ตายโดยไม่มีทายาทและไม่มีพินัยกรรม มรดกตกเป็นของใคร?

มรดกของผู้ที่ไม่มีทั้งทายาทโดยธรรม ผู้รับพินัยกรรม และการตั้งมูลนิธิตามพินัยกรรม จะตกทอดแก่แผ่นดินตาม ป.พ.พ. มาตรา 1753 โดยเจ้าหนี้ของผู้ตายมีสิทธิได้รับชำระจากกองมรดกก่อน คู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียน ลูกเลี้ยง และผู้ดูแล ไม่ใช่ทายาทโดยธรรม จึงต้องทำพินัยกรรมไว้หากต้องการให้ได้รับ

คนโสดที่เป็นลูกคนเดียว ผู้สูงอายุที่ญาติเสียชีวิตไปหมดแล้ว และคู่ที่อยู่ด้วยกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส มักมีคนใกล้ชิดที่ดูแลกันมานาน แต่คนเหล่านั้นอาจไม่ใช่ทายาทตามกฎหมาย คำถามที่ตามมาคือ ถ้าจากไปโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ทรัพย์สินจะไปอยู่กับใคร บทความนี้อธิบายหลักมรดกตกทอดแก่แผ่นดิน ใครบ้างที่ไม่นับเป็นทายาท และควรเตรียมการอย่างไรเพื่อให้ทรัพย์ไปถึงคนที่คุณตั้งใจ

มรดกตกทอดแก่แผ่นดิน คืออะไร?

มรดกตกทอดแก่แผ่นดิน คือกรณีที่กองมรดกไม่มีผู้ใดมีสิทธิรับตามกฎหมาย ทรัพย์ที่เหลือจึงตกเป็นของรัฐ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1753 กำหนดว่า ภายใต้บังคับแห่งสิทธิของเจ้าหนี้กองมรดก เมื่อบุคคลใดตายโดยไม่มีทายาทโดยธรรม ไม่มีผู้รับพินัยกรรม และไม่มีการตั้งมูลนิธิตามพินัยกรรม มรดกของบุคคลนั้นตกทอดแก่แผ่นดิน

ต้องครบทั้งสามเงื่อนไขพร้อมกัน

  • ไม่มีทายาทโดยธรรม คือไม่มีญาติในหกลำดับตามมาตรา 1629 และไม่มีคู่สมรสที่จดทะเบียน
  • ไม่มีผู้รับพินัยกรรม คือไม่ได้ทำพินัยกรรม หรือทำไว้แต่ไม่มีผล
  • ไม่ได้ทำพินัยกรรมสั่งให้จัดสรรทรัพย์เพื่อตั้งมูลนิธิ

คำว่าไม่มีทายาทโดยธรรมไม่ได้หมายถึงเฉพาะกรณีไม่มีญาติเลย แต่รวมถึงกรณีที่ญาติซึ่งมีอยู่หมดสิทธิรับมรดกไปแล้วด้วยเหตุตามกฎหมาย เช่น สละมรดกหรือถูกกำจัดมิให้รับมรดก โดยไม่มีผู้ใดเข้ารับแทน

กรณีนี้เกิดไม่บ่อย เพราะกฎหมายไล่ญาติไปไกลถึงลุงป้าน้าอาและผู้สืบสันดานของบุคคลเหล่านั้น ก่อนสรุปว่าไม่มีทายาทจึงต้องตรวจให้ครบทุกลำดับตาม ลำดับทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ

แผ่นดินได้รับเฉพาะส่วนที่เหลือหลังชำระหนี้ มาตรา 1753 ขึ้นต้นด้วยการสงวนสิทธิของเจ้าหนี้กองมรดกไว้ เจ้าหนี้ของผู้ตาย เช่น ธนาคาร โรงพยาบาล หรือบุคคลที่ผู้ตายยืมเงิน จึงมีสิทธิได้รับชำระจากทรัพย์มรดกก่อน เหลือเท่าใดจึงตกแก่แผ่นดิน

ศาลฎีกาโดยมติที่ประชุมใหญ่เคยวินิจฉัยว่า แผ่นดินรับมรดกในกรณีนี้โดยไม่ได้มีฐานะเป็นทายาท เจ้าหนี้จึงไม่มีทายาทให้ฟ้องบังคับชำระหนี้ และถือว่าเจ้าหนี้เป็นผู้มีส่วนได้เสียที่ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกตามมาตรา 1713 ได้ เพื่อให้มีผู้รวบรวมทรัพย์มาชำระหนี้

ผลในทางปฏิบัติคือ คนใกล้ชิดที่ไม่ใช่ทายาทไม่มีอำนาจจัดการทรัพย์ของผู้ตาย ถอนเงินจากบัญชีไม่ได้ โอนที่ดินไม่ได้ และหากนำทรัพย์ไปใช้เองอาจมีความรับผิดตามมา ผู้ที่ออกค่ารักษาพยาบาลหรือค่าจัดงานศพแทนผู้ตายไปก่อน อาจเรียกคืนจากกองมรดกได้ในฐานะเจ้าหนี้ ซึ่งขึ้นกับหลักฐานการจ่ายเงิน บทบาทของผู้จัดการมรดกดูได้ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก

ใครบ้างที่ดูเหมือนเป็นทายาท แต่กฎหมายไม่ให้สิทธิรับมรดก?

คนที่ผูกพันกับผู้ตายในชีวิตจริงแต่ไม่อยู่ในหกลำดับตามมาตรา 1629 และไม่ใช่คู่สมรสที่จดทะเบียน ไม่มีสิทธิรับมรดกโดยธรรม ไม่ว่าจะอยู่ด้วยกันหรือดูแลกันมานานเพียงใด

บุคคลเป็นทายาทโดยธรรมหรือไม่ทางที่จะได้รับทรัพย์
คู่ชีวิตที่อยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนสมรสไม่เป็นพินัยกรรม การจดทะเบียนสมรส หรือการให้ขณะมีชีวิต
ลูกเลี้ยง คือลูกติดของคู่ครองไม่เป็นพินัยกรรม หรือจดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรม
ลูกเขย ลูกสะใภ้ พี่เขย น้องสะใภ้ไม่เป็นพินัยกรรม
ผู้ดูแล เพื่อน เพื่อนบ้าน ลูกจ้างไม่เป็นพินัยกรรม
เด็กที่เลี้ยงมาแต่ไม่ได้จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมไม่เป็นพินัยกรรม หรือจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม
วัด มูลนิธิ โรงพยาบาล ที่ตั้งใจบริจาคไม่เป็นพินัยกรรม
หลานที่เป็นลูกของพี่น้อง และลูกพี่ลูกน้องอาจเป็น โดยการรับมรดกแทนที่ตรวจลำดับและการตายก่อนหลัง

แถวสุดท้ายเป็นเหตุผลที่ไม่ควรด่วนสรุปว่าไม่มีทายาท ลูกของพี่น้อง และลูกของลุงป้าน้าอา รับมรดกแทนที่พ่อแม่ของตนที่ตายก่อนเจ้ามรดกได้ ญาติที่ไม่เคยติดต่อกันเลยจึงอาจมีสิทธิเหนือกว่าคนที่ดูแลผู้ตายจนวาระสุดท้าย

สำหรับคู่ชีวิตที่ไม่ได้จดทะเบียน ทรัพย์ที่ทั้งสองทำมาหาได้ร่วมกันอาจเรียกร้องส่วนของตนได้ในฐานะเจ้าของรวม ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับมรดก และต้องพิสูจน์การร่วมกันทำมาหาได้เป็นรายกรณี สิทธิของคู่สมรสที่จดทะเบียนอ่านได้ใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส

ทำพินัยกรรมไว้เพียงบางส่วน ทรัพย์ที่เหลือตกแก่ใคร?

ทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ครอบคลุมตกแก่ทายาทโดยธรรม และถ้าไม่มีทายาทโดยธรรม ส่วนนั้นตกแก่แผ่นดิน พินัยกรรมมีผลเฉพาะทรัพย์ที่ระบุไว้ ส่วนที่เหลือกฎหมายให้แบ่งตามหลักทายาทโดยธรรม เมื่อไม่มีทายาทโดยธรรมรองรับ ผู้รับพินัยกรรมก็ไม่ได้ส่วนที่เหลือไปโดยอัตโนมัติ

สถานการณ์ที่ทำให้พินัยกรรมครอบคลุมไม่ครบ ทั้งที่ผู้ทำตั้งใจยกให้ทั้งหมด

  • ระบุทรัพย์เป็นรายชิ้น แล้วได้ทรัพย์ใหม่มาภายหลัง เช่น เปิดบัญชีใหม่หรือซื้อที่ดินเพิ่ม
  • ผู้รับพินัยกรรมตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม ข้อกำหนดส่วนนั้นจึงตกไป ดู ผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก
  • พินัยกรรมทำไม่ถูกแบบ หรือผู้รับพินัยกรรมเป็นพยานหรือเป็นผู้เขียนพินัยกรรมเสียเอง ซึ่งกฎหมายห้ามไว้
  • ข้อความกำกวมจนไม่อาจรู้ได้ว่าหมายถึงทรัพย์ใดหรือยกให้ใคร

ทรัพย์บางประเภทไม่อยู่ในกองมรดกตั้งแต่ต้นและจัดการด้วยวิธีอื่นได้ เช่น เงินประกันชีวิตที่ระบุผู้รับประโยชน์ไว้ ดู เงินประกันชีวิต เงินบำนาญ บำเหน็จตกทอด เป็นทรัพย์มรดกหรือไม่

คนที่ไม่มีญาติใกล้ชิดควรวางแผนมรดกอย่างไร?

ควรทำพินัยกรรมที่ถูกแบบและครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมดไว้ตั้งแต่ยังมีสติสัมปชัญญะสมบูรณ์ เพราะเป็นทางเดียวที่ทำให้คนนอกลำดับทายาทได้รับทรัพย์หลังคุณจากไป ขั้นตอนที่แนะนำ

  1. ทำผังเครือญาติของตนเอง ตรวจว่ามีทายาทโดยธรรมลำดับใดเหลืออยู่ รวมถึงผู้ที่อาจรับมรดกแทนที่
  2. ทำบัญชีทรัพย์สินและหนี้สินให้ครบ ทั้งที่ดิน เงินฝาก หลักทรัพย์ กรมธรรม์ และทรัพย์ดิจิทัล
  3. ตัดสินใจว่าจะให้ใครเท่าไร และกำหนดผู้รับสำรองในกรณีผู้รับคนแรกตายก่อน
  4. ทำพินัยกรรมตามแบบที่กฎหมายรับรอง พร้อมข้อกำหนดที่ครอบคลุมทรัพย์ที่จะได้มาในอนาคต และตั้งผู้จัดการมรดกไว้ในพินัยกรรม
  5. พิจารณาทางเลือกอื่นประกอบ เช่น จดทะเบียนสมรส จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม โอนทรัพย์ให้ขณะมีชีวิตโดยสงวนสิทธิอยู่อาศัย หรือสั่งตั้งมูลนิธิตามพินัยกรรม
  6. เก็บต้นฉบับในที่ปลอดภัย แจ้งผู้ที่ไว้ใจให้รู้ที่เก็บ และทบทวนเมื่อทรัพย์สินหรือความสัมพันธ์เปลี่ยน

แต่ละทางเลือกมีผลทางกฎหมายและภาระต่างกัน เช่น การโอนให้ขณะมีชีวิตเรียกคืนได้ยาก จึงควรเลือกให้เหมาะกับสถานการณ์ของตน

ตัวอย่างสมมติ: คุณมาลัยกับหลานสาวของเพื่อน

ตัวอย่างสมมติ คุณมาลัยอายุ 70 ปี เป็นโสด ไม่มีบุตร เป็นลูกคนเดียว พ่อแม่ซึ่งเป็นลูกคนเดียวทั้งคู่และปู่ย่าตายายเสียชีวิตหมดแล้ว เธอมีห้องชุดมูลค่า 3,500,000 บาท และเงินฝาก 1,800,000 บาท ช่วงสิบปีหลัง ผู้ที่ดูแลเธอคือคุณฝน หลานสาวของเพื่อนสนิท

ถ้าคุณมาลัยเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม เธอไม่มีทายาทโดยธรรมลำดับใดเลย หากมีค่ารักษาพยาบาลค้างชำระ 200,000 บาท โรงพยาบาลในฐานะเจ้าหนี้ร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเพื่อรับชำระหนี้ได้ ทรัพย์ที่เหลือตกทอดแก่แผ่นดิน คุณฝนไม่ได้รับสิ่งใดในฐานะทายาท

ถ้าคุณมาลัยเขียนพินัยกรรมยกเฉพาะห้องชุดให้คุณฝน คุณฝนได้ห้องชุด แต่เงินฝากซึ่งพินัยกรรมไม่ได้กล่าวถึงยังตกทอดแก่แผ่นดิน หากเธอต้องการให้คุณฝนได้ทั้งหมด พินัยกรรมต้องเขียนให้ครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมดที่มีอยู่และที่จะมีในอนาคต

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าคนที่ดูแลจะได้ทรัพย์เอง ความใกล้ชิดไม่ก่อสิทธิรับมรดก หากไม่มีพินัยกรรม ผู้ดูแลไม่มีสิทธิแม้แต่จะเข้าจัดการทรัพย์
  • ฝากบัตรเอทีเอ็มหรือรหัสไว้แทนการทำพินัยกรรม การถอนเงินหลังเจ้าของบัญชีเสียชีวิตโดยไม่มีสิทธิอาจนำไปสู่ความรับผิดทั้งทางแพ่งและทางอาญา
  • เขียนพินัยกรรมเองแต่ผิดแบบ เช่น พิมพ์ข้อความแล้วลงชื่อโดยไม่มีพยาน หรือให้ผู้รับทรัพย์ลงชื่อเป็นพยาน ทำให้พินัยกรรมหรือข้อกำหนดนั้นใช้ไม่ได้
  • ไม่ปรับพินัยกรรมเมื่อสถานการณ์เปลี่ยน ผู้รับตายก่อน หรือได้ทรัพย์ใหม่มา ทำให้ทรัพย์บางส่วนหลุดจากพินัยกรรม

ทนายช่วยอะไรได้บ้างสำหรับผู้ที่ไม่มีทายาทใกล้ชิด

ความเสียหายในเรื่องนี้แก้ภายหลังไม่ได้ เพราะเมื่อพบว่าพินัยกรรมใช้ไม่ได้ ผู้ทำก็ไม่อยู่ให้แก้ไขแล้ว งานที่ทนายช่วยได้

  • ตรวจผังเครือญาติและเอกสารทะเบียน เพื่อยืนยันว่ามีทายาทโดยธรรมหรือผู้รับมรดกแทนที่เหลืออยู่หรือไม่
  • ร่างพินัยกรรมให้ถูกแบบ ครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมด มีผู้รับสำรอง และตั้งผู้จัดการมรดก รวมถึงจัดการเรื่องพยานให้ถูกต้อง
  • ให้คำแนะนำเรื่องทางเลือกอื่น เช่น การจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม การให้โดยสงวนสิทธิ หรือการตั้งมูลนิธิ พร้อมข้อดีข้อเสียของแต่ละทาง
  • หลังเจ้ามรดกเสียชีวิต ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกแทนผู้รับพินัยกรรมหรือเจ้าหนี้ และดำเนินการที่สำนักงานที่ดินกับธนาคาร

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

คนโสดไม่มีลูก ตายแล้วมรดกตกเป็นของแผ่นดินเลยไหม?

ไม่ใช่ทันที ต้องไล่ดูทายาทโดยธรรมให้ครบหกลำดับก่อน คือ พ่อแม่ พี่น้อง ปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา และผู้รับมรดกแทนที่ของบุคคลเหล่านั้น มรดกจะตกแก่แผ่นดินก็ต่อเมื่อไม่มีทายาทเหล่านี้เลยและไม่มีพินัยกรรม

แฟนที่อยู่กินกันมา 20 ปีแต่ไม่ได้จดทะเบียน มีสิทธิรับมรดกไหม?

ไม่มีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม เพราะกฎหมายให้สิทธิเฉพาะคู่สมรสที่จดทะเบียน ทางที่จะได้รับคือพินัยกรรม ส่วนทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันอาจเรียกร้องส่วนของตนได้ในฐานะเจ้าของรวม ซึ่งขึ้นกับข้อเท็จจริง

ลูกเลี้ยงที่เลี้ยงมาตั้งแต่เด็กรับมรดกได้ไหม?

รับไม่ได้ถ้าไม่ได้จดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมและไม่มีพินัยกรรม เพราะลูกติดของคู่ครองไม่ใช่ผู้สืบสันดานของผู้ตาย หากจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมแล้ว จะมีสิทธิรับมรดกเช่นเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมาย

ผู้ตายไม่มีทายาทแต่มีหนี้ เจ้าหนี้ต้องทำอย่างไร?

เจ้าหนี้มีสิทธิได้รับชำระจากกองมรดกก่อนที่ทรัพย์จะตกแก่แผ่นดิน ในทางปฏิบัติเจ้าหนี้ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกในฐานะผู้มีส่วนได้เสีย เพื่อให้มีผู้รวบรวมทรัพย์และชำระหนี้

ทำพินัยกรรมยกบ้านให้เพื่อนแล้ว เงินฝากที่ไม่ได้เขียนไว้เป็นของใคร?

เงินฝากตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับ และถ้าไม่มีทายาทโดยธรรมเลย เงินฝากตกทอดแก่แผ่นดิน เพื่อนได้รับเฉพาะบ้านตามที่พินัยกรรมระบุ จึงควรเขียนพินัยกรรมให้ครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมด

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ