ผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก ลูกของเขารับแทนได้ไหม?

ลูกของผู้รับพินัยกรรมไม่มีสิทธิเข้ารับทรัพย์ตามพินัยกรรมแทนพ่อแม่ที่ตายก่อนเจ้ามรดก เพราะการรับมรดกแทนที่ใช้ได้เฉพาะกับทายาทโดยธรรม ข้อกำหนดส่วนนั้นสิ้นผล และทรัพย์ถูกแบ่งให้ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกเสมือนไม่มีพินัยกรรมในส่วนนั้น

พินัยกรรมจำนวนมากเขียนไว้นานหลายปีก่อนผู้ทำจะเสียชีวิต ระหว่างนั้นคนที่ถูกระบุชื่อให้รับทรัพย์อาจเสียชีวิตไปก่อน โดยที่ผู้ทำพินัยกรรมไม่ได้แก้ไขเอกสาร เมื่อเปิดพินัยกรรมจึงเกิดคำถามว่าทรัพย์ชิ้นนั้นเป็นของใคร ลูกของผู้รับพินัยกรรมมักเข้าใจว่าตนรับต่อได้ บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายวางหลักไว้อย่างไร ทรัพย์ไปอยู่ที่ใคร และมีกรณีใดที่ลูกของผู้รับพินัยกรรมยังได้ทรัพย์ด้วยเหตุอื่น

ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คืออะไร

ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คือข้อความในพินัยกรรมข้อใดข้อหนึ่งสิ้นผลบังคับ แม้พินัยกรรมทั้งฉบับจะทำถูกแบบและยังใช้ได้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1698 (1) กำหนดให้ข้อกำหนดตกไปเมื่อผู้รับพินัยกรรมตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม

เหตุผลคือพินัยกรรมเป็นการเจาะจงตัวบุคคล ผู้ทำพินัยกรรมเลือกให้คนคนนั้น ไม่ได้เลือกให้ครอบครัวของเขา และพินัยกรรมมีผลเมื่อผู้ทำตาย ถ้าวันนั้นผู้รับไม่มีชีวิตอยู่แล้ว ก็ไม่มีตัวผู้รับสิทธิ

ผลนี้เกิดเฉพาะข้อที่เกี่ยวกับผู้รับที่ตายก่อน ข้อกำหนดข้ออื่นที่ยกทรัพย์ให้คนอื่นยังมีผลตามเดิม

ลูกของผู้รับพินัยกรรมรับมรดกแทนที่ได้ไหม

ไม่ได้ เพราะมาตรา 1642 ให้ใช้การรับมรดกแทนที่เฉพาะระหว่างทายาทโดยธรรม สิทธิตามพินัยกรรมจึงรับแทนที่กันไม่ได้

การรับมรดกแทนที่ตามมาตรา 1639 เป็นกลไกของมรดกที่แบ่งตามกฎหมาย คือให้ผู้สืบสันดานของลูก พี่น้อง หรือลุงป้าน้าอาของเจ้ามรดกที่ตายก่อน ขึ้นมารับส่วนแทน หลักทั่วไปของเรื่องนี้อยู่ในบทความหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า ผู้รับพินัยกรรมที่เป็นคนนอกครอบครัว เช่น เพื่อน คนดูแล หรือหลานสะใภ้ ไม่อยู่ในกลไกนี้เลย

แต่มีจุดที่ต้องแยกให้ดี ถ้าผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อนเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกอยู่ด้วย เช่น เป็นลูกของเจ้ามรดก ลูกของเขาอาจได้ทรัพย์ในอีกฐานะหนึ่ง คือฐานะผู้รับมรดกแทนที่ในกองมรดกส่วนที่ไม่มีพินัยกรรม ซึ่งไม่ใช่การรับตามพินัยกรรม และต้องแบ่งกับทายาทโดยธรรมคนอื่นตามส่วน

ก่อนสรุปว่าตนมีสิทธิหรือไม่ ลูกของผู้รับพินัยกรรมจึงควรตรวจสามเรื่องตามลำดับ

  • วันตายของพ่อหรือแม่ตามมรณบัตร เทียบกับวันตายของผู้ทำพินัยกรรม
  • พินัยกรรมมีข้อความกำหนดผู้รับสำรองหรือไม่ ถ้ามีและระบุชื่อตน สิทธิเกิดจากข้อความนั้นโดยตรง
  • พ่อหรือแม่ของตนเป็นลูก พี่น้อง หรือลุงป้าน้าอาของผู้ทำพินัยกรรมหรือไม่ ถ้าเป็น อาจมีสิทธิในฐานะผู้รับมรดกแทนที่

ทรัพย์ตามพินัยกรรมที่ตกไปจะตกแก่ใคร

ทรัพย์นั้นตกแก่ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก หรือตกแก่แผ่นดินถ้าไม่มีทายาทเลย ตามมาตรา 1699 ประกอบมาตรา 1620 วรรคสอง ซึ่งให้ปันส่วนที่พินัยกรรมไม่มีผลแก่ทายาทโดยธรรมตามกฎหมาย

สถานการณ์ข้อกำหนดพินัยกรรมทรัพย์ตกแก่ใคร
ผู้รับเป็นคนนอก ตายก่อนเจ้ามรดกตกไปทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก ลูกของผู้รับไม่ได้
ผู้รับเป็นลูกของเจ้ามรดก ตายก่อน และมีลูกตกไปทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก โดยหลานรับแทนที่ในส่วนของพ่อแม่
ยกให้สองคนคนละครึ่ง คนหนึ่งตายก่อนตกไปเฉพาะครึ่งของผู้ตายก่อนครึ่งนั้นตกแก่ทายาทโดยธรรม ไม่ตกแก่ผู้รับอีกคน
ผู้รับตายหลังเจ้ามรดกมีผลโดยหลักเป็นทรัพย์ของผู้รับแล้ว และตกทอดแก่ทายาทของผู้รับ
ผู้รับตายก่อน และเจ้ามรดกไม่มีทายาทโดยธรรมตกไปแผ่นดิน ตามมาตรา 1753

ศาลฎีกาวางแนวไว้สอดคล้องกัน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 815/2492 วินิจฉัยว่าเมื่อพินัยกรรมยกทรัพย์ให้สองคนคนละครึ่งและคนหนึ่งตายก่อนผู้ทำ ส่วนของคนที่ตายก่อนตกแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ทำพินัยกรรม ไม่ได้รวมไปเป็นของผู้รับอีกคน

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2784/2515 เป็นกรณีเจ้ามรดกยกที่ดินให้ลูกซึ่งตายก่อน ศาลเห็นว่าข้อกำหนดตกไป ที่ดินจึงเป็นมรดกที่ไม่มีพินัยกรรม และผู้สืบสันดานของลูกคนนั้นเข้ารับมรดกแทนที่ได้ในฐานะทายาทโดยธรรม

ถ้าเจ้ามรดกไม่มีญาติเหลืออยู่ ดูผลได้ในเรื่องไม่มีทายาท มรดกตกแก่แผ่นดิน ส่วนใครเป็นทายาทโดยธรรมและได้ก่อนหลังกันอย่างไร ดูที่ลำดับทายาท 6 ลำดับเมื่อไม่มีพินัยกรรม

ตัวอย่างสมมติ: ยกห้องชุดให้เพื่อน แต่เพื่อนเสียชีวิตก่อน

นางสาวจันทร์เพ็ญเป็นโสด ไม่มีลูก พ่อแม่เสียชีวิตแล้ว มีพี่ชายร่วมบิดามารดาหนึ่งคนคือนายชาตรี และพี่สาวร่วมบิดามารดาอีกหนึ่งคนซึ่งเสียชีวิตไปนานแล้วโดยมีลูกสองคน เมื่อ พ.ศ. 2560 เธอทำพินัยกรรมยกห้องชุดให้นางวรรณาเพื่อนสนิท ส่วนเงินฝากยกให้มูลนิธิแห่งหนึ่ง

นางวรรณาเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2566 นางสาวจันทร์เพ็ญไม่ได้แก้พินัยกรรม และเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2568 ลูกสาวของนางวรรณานำพินัยกรรมมาขอรับห้องชุด

  • ข้อกำหนดเรื่องห้องชุดตกไป เพราะผู้รับตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม ลูกสาวของนางวรรณาไม่มีสิทธิรับแทน
  • ข้อกำหนดเรื่องเงินฝากยังมีผล มูลนิธิได้รับตามพินัยกรรม
  • ห้องชุดตกแก่ทายาทโดยธรรมลำดับพี่น้องร่วมบิดามารดา คือนายชาตรีครึ่งหนึ่ง และลูกสองคนของพี่สาวรับมรดกแทนที่แม่อีกครึ่งหนึ่ง คนละหนึ่งในสี่

จะเห็นว่าการรับมรดกแทนที่เกิดขึ้นได้ในกองเดียวกัน แต่เกิดกับหลานของเจ้ามรดกซึ่งเป็นสายทายาทโดยธรรม ไม่ได้เกิดกับลูกของผู้รับพินัยกรรม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ถือพินัยกรรมไปขอรับโอนทั้งที่ผู้รับตายก่อน สำนักงานที่ดินหรือธนาคารจะตรวจวันตายจากมรณบัตร เมื่อพบว่าผู้รับตายก่อนก็ไม่ดำเนินการตามข้อกำหนดนั้น และเวลาที่เสียไปอาจกระทบการใช้สิทธิของทายาทที่แท้จริง
  • คิดว่าผู้รับร่วมอีกคนได้ทั้งหมด ส่วนของผู้ที่ตายก่อนไม่ได้รวมไปให้ผู้รับที่เหลือโดยอัตโนมัติ เว้นแต่พินัยกรรมเขียนกำหนดไว้เช่นนั้น
  • ไม่แก้พินัยกรรมเมื่อผู้รับเสียชีวิต ผู้ทำพินัยกรรมที่ยังมีชีวิตแก้ไขหรือทำฉบับใหม่ได้เสมอ และระบุผู้รับสำรองไว้ได้ การปล่อยไว้ทำให้ทรัพย์ไปตกแก่ญาติที่อาจไม่ได้ตั้งใจจะให้
  • มองข้ามสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม ลูกของผู้รับพินัยกรรมที่เป็นหลานของเจ้ามรดกยังอาจมีส่วนโดยการรับมรดกแทนที่ แต่สัดส่วนจะต่างจากที่เขียนในพินัยกรรม

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก

ทนายช่วยแยกว่าทรัพย์ชิ้นใดยังไปตามพินัยกรรม ชิ้นใดกลับเป็นมรดกไม่มีพินัยกรรม และใครมีสิทธิในส่วนนั้น งานนี้ทำเองแล้วพลาดได้ง่าย เพราะกองมรดกเดียวต้องใช้กฎหมายสองชุดพร้อมกัน ผู้จัดการมรดกที่แบ่งผิดอาจถูกทายาทฟ้องให้รับผิดหรือร้องขอให้ศาลถอน และทายาทที่ช้าอาจติดปัญหาอายุความ ซึ่งโดยหลักคือหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงความตายของเจ้ามรดก

  1. อ่านพินัยกรรมทั้งฉบับ ตรวจว่ามีผู้รับสำรองหรือเงื่อนไขอื่นหรือไม่ และตรวจวันตายของผู้รับแต่ละคนเทียบกับวันตายของเจ้ามรดก
  2. ทำบัญชีทรัพย์แยกส่วนตามพินัยกรรมกับส่วนที่ตกแก่ทายาทโดยธรรม พร้อมคำนวณส่วนแบ่ง รวมถึงส่วนของผู้รับมรดกแทนที่
  3. ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านคำร้องที่อ้างสิทธิตามข้อกำหนดซึ่งตกไปแล้ว หน้าที่ของผู้จัดการมรดกอ่านได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
  4. สำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตและต้องการวางแผน ทนายช่วยร่างหรือปรับพินัยกรรมให้มีผู้รับสำรอง เพื่อไม่ให้เกิดปัญหานี้กับครอบครัว

ผลในแต่ละกรณีขึ้นกับถ้อยคำในพินัยกรรมและข้อเท็จจริงเรื่องเครือญาติ หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ผู้รับพินัยกรรมตายก่อน พินัยกรรมทั้งฉบับเสียไปไหม?

ไม่เสียทั้งฉบับ ตกไปเฉพาะข้อกำหนดที่ยกทรัพย์ให้ผู้ที่ตายก่อน ข้อกำหนดอื่นที่ยกทรัพย์ให้ผู้รับซึ่งยังมีชีวิตอยู่ยังมีผลตามเดิม

ผู้รับพินัยกรรมตายหลังเจ้ามรดกเพียงไม่กี่วัน ลูกของเขาได้ทรัพย์ไหม?

โดยหลักได้ เพราะเมื่อเจ้ามรดกตาย สิทธิตามพินัยกรรมตกเป็นของผู้รับแล้ว เมื่อผู้รับตายในภายหลัง ทรัพย์นั้นเป็นมรดกของผู้รับและตกทอดแก่ทายาทของเขา ซึ่งอาจมีคู่สมรสและทายาทอื่นร่วมด้วย

พินัยกรรมยกทรัพย์ให้ลูกสองคน คนหนึ่งตายก่อน อีกคนได้ทั้งหมดไหม?

ไม่ได้ทั้งหมดโดยอัตโนมัติ ส่วนของลูกที่ตายก่อนกลับเป็นมรดกไม่มีพินัยกรรมและแบ่งให้ทายาทโดยธรรม ซึ่งรวมถึงลูกที่ยังมีชีวิตและผู้สืบสันดานของลูกที่ตายก่อนซึ่งรับมรดกแทนที่

เขียนพินัยกรรมให้ลูกของผู้รับรับต่อได้ไหม ถ้าผู้รับตายก่อน?

ผู้ทำพินัยกรรมระบุผู้รับสำรองไว้ในพินัยกรรมได้ เช่น ถ้าผู้รับคนแรกตายก่อนให้ทรัพย์ตกแก่บุคคลอีกคนหนึ่ง ถ้อยคำต้องชัดเจนและทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด จึงควรให้ทนายร่างหรือตรวจ

คู่สมรสของผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อนมีสิทธิในทรัพย์นั้นไหม?

ไม่มี เมื่อข้อกำหนดตกไป ผู้รับพินัยกรรมไม่เคยได้ทรัพย์นั้นมา ทรัพย์จึงไม่เป็นมรดกของผู้รับ และคู่สมรสหรือทายาทของผู้รับไม่มีสิทธิเรียกร้อง

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ