแหน่งนี้ได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
  • ตรวจสอบการโอนที่ดินหรือถอนเงินที่ทำไปโดยข้ามทายาทบางสาย และใช้สิทธิเรียกคืนภายในกำหนดเวลา
  • ร่างบันทึกข้อตกลงแบ่งมรดกระหว่างทายาททุกสาย เพื่อใช้จดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินและปิดข้อพิพาทโดยไม่ต้องฟ้อง

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ลูกทุกคนยังมีชีวิต หลานมีสิทธิรับมรดกของปู่ย่าไหม?

ไม่มีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม เพราะมาตรา 1631 ให้เฉพาะลูกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดรับมรดก หลานจะได้รับก็ต่อเมื่อเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกให้ หรือพ่อแม่ของหลานตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย

พ่อตายก่อนปู่ หลานได้มรดกของปู่เท่ากับลุงป้าหรือไม่?

หลานทุกคนในสายของพ่อได้รวมกันเท่ากับส่วนที่พ่อควรได้ ซึ่งเท่ากับส่วนของลุงหรือป้าหนึ่งคน ถ้าพ่อมีลูกหลายคนก็นำส่วนนั้นมาแบ่งกันคนละเท่ากันตามมาตรา 1634 แต่ละคนจึงอาจได้น้อยกว่าลุงป้า

พ่อตายหลังปู่ไม่นาน ถือเป็นการรับมรดกแทนที่ไหม?

ไม่ถือ เพราะพ่อยังมีชีวิตในวันที่ปู่ตายและได้รับมรดกไปแล้ว ส่วนของพ่อจึงเป็นมรดกของพ่อเอง และตกแก่ทายาททุกคนของพ่อ ซึ่งอาจรวมถึงคู่สมรสของพ่อด้วย

เหลนรับมรดกของทวดได้ไหม?

ได้ ถ้าทั้งลูกและหลานของเจ้ามรดกในสายนั้นตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย เหลนจะรับแทนที่ต่อกันลงมาตามลำดับ แต่ถ้าคนรุ่นเหนือขึ้นไปในสายยังมีชีวิตและมีสิทธิ เหลนยังไม่ได้รับ

ปู่ย่าอยากให้หลานได้มรดกโดยตรง ต้องทำอย่างไร?

ต้องทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลาน หรือโอนให้ขณะยังมีชีวิต เพราะตามลำดับทายาทโดยธรรม หลานจะไม่ได้รับตราบที่พ่อแม่ของหลานยังอยู่ พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด มิฉะนั้นอาจใช้บังคับไม่ได้

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ