ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1631 เมื่อเจ้ามรดกมีทั้งลูก หลาน และเหลน เฉพาะลูกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดเท่านั้นที่รับมรดก หลานไม่ได้รับร่วมกับลูก เว้นแต่พ่อหรือแม่ของหลานตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย หลานจึงเข้ารับส่วนของพ่อแม่ตนโดยการรับมรดกแทนที่ และแบ่งกันเองคนละเท่ากัน
เมื่อปู่ย่าตายายเสียชีวิตโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ครอบครัวที่มีทั้งรุ่นลูกและรุ่นหลานมักถกเถียงกันว่าหลานมีส่วนในมรดกหรือไม่ บางบ้านหลานเป็นคนดูแลผู้ตายมาตลอดจึงเชื่อว่าตนควรได้ บางบ้านลูกคนหนึ่งเสียชีวิตไปก่อนแล้วและพี่น้องที่เหลือเห็นว่าสายนั้นหมดสิทธิ บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายจัดลำดับระหว่างลูกกับหลานอย่างไร หลานได้รับเมื่อใด ได้เท่าไร และต้องเตรียมหลักฐานอะไร
ผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน คืออะไร?
ผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน คือผู้สืบสายโลหิตโดยตรงลงมาจากเจ้ามรดกที่อยู่คนละรุ่น ได้แก่ ลูก หลาน เหลน และรุ่นถัดลงไป ทุกคนจัดอยู่ในทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1629 (1) เหมือนกัน แต่ไม่ได้มีสิทธิรับมรดกพร้อมกัน
มาตรา 1631 วางหลักไว้ว่า ในระหว่างผู้สืบสันดานต่างชั้นกัน ลูกของเจ้ามรดกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดเท่านั้นมีสิทธิรับมรดก ผู้สืบสันดานชั้นถัดลงไปจะรับได้ก็แต่โดยอาศัยสิทธิรับมรดกแทนที่
พูดให้ง่ายคือ คำว่า "ผู้สืบสันดาน" ในลำดับที่ 1 ไม่ได้แปลว่าลูกหลานทุกคนมาหารกันคนละส่วน กฎหมายให้นับเป็นสาย โดยลูกแต่ละคนเป็นหัวของสายหนึ่งสาย ตราบใดที่หัวสายยังมีชีวิตและยังมีสิทธิรับมรดก คนรุ่นถัดลงไปในสายนั้นยังไม่มีสิทธิ
ผู้สืบสันดานในที่นี้รวมถึงบุตรนอกสมรสที่บิดารับรองแล้วและบุตรบุญธรรมของเจ้ามรดกด้วย ตามมาตรา 1627 แต่ลูกเลี้ยงและลูกเขยลูกสะใภ้ไม่นับเป็นผู้สืบสันดาน
ลูกกับหลาน ใครมีสิทธิรับมรดกก่อน?
ลูกมีสิทธิก่อน และตัดหลานในสายของตนออกทั้งหมด หากลูกทุกคนของเจ้ามรดกยังมีชีวิตอยู่ในวันที่เจ้ามรดกตาย และไม่มีใครถูกกำจัดมิให้รับมรดก หลานจะไม่ได้รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมเลย ไม่ว่าหลานจะอยู่บ้านเดียวกับผู้ตาย เป็นผู้ดูแล หรือเป็นผู้ออกค่ารักษาพยาบาล
เหตุผลของกฎหมายคือ ทรัพย์จะตกถึงรุ่นหลานอยู่แล้วเมื่อพ่อแม่ของหลานเสียชีวิตในภายหลัง จึงไม่ให้คนสองรุ่นในสายเดียวกันรับซ้อนกัน
สิ่งที่ควรรู้ควบคู่กันคือ ลูกไม่ได้รับมรดกอยู่กลุ่มเดียวเสมอไป ถ้าเจ้ามรดกยังมีคู่สมรสที่จดทะเบียนหรือมีพ่อแม่ที่ยังมีชีวิต บุคคลเหล่านี้ได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรด้วย รายละเอียดอยู่ใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส และ พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าลูก
หลานจะได้รับมรดกของปู่ย่าตายายในกรณีใด และได้เท่าไร?
หลานได้รับเมื่อพ่อหรือแม่ของตน ซึ่งเป็นลูกของเจ้ามรดก ไม่อยู่ในฐานะที่จะรับมรดกได้ตั้งแต่ก่อนเจ้ามรดกตาย มาตรา 1639 กำหนดไว้สองเหตุ คือ ตายก่อนเจ้ามรดก หรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย เมื่อเข้าเหตุใดเหตุหนึ่ง หลานจะเข้ามายืนในตำแหน่งของพ่อแม่และรับส่วนที่พ่อแม่ควรได้ เรียกว่าการรับมรดกแทนที่
ถ้าทั้งลูกและหลานตายก่อนเจ้ามรดก เหลนก็รับแทนที่ต่อกันลงไปตามลำดับ จนกว่าจะสุดสาย
| สถานการณ์ของลูกเจ้ามรดก | ผู้มีสิทธิรับส่วนของสายนั้น | หลักกฎหมาย |
|---|---|---|
| ลูกยังมีชีวิตและมีสิทธิรับมรดก | ลูกคนนั้น หลานในสายนี้ไม่ได้รับ | มาตรา 1631 |
| ลูกตายก่อนเจ้ามรดก และมีบุตร | หลานรับแทนที่ แบ่งกันเองคนละเท่ากัน | มาตรา 1639 และ 1634 |
| ลูกตายก่อนเจ้ามรดก และไม่มีผู้สืบสันดานเลย | ไม่มีสายนี้ ส่วนแบ่งไปรวมกับทายาทที่เหลือ | มาตรา 1633 |
| ลูกถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย | หลานรับแทนที่ | มาตรา 1639 |
| ลูกสละมรดกหลังเจ้ามรดกตาย | ผู้สืบสันดานของผู้สละรับส่วนนั้น | มาตรา 1615 |
| ลูกตายหลังเจ้ามรดก | ส่วนนั้นเป็นมรดกของลูกเอง ตกแก่ทายาทของลูก | หลักมรดกทั่วไป |
แถวสุดท้ายเป็นจุดที่สับสนกันมาก ถ้าลูกตายทีหลังเจ้ามรดกแม้เพียงวันเดียว ลูกได้รับมรดกไปแล้วโดยผลของกฎหมาย ส่วนนั้นจึงกลายเป็นทรัพย์ในกองมรดกของลูก และต้องแบ่งให้ทายาททุกคนของลูก ซึ่งอาจรวมถึงคู่สมรสของลูกด้วย ผลจึงต่างจากการรับมรดกแทนที่ที่ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ไม่มีส่วน
เงื่อนไขของการรับมรดกแทนที่แต่ละกรณีมีรายละเอียดแยกไว้ใน หลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม และ สละมรดกแล้วลูกของผู้สละรับได้ไหม
เรื่องส่วนแบ่ง หลานทั้งสายได้รวมกันเท่ากับส่วนที่พ่อหรือแม่ของตนควรได้ ไม่ได้นับหัวเท่ากับลุงป้าน้าอา มาตรา 1634 กำหนดวิธีแบ่งภายในสายไว้สามข้อ
- ถ้าในสายมีผู้สืบสันดานหลายชั้น เฉพาะชั้นที่สนิทที่สุดของผู้ที่ถูกแทนที่เท่านั้นที่รับ ชั้นถัดลงไปรับได้ก็แต่โดยการแทนที่ต่ออีกทอดหนึ่ง
- ผู้สืบสันดานในชั้นเดียวกันได้ส่วนแบ่งเท่ากัน
- ถ้าในชั้นนั้นมีผู้สืบสันดานคนเดียว คนนั้นรับส่วนของสายไปทั้งหมด
ดังนั้นสายที่มีหลานสามคนกับสายที่มีหลานคนเดียวได้ก้อนเท่ากัน ต่างกันแค่ว่าต้องหารกี่คน และหลานจากต่างสายจะได้ไม่เท่ากันก็เป็นเรื่องปกติ แม้ลูกของเจ้ามรดกจะตายก่อนหมดทุกคนจนเหลือแต่รุ่นหลาน ก็ยังต้องแบ่งตามสายของพ่อแม่แต่ละคน ไม่ใช่นำหลานทุกคนมาหารเท่ากัน
ตัวอย่างสมมติ: มรดกของนายประเสริฐ
ตัวอย่างสมมติ นายประเสริฐเสียชีวิตปี 2569 ไม่ได้ทำพินัยกรรม ภรรยาและพ่อแม่ของเขาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว ทรัพย์มรดกหลังชำระหนี้มีมูลค่า 6,000,000 บาท เขามีลูกสามคน คือ วันดี ธนา และกมล
- วันดียังมีชีวิต มีลูกหนึ่งคนชื่อต้นน้ำ
- ธนาเสียชีวิตตั้งแต่ปี 2565 มีลูกสองคนคือภูมิและแพร และมีภรรยาคือสุดา
- กมลยังมีชีวิต ไม่มีลูก
มรดกแบ่งเป็นสามสาย สายละ 2,000,000 บาท วันดีและกมลรับของตนเอง ส่วนสายของธนา ภูมิและแพรเข้ารับแทนที่และแบ่งกันคนละ 1,000,000 บาท ต้นน้ำไม่ได้รับเพราะวันดีผู้เป็นแม่ยังมีชีวิต สุดาไม่ได้รับเพราะลูกสะใภ้ไม่ใช่ผู้สืบสันดานของธนา
ถ้าเปลี่ยนข้อเท็จจริงเป็นว่าธนาเสียชีวิตหลังนายประเสริฐสามเดือน เงิน 2,000,000 บาทจะเป็นมรดกของธนา สุดาในฐานะคู่สมรสจะมีส่วนร่วมกับภูมิและแพรตามหลักของกองมรดกธนาเอง ลำดับการตายจึงเปลี่ยนผลได้มาก และต้องยืนยันด้วยใบมรณบัตร
ต้องเตรียมหลักฐานอะไรเพื่อพิสูจน์สิทธิของหลาน?
ต้องพิสูจน์ให้ครบสามเรื่อง คือ ความเป็นลูกของเจ้ามรดก ความเป็นลูกของผู้ที่ถูกแทนที่ และลำดับเวลาการตาย สำนักงานที่ดิน ธนาคาร และศาลในคดีขอตั้งผู้จัดการมรดกต่างต้องการเอกสารชุดนี้
- ใบมรณบัตรของเจ้ามรดก และของพ่อหรือแม่ที่ตายก่อน เพื่อแสดงว่าใครตายก่อนใคร
- สูติบัตรหรือทะเบียนบ้านที่แสดงความสัมพันธ์ครบทั้งสองทอด
- ทะเบียนสมรสของพ่อแม่ หรือหลักฐานการจดทะเบียนรับรองบุตร หรือพฤติการณ์ที่แสดงว่าบิดารับรอง ในกรณีที่พ่อแม่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน
- หลักฐานการเปลี่ยนชื่อหรือนามสกุล หากชื่อในเอกสารแต่ละฉบับไม่ตรงกัน
- บัญชีเครือญาติที่ระบุลูกทุกสายของเจ้ามรดก รวมถึงสายที่เสียชีวิตไปแล้ว
- รายการทรัพย์มรดกเท่าที่ทราบ เช่น สำเนาโฉนด สมุดบัญชี ทะเบียนรถ
ถ้าเอกสารรุ่นเก่าสูญหายหรือไม่เคยมี อาจต้องใช้พยานบุคคลและหลักฐานแวดล้อมประกอบ ซึ่งศาลพิจารณาน้ำหนักเป็นรายคดี
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ระบุทายาทไม่ครบตอนขอตั้งผู้จัดการมรดก พี่น้องที่ยังมีชีวิตมักใส่เฉพาะชื่อตนเอง โดยเข้าใจว่าสายของพี่น้องที่ตายไปแล้วหมดสิทธิ หลานในสายนั้นจึงถูกมองข้ามและนำไปสู่ข้อพิพาทภายหลัง
- หารมรดกตามจำนวนคนที่ยังมีชีวิต การนำลูกและหลานมานับหัวรวมกันทำให้ส่วนแบ่งผิดทั้งกอง ต้องแบ่งตามสายก่อนแล้วจึงแบ่งภายในสาย
- ไม่ตรวจลำดับการตาย การตายก่อนกับตายหลังเจ้ามรดกให้ผลต่างกันทั้งตัวผู้รับและสัดส่วน
- คิดว่าดูแลผู้ตายแล้วจะได้มรดก การดูแลไม่ทำให้หลานเป็นทายาทโดยธรรมขณะที่พ่อแม่ยังอยู่ ถ้าปู่ย่าตายายต้องการให้หลานได้รับโดยตรง ต้องทำพินัยกรรมหรือยกให้ขณะมีชีวิต
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อมรดกมีทั้งรุ่นลูกและรุ่นหลาน
คดีลักษณะนี้มักเสียหายจากสองเรื่อง คือ ปล่อยให้ทายาทบางคนโอนทรัพย์ไปก่อน และฟ้องช้าจนติดอายุความคดีมรดก ซึ่งโดยหลักสั้นเพียง 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่รู้ถึงการตาย งานที่ทนายทำได้มีดังนี้
- ตรวจผังเครือญาติและเอกสารทะเบียน เพื่อชี้ว่าใครเป็นทายาท สายใดมีการรับมรดกแทนที่ และแต่ละคนได้สัดส่วนเท่าไร
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านคำร้องที่ระบุทายาทไม่ครบ ดูบทบาทของตำแหน่งนี้ได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
- ตรวจสอบการโอนที่ดินหรือถอนเงินที่ทำไปโดยข้ามทายาทบางสาย และใช้สิทธิเรียกคืนภายในกำหนดเวลา
- ร่างบันทึกข้อตกลงแบ่งมรดกระหว่างทายาททุกสาย เพื่อใช้จดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินและปิดข้อพิพาทโดยไม่ต้องฟ้อง
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ลูกทุกคนยังมีชีวิต หลานมีสิทธิรับมรดกของปู่ย่าไหม?
ไม่มีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม เพราะมาตรา 1631 ให้เฉพาะลูกซึ่งเป็นชั้นที่สนิทที่สุดรับมรดก หลานจะได้รับก็ต่อเมื่อเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกให้ หรือพ่อแม่ของหลานตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย
พ่อตายก่อนปู่ หลานได้มรดกของปู่เท่ากับลุงป้าหรือไม่?
หลานทุกคนในสายของพ่อได้รวมกันเท่ากับส่วนที่พ่อควรได้ ซึ่งเท่ากับส่วนของลุงหรือป้าหนึ่งคน ถ้าพ่อมีลูกหลายคนก็นำส่วนนั้นมาแบ่งกันคนละเท่ากันตามมาตรา 1634 แต่ละคนจึงอาจได้น้อยกว่าลุงป้า
พ่อตายหลังปู่ไม่นาน ถือเป็นการรับมรดกแทนที่ไหม?
ไม่ถือ เพราะพ่อยังมีชีวิตในวันที่ปู่ตายและได้รับมรดกไปแล้ว ส่วนของพ่อจึงเป็นมรดกของพ่อเอง และตกแก่ทายาททุกคนของพ่อ ซึ่งอาจรวมถึงคู่สมรสของพ่อด้วย
เหลนรับมรดกของทวดได้ไหม?
ได้ ถ้าทั้งลูกและหลานของเจ้ามรดกในสายนั้นตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย เหลนจะรับแทนที่ต่อกันลงมาตามลำดับ แต่ถ้าคนรุ่นเหนือขึ้นไปในสายยังมีชีวิตและมีสิทธิ เหลนยังไม่ได้รับ
ปู่ย่าอยากให้หลานได้มรดกโดยตรง ต้องทำอย่างไร?
ต้องทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลาน หรือโอนให้ขณะยังมีชีวิต เพราะตามลำดับทายาทโดยธรรม หลานจะไม่ได้รับตราบที่พ่อแม่ของหลานยังอยู่ พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด มิฉะนั้นอาจใช้บังคับไม่ได้
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
