หลานรับมรดกของปู่ได้ แม้พ่อจะเสียชีวิตไปก่อนปู่ กฎหมายเรียกเรื่องนี้ว่าการรับมรดกแทนที่ คือให้ลูกของทายาทที่ตายก่อนเจ้ามรดกเข้ามายืนในตำแหน่งของพ่อหรือแม่ แล้วแบ่งกันเฉพาะในส่วนที่พ่อหรือแม่จะได้ ไม่ได้มากไปกว่านั้น
หลายครอบครัวเจอสถานการณ์เดียวกัน คือพ่อหรือแม่เสียชีวิตไปก่อน ต่อมาปู่ย่าหรือตายายจึงเสียชีวิตโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม แล้วลุงป้าน้าอาบอกว่าหลานไม่เกี่ยวกับมรดกกองนี้ เพราะพ่อแม่ของหลานไม่อยู่แล้ว ความเข้าใจนี้ไม่ตรงกับกฎหมาย บทความนี้อธิบายว่าการรับมรดกแทนที่คืออะไร ใครถูกรับแทนที่ได้ ต้องมีเงื่อนไขอะไร หลานได้ส่วนแบ่งเท่าไร และต้องเตรียมอะไรเพื่อใช้สิทธิ
รับมรดกแทนที่ คืออะไร
รับมรดกแทนที่ คือการที่ผู้สืบสันดานของทายาทโดยธรรมซึ่งตายก่อนเจ้ามรดก หรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย เข้ามารับมรดกในตำแหน่งของทายาทคนนั้น หลักนี้อยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1639 ถึงมาตรา 1645
เหตุผลของกฎหมายเข้าใจได้ไม่ยาก โดยปกติทายาทต้องมีชีวิตอยู่ในวันที่เจ้ามรดกตายจึงจะรับมรดกได้ ถ้าใช้หลักนี้อย่างเดียว สายของลูกที่ตายก่อนจะไม่ได้อะไรเลย ทั้งที่ถ้าลูกคนนั้นยังอยู่ ทรัพย์ก็จะตกทอดลงมาถึงหลานในที่สุด กฎหมายจึงให้หลานขึ้นมารับแทน
มาตรา 1639 ยังให้รับแทนที่ต่อกันลงไปได้ทีละชั้นจนสุดสาย ถ้าทั้งพ่อและหลานตายก่อนปู่ เหลนก็รับแทนที่ต่อได้ คำว่าตายในที่นี้รวมถึงกรณีที่ศาลสั่งให้เป็นคนสาบสูญด้วย ตามมาตรา 1640
ทายาทคนไหนตายก่อนแล้วลูกรับมรดกแทนที่ได้
รับแทนที่ได้เฉพาะเมื่อผู้ที่ตายก่อนเป็นทายาทโดยธรรมลำดับ 1, 3, 4 หรือ 6 ตามมาตรา 1629 ส่วนลำดับ 2 และลำดับ 5 กฎหมายห้ามรับมรดกแทนที่
| ทายาทที่ตายก่อนเจ้ามรดก | ลูกของเขารับมรดกแทนที่ได้ไหม | ผลที่เกิดขึ้น |
|---|---|---|
| ลูกหรือหลานของเจ้ามรดก (ลำดับ 1) | ได้ | ลูกของผู้ตายก่อนรับส่วนของพ่อหรือแม่ |
| พ่อแม่ของเจ้ามรดก (ลำดับ 2) | ไม่ได้ | ส่วนนั้นตกแก่พ่อหรือแม่อีกคนที่ยังมีชีวิต ตามมาตรา 1641 |
| พี่น้องร่วมบิดามารดา (ลำดับ 3) | ได้ | ลูกของพี่น้อง คือหลานลุงหลานป้า รับแทน |
| พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดา (ลำดับ 4) | ได้ | ลูกของพี่น้องต่างบิดาหรือต่างมารดารับแทน |
| ปู่ ย่า ตา ยาย (ลำดับ 5) | ไม่ได้ | ส่วนนั้นตกแก่ปู่ย่าตายายคนอื่นที่ยังมีชีวิต |
| ลุง ป้า น้า อา (ลำดับ 6) | ได้ | ลูกของลุงป้าน้าอารับแทน |
ต้องอ่านตารางนี้คู่กับหลักลำดับทายาท ทายาทลำดับหลังจะได้มรดกก็ต่อเมื่อไม่มีทายาทลำดับก่อนเหลืออยู่ และไม่มีผู้รับมรดกแทนที่ของลำดับก่อนด้วย หลานที่รับแทนที่พ่อจึงอยู่ในฐานะทายาทลำดับ 1 และตัดสิทธิพี่น้องของเจ้ามรดก ดูภาพรวมได้ในลำดับทายาทโดยธรรม 6 ลำดับเมื่อไม่มีพินัยกรรม
หลานต้องมีเงื่อนไขอะไรบ้างจึงจะรับมรดกแทนที่ได้
ต้องครบ 4 ข้อ ถ้าขาดข้อใดข้อหนึ่งจะอ้างสิทธิรับมรดกแทนที่ไม่ได้
- เป็นมรดกที่แบ่งตามกฎหมาย ไม่ใช่ตามพินัยกรรม มาตรา 1642 ให้ใช้การรับมรดกแทนที่เฉพาะระหว่างทายาทโดยธรรม ถ้าปู่ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้พ่อโดยเฉพาะ ผลจะต่างออกไป อ่านได้ในเรื่องผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก
- พ่อหรือแม่ตายก่อน หรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย ถ้าพ่อตายหลังปู่แม้เพียงวันเดียว มรดกของปู่ตกเป็นของพ่อไปแล้ว หลานจะได้รับในฐานะทายาทของพ่อ ซึ่งต้องแบ่งกับแม่และทายาทอื่นของพ่อด้วย ไม่ใช่การรับมรดกแทนที่
- หลานเป็นผู้สืบสันดานโดยตรง มาตรา 1643 ให้สิทธิเฉพาะผู้สืบสายเลือดลงมา คู่สมรสและบุตรบุญธรรมของผู้ตายก่อนรับแทนที่ไม่ได้ รายละเอียดอยู่ในเรื่องลูกเขย ลูกสะใภ้ บุตรบุญธรรม กับการรับมรดกแทนที่
- หลานมีสิทธิบริบูรณ์ในการรับมรดก ตามมาตรา 1644 คือมีสภาพบุคคลหรืออยู่ในครรภ์มารดาแล้วในวันที่เจ้ามรดกตาย และตัวหลานเองไม่ได้ถูกกำจัด ถูกตัด หรือสละมรดกกองนั้น
มีข้อที่คนมักไม่รู้อีกข้อหนึ่ง มาตรา 1645 กำหนดว่าการสละมรดกของคนหนึ่ง ไม่ตัดสิทธิที่จะรับมรดกแทนที่คนนั้นในกองมรดกของคนอื่น หลานที่เคยสละมรดกของพ่อเพราะพ่อมีหนี้มาก จึงยังรับมรดกของปู่แทนที่พ่อได้
ส่วนเรื่องส่วนแบ่ง หลานทุกคนในสายเดียวกันได้รวมกันเท่ากับส่วนที่พ่อจะได้ แล้วแบ่งกันคนละเท่า ๆ กัน ไม่ได้นับหัวรวมกับลุงป้าน้าอา หลักเปรียบเทียบสิทธิระหว่างชั้นอ่านต่อได้ที่ลูกกับหลานใครรับมรดกก่อน
ตัวอย่างสมมติ: ปู่มีลูกสามคน ลูกคนโตตายก่อน
นายสมบูรณ์เป็นหม้าย มีลูกสามคน คือนายวิชัย นางมาลี และนายธนา นายวิชัยเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2565 มีภรรยาจดทะเบียนสมรสหนึ่งคน และลูกสองคนคือต้นกับแตง ต่อมา พ.ศ. 2568 นายสมบูรณ์เสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มีทรัพย์มรดกหลังหักหนี้แล้ว 6,000,000 บาท
- มรดกแบ่งเป็นสามสายตามจำนวนลูก สายละ 2,000,000 บาท
- นางมาลีและนายธนาได้คนละ 2,000,000 บาท
- ต้นกับแตงรับมรดกแทนที่นายวิชัย ได้รวมกัน 2,000,000 บาท คือคนละ 1,000,000 บาท
- ภรรยาของนายวิชัยไม่ได้ส่วนแบ่งจากมรดกของนายสมบูรณ์ เพราะไม่ใช่ผู้สืบสันดาน
ถ้าเปลี่ยนข้อเท็จจริงว่านายวิชัยเสียชีวิตหลังนายสมบูรณ์หนึ่งเดือน เงิน 2,000,000 บาทจะเป็นมรดกของนายวิชัยเอง และภรรยาของเขาจะมีส่วนด้วยในฐานะคู่สมรส ลำดับการตายจึงเปลี่ยนผลได้มาก
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าพ่อตายแล้วสายนั้นหมดสิทธิ ทายาทอื่นบางรายยื่นบัญชีเครือญาติโดยไม่ใส่ชื่อหลาน หลานที่ไม่คัดค้านอาจพบภายหลังว่าทรัพย์ถูกโอนไปหมดแล้ว และต้องฟ้องเรียกคืนเอง
- นับส่วนแบ่งตามจำนวนคน หลานห้าคนของลูกคนเดียวไม่ได้คนละส่วนเท่ากับลุงป้า แต่แบ่งกันในส่วนเดียวของพ่อ
- สับสนระหว่างตายก่อนกับตายหลัง สองกรณีนี้ใช้กฎหมายคนละเรื่อง ผู้มีสิทธิและสัดส่วนต่างกัน จึงต้องตรวจวันตายจากมรณบัตรทุกครั้ง
- ไม่มีหลักฐานความเป็นพ่อลูก ถ้าพ่อแม่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส หลานต้องพิสูจน์ว่าพ่อรับรองแล้ว เช่น ให้ใช้นามสกุลหรือเลี้ยงดูอย่างเปิดเผย ดูหลักได้ในเรื่องลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วกับสิทธิรับมรดก
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อหลานต้องการใช้สิทธิรับมรดกแทนที่
ทนายช่วยยืนยันสิทธิ รวบรวมหลักฐาน และดำเนินการที่ศาลหรือสำนักงานที่ดินให้ทันเวลา ปัญหาที่พบเมื่อทำเองคือหลานมักเป็นคนนอกวงของทายาทรุ่นลุงป้า ไม่รู้ว่ามีทรัพย์อะไรบ้าง และรู้ตัวอีกทีเมื่อเวลาผ่านไปนาน คดีมรดกมีอายุความสั้น โดยหลักคือหนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่ทายาทรู้หรือควรรู้ถึงความตาย การรอให้ญาติแบ่งให้เองจึงมีความเสี่ยง
งานที่ทนายทำให้ได้มีดังนี้
- ตรวจสายเครือญาติและวันตายของแต่ละคน เพื่อชี้ว่าเป็นการรับมรดกแทนที่หรือเป็นมรดกที่ตกทอดต่อ และคำนวณส่วนแบ่งที่ถูกต้อง
- รวบรวมเอกสาร ได้แก่ มรณบัตรของเจ้ามรดกและของพ่อหรือแม่ สูติบัตร ทะเบียนบ้าน ทะเบียนสมรสหรือพยานหลักฐานการรับรองบุตร และเอกสารสิทธิในทรัพย์สิน
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านเมื่อทายาทอื่นยื่นโดยไม่ระบุชื่อหลาน เหตุผลที่ต้องมีผู้จัดการมรดกอ่านได้ที่ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
- เจรจาแบ่งทรัพย์ ทำบันทึกข้อตกลง หรือฟ้องขอแบ่งมรดกเมื่อตกลงกันไม่ได้
ผลของแต่ละคดีขึ้นกับข้อเท็จจริงและพยานหลักฐาน หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
แม่ตายก่อนตา หลานรับมรดกของตาได้เหมือนกันไหม?
ได้ หลักเดียวกันใช้ทั้งสายพ่อและสายแม่ ถ้าแม่เป็นลูกของตาและตายก่อนตา ลูกของแม่รับมรดกแทนที่ได้ในส่วนที่แม่จะได้รับ
หลานได้ส่วนแบ่งเท่ากับลุงป้าน้าอาไหม?
หลานทุกคนในสายเดียวกันได้รวมกันเท่ากับหนึ่งส่วนของพ่อหรือแม่ แล้วจึงแบ่งกันเอง ถ้าเป็นหลานคนเดียวของสายนั้นก็ได้เท่ากับลุงป้าหนึ่งคน ถ้ามีหลายคนแต่ละคนจะได้น้อยกว่า
ถ้าปู่ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนอื่น หลานยังรับมรดกแทนที่ได้ไหม?
ไม่ได้ในส่วนที่พินัยกรรมมีผล เพราะการรับมรดกแทนที่ใช้กับมรดกที่แบ่งตามกฎหมายเท่านั้น หลานจะมีสิทธิเฉพาะในทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ได้กล่าวถึง หรือส่วนที่ข้อกำหนดในพินัยกรรมไม่มีผล
พ่อตายก่อนปู่ แม่ซึ่งเป็นลูกสะใภ้รับมรดกของปู่แทนพ่อได้ไหม?
ไม่ได้ สิทธิรับมรดกแทนที่เป็นของผู้สืบสันดานโดยตรงเท่านั้นตามมาตรา 1643 คู่สมรสของลูกที่ตายก่อนจึงไม่มีส่วนในมรดกของปู่ แต่ถ้าหลานยังเป็นผู้เยาว์ แม่เป็นผู้ใช้อำนาจปกครองดูแลส่วนของหลานได้
หลานต้องใช้สิทธิภายในกี่ปี?
โดยหลักคดีมรดกต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงความตาย และไม่เกินสิบปีนับแต่เจ้ามรดกตาย การนับอายุความในแต่ละคดีมีข้อยกเว้นตามข้อเท็จจริง จึงควรให้ทนายตรวจโดยเร็ว
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
