ลูกของผู้รับพินัยกรรมไม่มีสิทธิเข้ารับทรัพย์ตามพินัยกรรมแทนพ่อแม่ที่ตายก่อนเจ้ามรดก เพราะการรับมรดกแทนที่ใช้ได้เฉพาะกับทายาทโดยธรรม ข้อกำหนดส่วนนั้นสิ้นผล และทรัพย์ถูกแบ่งให้ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกเสมือนไม่มีพินัยกรรมในส่วนนั้น
พินัยกรรมจำนวนมากเขียนไว้นานหลายปีก่อนผู้ทำจะเสียชีวิต ระหว่างนั้นคนที่ถูกระบุชื่อให้รับทรัพย์อาจเสียชีวิตไปก่อน โดยที่ผู้ทำพินัยกรรมไม่ได้แก้ไขเอกสาร เมื่อเปิดพินัยกรรมจึงเกิดคำถามว่าทรัพย์ชิ้นนั้นเป็นของใคร ลูกของผู้รับพินัยกรรมมักเข้าใจว่าตนรับต่อได้ บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายวางหลักไว้อย่างไร ทรัพย์ไปอยู่ที่ใคร และมีกรณีใดที่ลูกของผู้รับพินัยกรรมยังได้ทรัพย์ด้วยเหตุอื่น
ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คืออะไร
ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คือข้อความในพินัยกรรมข้อใดข้อหนึ่งสิ้นผลบังคับ แม้พินัยกรรมทั้งฉบับจะทำถูกแบบและยังใช้ได้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1698 (1) กำหนดให้ข้อกำหนดตกไปเมื่อผู้รับพินัยกรรมตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม
เหตุผลคือพินัยกรรมเป็นการเจาะจงตัวบุคคล ผู้ทำพินัยกรรมเลือกให้คนคนนั้น ไม่ได้เลือกให้ครอบครัวของเขา และพินัยกรรมมีผลเมื่อผู้ทำตาย ถ้าวันนั้นผู้รับไม่มีชีวิตอยู่แล้ว ก็ไม่มีตัวผู้รับสิทธิ
ผลนี้เกิดเฉพาะข้อที่เกี่ยวกับผู้รับที่ตายก่อน ข้อกำหนดข้ออื่นที่ยกทรัพย์ให้คนอื่นยังมีผลตามเดิม
ลูกของผู้รับพินัยกรรมรับมรดกแทนที่ได้ไหม
ไม่ได้ เพราะมาตรา 1642 ให้ใช้การรับมรดกแทนที่เฉพาะระหว่างทายาทโดยธรรม สิทธิตามพินัยกรรมจึงรับแทนที่กันไม่ได้
การรับมรดกแทนที่ตามมาตรา 1639 เป็นกลไกของมรดกที่แบ่งตามกฎหมาย คือให้ผู้สืบสันดานของลูก พี่น้อง หรือลุงป้าน้าอาของเจ้ามรดกที่ตายก่อน ขึ้นมารับส่วนแทน หลักทั่วไปของเรื่องนี้อยู่ในบทความหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า ผู้รับพินัยกรรมที่เป็นคนนอกครอบครัว เช่น เพื่อน คนดูแล หรือหลานสะใภ้ ไม่อยู่ในกลไกนี้เลย
แต่มีจุดที่ต้องแยกให้ดี ถ้าผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อนเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกอยู่ด้วย เช่น เป็นลูกของเจ้ามรดก ลูกของเขาอาจได้ทรัพย์ในอีกฐานะหนึ่ง คือฐานะผู้รับมรดกแทนที่ในกองมรดกส่วนที่ไม่มีพินัยกรรม ซึ่งไม่ใช่การรับตามพินัยกรรม และต้องแบ่งกับทายาทโดยธรรมคนอื่นตามส่วน
ก่อนสรุปว่าตนมีสิทธิหรือไม่ ลูกของผู้รับพินัยกรรมจึงควรตรวจสามเรื่องตามลำดับ
- วันตายของพ่อหรือแม่ตามมรณบัตร เทียบกับวันตายของผู้ทำพินัยกรรม
- พินัยกรรมมีข้อความกำหนดผู้รับสำรองหรือไม่ ถ้ามีและระบุชื่อตน สิทธิเกิดจากข้อความนั้นโดยตรง
- พ่อหรือแม่ของตนเป็นลูก พี่น้อง หรือลุงป้าน้าอาของผู้ทำพินัยกรรมหรือไม่ ถ้าเป็น อาจมีสิทธิในฐานะผู้รับมรดกแทนที่
ทรัพย์ตามพินัยกรรมที่ตกไปจะตกแก่ใคร
ทรัพย์นั้นตกแก่ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก หรือตกแก่แผ่นดินถ้าไม่มีทายาทเลย ตามมาตรา 1699 ประกอบมาตรา 1620 วรรคสอง ซึ่งให้ปันส่วนที่พินัยกรรมไม่มีผลแก่ทายาทโดยธรรมตามกฎหมาย
| สถานการณ์ | ข้อกำหนดพินัยกรรม | ทรัพย์ตกแก่ใคร |
|---|---|---|
| ผู้รับเป็นคนนอก ตายก่อนเจ้ามรดก | ตกไป | ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก ลูกของผู้รับไม่ได้ |
| ผู้รับเป็นลูกของเจ้ามรดก ตายก่อน และมีลูก | ตกไป | ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก โดยหลานรับแทนที่ในส่วนของพ่อแม่ |
| ยกให้สองคนคนละครึ่ง คนหนึ่งตายก่อน | ตกไปเฉพาะครึ่งของผู้ตายก่อน | ครึ่งนั้นตกแก่ทายาทโดยธรรม ไม่ตกแก่ผู้รับอีกคน |
| ผู้รับตายหลังเจ้ามรดก | มีผล | โดยหลักเป็นทรัพย์ของผู้รับแล้ว และตกทอดแก่ทายาทของผู้รับ |
| ผู้รับตายก่อน และเจ้ามรดกไม่มีทายาทโดยธรรม | ตกไป | แผ่นดิน ตามมาตรา 1753 |
ศาลฎีกาวางแนวไว้สอดคล้องกัน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 815/2492 วินิจฉัยว่าเมื่อพินัยกรรมยกทรัพย์ให้สองคนคนละครึ่งและคนหนึ่งตายก่อนผู้ทำ ส่วนของคนที่ตายก่อนตกแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ทำพินัยกรรม ไม่ได้รวมไปเป็นของผู้รับอีกคน
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2784/2515 เป็นกรณีเจ้ามรดกยกที่ดินให้ลูกซึ่งตายก่อน ศาลเห็นว่าข้อกำหนดตกไป ที่ดินจึงเป็นมรดกที่ไม่มีพินัยกรรม และผู้สืบสันดานของลูกคนนั้นเข้ารับมรดกแทนที่ได้ในฐานะทายาทโดยธรรม
ถ้าเจ้ามรดกไม่มีญาติเหลืออยู่ ดูผลได้ในเรื่องไม่มีทายาท มรดกตกแก่แผ่นดิน ส่วนใครเป็นทายาทโดยธรรมและได้ก่อนหลังกันอย่างไร ดูที่ลำดับทายาท 6 ลำดับเมื่อไม่มีพินัยกรรม
ตัวอย่างสมมติ: ยกห้องชุดให้เพื่อน แต่เพื่อนเสียชีวิตก่อน
นางสาวจันทร์เพ็ญเป็นโสด ไม่มีลูก พ่อแม่เสียชีวิตแล้ว มีพี่ชายร่วมบิดามารดาหนึ่งคนคือนายชาตรี และพี่สาวร่วมบิดามารดาอีกหนึ่งคนซึ่งเสียชีวิตไปนานแล้วโดยมีลูกสองคน เมื่อ พ.ศ. 2560 เธอทำพินัยกรรมยกห้องชุดให้นางวรรณาเพื่อนสนิท ส่วนเงินฝากยกให้มูลนิธิแห่งหนึ่ง
นางวรรณาเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2566 นางสาวจันทร์เพ็ญไม่ได้แก้พินัยกรรม และเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2568 ลูกสาวของนางวรรณานำพินัยกรรมมาขอรับห้องชุด
- ข้อกำหนดเรื่องห้องชุดตกไป เพราะผู้รับตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม ลูกสาวของนางวรรณาไม่มีสิทธิรับแทน
- ข้อกำหนดเรื่องเงินฝากยังมีผล มูลนิธิได้รับตามพินัยกรรม
- ห้องชุดตกแก่ทายาทโดยธรรมลำดับพี่น้องร่วมบิดามารดา คือนายชาตรีครึ่งหนึ่ง และลูกสองคนของพี่สาวรับมรดกแทนที่แม่อีกครึ่งหนึ่ง คนละหนึ่งในสี่
จะเห็นว่าการรับมรดกแทนที่เกิดขึ้นได้ในกองเดียวกัน แต่เกิดกับหลานของเจ้ามรดกซึ่งเป็นสายทายาทโดยธรรม ไม่ได้เกิดกับลูกของผู้รับพินัยกรรม
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ถือพินัยกรรมไปขอรับโอนทั้งที่ผู้รับตายก่อน สำนักงานที่ดินหรือธนาคารจะตรวจวันตายจากมรณบัตร เมื่อพบว่าผู้รับตายก่อนก็ไม่ดำเนินการตามข้อกำหนดนั้น และเวลาที่เสียไปอาจกระทบการใช้สิทธิของทายาทที่แท้จริง
- คิดว่าผู้รับร่วมอีกคนได้ทั้งหมด ส่วนของผู้ที่ตายก่อนไม่ได้รวมไปให้ผู้รับที่เหลือโดยอัตโนมัติ เว้นแต่พินัยกรรมเขียนกำหนดไว้เช่นนั้น
- ไม่แก้พินัยกรรมเมื่อผู้รับเสียชีวิต ผู้ทำพินัยกรรมที่ยังมีชีวิตแก้ไขหรือทำฉบับใหม่ได้เสมอ และระบุผู้รับสำรองไว้ได้ การปล่อยไว้ทำให้ทรัพย์ไปตกแก่ญาติที่อาจไม่ได้ตั้งใจจะให้
- มองข้ามสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม ลูกของผู้รับพินัยกรรมที่เป็นหลานของเจ้ามรดกยังอาจมีส่วนโดยการรับมรดกแทนที่ แต่สัดส่วนจะต่างจากที่เขียนในพินัยกรรม
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก
ทนายช่วยแยกว่าทรัพย์ชิ้นใดยังไปตามพินัยกรรม ชิ้นใดกลับเป็นมรดกไม่มีพินัยกรรม และใครมีสิทธิในส่วนนั้น งานนี้ทำเองแล้วพลาดได้ง่าย เพราะกองมรดกเดียวต้องใช้กฎหมายสองชุดพร้อมกัน ผู้จัดการมรดกที่แบ่งผิดอาจถูกทายาทฟ้องให้รับผิดหรือร้องขอให้ศาลถอน และทายาทที่ช้าอาจติดปัญหาอายุความ ซึ่งโดยหลักคือหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงความตายของเจ้ามรดก
- อ่านพินัยกรรมทั้งฉบับ ตรวจว่ามีผู้รับสำรองหรือเงื่อนไขอื่นหรือไม่ และตรวจวันตายของผู้รับแต่ละคนเทียบกับวันตายของเจ้ามรดก
- ทำบัญชีทรัพย์แยกส่วนตามพินัยกรรมกับส่วนที่ตกแก่ทายาทโดยธรรม พร้อมคำนวณส่วนแบ่ง รวมถึงส่วนของผู้รับมรดกแทนที่
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านคำร้องที่อ้างสิทธิตามข้อกำหนดซึ่งตกไปแล้ว หน้าที่ของผู้จัดการมรดกอ่านได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
- สำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตและต้องการวางแผน ทนายช่วยร่างหรือปรับพินัยกรรมให้มีผู้รับสำรอง เพื่อไม่ให้เกิดปัญหานี้กับครอบครัว
ผลในแต่ละกรณีขึ้นกับถ้อยคำในพินัยกรรมและข้อเท็จจริงเรื่องเครือญาติ หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ผู้รับพินัยกรรมตายก่อน พินัยกรรมทั้งฉบับเสียไปไหม?
ไม่เสียทั้งฉบับ ตกไปเฉพาะข้อกำหนดที่ยกทรัพย์ให้ผู้ที่ตายก่อน ข้อกำหนดอื่นที่ยกทรัพย์ให้ผู้รับซึ่งยังมีชีวิตอยู่ยังมีผลตามเดิม
ผู้รับพินัยกรรมตายหลังเจ้ามรดกเพียงไม่กี่วัน ลูกของเขาได้ทรัพย์ไหม?
โดยหลักได้ เพราะเมื่อเจ้ามรดกตาย สิทธิตามพินัยกรรมตกเป็นของผู้รับแล้ว เมื่อผู้รับตายในภายหลัง ทรัพย์นั้นเป็นมรดกของผู้รับและตกทอดแก่ทายาทของเขา ซึ่งอาจมีคู่สมรสและทายาทอื่นร่วมด้วย
พินัยกรรมยกทรัพย์ให้ลูกสองคน คนหนึ่งตายก่อน อีกคนได้ทั้งหมดไหม?
ไม่ได้ทั้งหมดโดยอัตโนมัติ ส่วนของลูกที่ตายก่อนกลับเป็นมรดกไม่มีพินัยกรรมและแบ่งให้ทายาทโดยธรรม ซึ่งรวมถึงลูกที่ยังมีชีวิตและผู้สืบสันดานของลูกที่ตายก่อนซึ่งรับมรดกแทนที่
เขียนพินัยกรรมให้ลูกของผู้รับรับต่อได้ไหม ถ้าผู้รับตายก่อน?
ผู้ทำพินัยกรรมระบุผู้รับสำรองไว้ในพินัยกรรมได้ เช่น ถ้าผู้รับคนแรกตายก่อนให้ทรัพย์ตกแก่บุคคลอีกคนหนึ่ง ถ้อยคำต้องชัดเจนและทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด จึงควรให้ทนายร่างหรือตรวจ
คู่สมรสของผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อนมีสิทธิในทรัพย์นั้นไหม?
ไม่มี เมื่อข้อกำหนดตกไป ผู้รับพินัยกรรมไม่เคยได้ทรัพย์นั้นมา ทรัพย์จึงไม่เป็นมรดกของผู้รับ และคู่สมรสหรือทายาทของผู้รับไม่มีสิทธิเรียกร้อง
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
