คนที่ไม่มีลูกและไม่ได้ทำพินัยกรรม มรดกจะตกแก่ทายาทโดยธรรมลำดับถัดไปตาม ป.พ.พ. มาตรา 1629 คือ พ่อแม่ พี่น้องร่วมบิดามารดา พี่น้องร่วมแต่บิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย และลุงป้าน้าอา ญาติลำดับใกล้กว่าตัดลำดับไกลกว่า ส่วนคู่สมรสที่จดทะเบียนได้รับร่วมกับญาติทุกลำดับ ตั้งแต่กึ่งหนึ่งจนถึงทั้งหมด
คนโสด คู่สมรสที่ไม่มีบุตร และผู้สูงอายุที่ลูกเสียชีวิตไปก่อนโดยไม่มีหลาน มักไม่แน่ใจว่าเมื่อตนจากไป ทรัพย์สินจะไปอยู่กับใคร ฝ่ายญาติเองก็สับสนว่าพี่น้องได้เท่าไร คู่สมรสได้ทั้งหมดหรือไม่ และหลานที่เป็นลูกของพี่น้องมีสิทธิหรือเปล่า บทความนี้ไล่ลำดับทายาทโดยธรรมทั้งหกลำดับ อธิบายว่าใครตัดใคร และคู่สมรสได้เท่าไรในแต่ละกรณี
ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ คืออะไร?
ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ คือญาติที่กฎหมายกำหนดให้รับมรดกเมื่อผู้ตายไม่ได้ทำพินัยกรรม หรือทำไว้แต่ไม่ครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1629 เรียงไว้ดังนี้
- ผู้สืบสันดาน คือ ลูก หลาน เหลน
- บิดามารดา
- พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
- พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
- ปู่ ย่า ตา ยาย
- ลุง ป้า น้า อา
คู่สมรสที่ยังมีชีวิตเป็นทายาทโดยธรรมอีกประเภทหนึ่ง กฎหมายไม่ได้จัดไว้ในหกลำดับนี้ แต่ให้รับร่วมกับญาติทุกลำดับตามสัดส่วนในมาตรา 1635
เมื่อผู้ตายไม่มีลูกและไม่มีผู้สืบสันดานชั้นใดเลย ลำดับที่ 1 จึงว่าง และต้องไล่ดูตั้งแต่ลำดับที่ 2 ลงไป ส่วนกรณีที่มีทั้งลูกและหลาน ดูได้ใน ลูกกับหลานใครรับมรดกก่อน
ญาติลำดับใดได้รับมรดกก่อน และใครตัดใคร?
ญาติลำดับที่อยู่ใกล้ที่สุดซึ่งยังมีตัวอยู่รับไปทั้งหมด และตัดลำดับถัดลงไปทุกลำดับ มาตรา 1630 กำหนดว่า ตราบใดที่ทายาทในลำดับหนึ่งยังมีชีวิตอยู่ หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ ทายาทในลำดับถัดลงไปไม่มีสิทธิในมรดกเลย
ตัวอย่างเช่น ผู้ตายไม่มีลูก แต่แม่ยังมีชีวิต แม่ในลำดับที่ 2 รับส่วนของญาติไปทั้งหมด พี่น้องของผู้ตายไม่ได้รับแม้จะมีหลายคน ถ้าพ่อแม่เสียชีวิตหมดแล้ว จึงลงมาถึงพี่น้องร่วมบิดามารดา และถ้ามีพี่น้องร่วมบิดามารดาแม้เพียงคนเดียว พี่น้องต่างบิดาหรือต่างมารดาก็ไม่ได้รับ
ข้อยกเว้นของหลักนี้มีข้อเดียว คือพ่อแม่ได้รับร่วมกับผู้สืบสันดาน ซึ่งเกี่ยวกับกรณีที่ผู้ตายมีลูก อ่านได้ใน พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าลูก
ภายในลำดับเดียวกัน มาตรา 1633 ให้ทุกคนได้ส่วนแบ่งเท่ากัน ถ้ามีคนเดียวก็รับทั้งหมด ศาลฎีกาเคยใช้หลักนี้ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2383/2529 โดยคำนวณส่วนของทายาทแต่ละคนเป็นส่วนเท่ากัน และให้นำทรัพย์มรดกที่โจทก์ได้รับไปแล้วมาหักออกจากส่วนที่ฟ้องขอแบ่ง
ข้อสังเกตเรื่องบุคคลในแต่ละลำดับ
- บิดา ต้องเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมายของผู้ตาย บิดาที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับมารดาและไม่ได้จดทะเบียนรับรองบุตร โดยหลักไม่อยู่ในลำดับที่ 2
- พี่น้องและลุงป้าน้าอา ถ้าตายก่อนเจ้ามรดก ผู้สืบสันดานของเขารับมรดกแทนที่ได้ตามมาตรา 1639 หลานที่เป็นลูกของพี่น้อง หรือลูกพี่ลูกน้อง จึงอาจมีสิทธิ
- พ่อแม่และปู่ย่าตายาย ไม่มีการรับมรดกแทนที่ ถ้าคนหนึ่งตายก่อน ส่วนแบ่งตกแก่คนที่เหลือในลำดับเดียวกัน
ไม่มีลูก คู่สมรสได้มรดกทั้งหมดหรือไม่?
ไม่เสมอไป คู่สมรสได้ทั้งหมดเฉพาะเมื่อผู้ตายไม่เหลือญาติในหกลำดับเลย ถ้ายังมีญาติลำดับใดอยู่ คู่สมรสต้องแบ่งกับญาติลำดับนั้นตามมาตรา 1635 ยิ่งญาติอยู่ลำดับไกล คู่สมรสยิ่งได้มาก
| ญาติลำดับใกล้ที่สุดที่ยังมีอยู่ (กรณีไม่มีลูก) | คู่สมรสได้ | ญาติลำดับนั้นได้ |
|---|---|---|
| พ่อหรือแม่ | กึ่งหนึ่ง | กึ่งหนึ่ง |
| พี่น้องร่วมบิดามารดา หรือผู้รับมรดกแทนที่ | กึ่งหนึ่ง | กึ่งหนึ่ง |
| พี่น้องร่วมแต่บิดาหรือมารดา หรือผู้รับมรดกแทนที่ | 2 ใน 3 | 1 ใน 3 |
| ปู่ ย่า ตา ยาย | 2 ใน 3 | 1 ใน 3 |
| ลุง ป้า น้า อา หรือผู้รับมรดกแทนที่ | 2 ใน 3 | 1 ใน 3 |
| ไม่มีญาติทั้งหกลำดับ | ทั้งหมด | ไม่มี |
| ผู้ตายไม่มีคู่สมรส | ไม่มี | ทั้งหมด |
มีสองเรื่องที่ต้องทำก่อนใช้ตารางนี้
เรื่องแรก คู่สมรสในที่นี้หมายถึงผู้ที่จดทะเบียนสมรสและยังเป็นคู่สมรสอยู่ในวันที่เจ้ามรดกตาย ผู้ที่อยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนไม่เป็นทายาทโดยธรรม
เรื่องที่สอง ต้องแยกสินสมรสออกก่อน ส่วนของคู่สมรสที่ยังมีชีวิตในสินสมรสเป็นของเขาอยู่แล้ว ไม่ใช่มรดก เฉพาะส่วนของผู้ตายกับสินส่วนตัวของผู้ตายเท่านั้นที่นำมาแบ่งตามตาราง ดู แยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดก และ ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส
พี่น้องต่างพ่อหรือต่างแม่ได้มรดกเท่ากับพี่น้องร่วมบิดามารดาหรือไม่?
ไม่เท่า และส่วนใหญ่ไม่ได้รับเลยหากยังมีพี่น้องร่วมบิดามารดาอยู่ กฎหมายแยกพี่น้องเป็นสองลำดับ พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันอยู่ลำดับที่ 3 พี่น้องร่วมแต่บิดาหรือร่วมแต่มารดาอยู่ลำดับที่ 4 เมื่อลำดับที่ 3 ยังมีตัวอยู่หรือมีผู้รับมรดกแทนที่ ลำดับที่ 4 ถูกตัดออกตามมาตรา 1630
พี่น้องต่างบิดาหรือต่างมารดาจะได้รับก็ต่อเมื่อผู้ตายไม่มีผู้สืบสันดาน ไม่มีพ่อแม่ และไม่มีพี่น้องร่วมบิดามารดาหรือผู้สืบสันดานของพี่น้องกลุ่มนั้นเหลืออยู่ เมื่อถึงลำดับของตนแล้ว ทุกคนในลำดับที่ 4 ได้ส่วนเท่ากัน
การพิสูจน์ว่าเป็นพี่น้องร่วมบิดาเดียวกันมักยุ่งกว่าที่คิด เพราะต้องย้อนไปดูสถานะของบิดาตามกฎหมาย ข้อเท็จจริงเรื่องการจดทะเบียนสมรสและการรับรองบุตรของคนรุ่นพ่อแม่จึงมีผลต่อลำดับของคนรุ่นลูก ซึ่งศาลพิจารณาเป็นรายคดี
ตัวอย่างสมมติ: มรดกของนายอนันต์
ตัวอย่างสมมติ นายอนันต์เสียชีวิตโดยไม่มีลูกและไม่มีพินัยกรรม เขาจดทะเบียนสมรสกับนางรัตนา พ่อแม่ของเขาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว เขามีพี่สาวร่วมบิดามารดาคืออรุณี มีน้องชายร่วมบิดามารดาคืออำนาจซึ่งตายก่อนเขาและมีลูกสองคน และมีพี่ชายต่างมารดาคือเอกชัย หลังแยกสินสมรสส่วนของนางรัตนาออกและชำระหนี้แล้ว ทรัพย์มรดกมีมูลค่า 4,800,000 บาท
ญาติลำดับใกล้ที่สุดที่ยังมีอยู่คือลำดับที่ 3 นางรัตนาจึงได้กึ่งหนึ่ง คือ 2,400,000 บาท อีก 2,400,000 บาทแบ่งเป็นสองสายของพี่น้องร่วมบิดามารดา อรุณีได้ 1,200,000 บาท ลูกสองคนของอำนาจรับแทนที่คนละ 600,000 บาท เอกชัยไม่ได้รับเพราะอยู่ลำดับที่ 4
ถ้าแม่ของนายอนันต์ยังมีชีวิต ผลจะเปลี่ยนทั้งหมด นางรัตนายังได้กึ่งหนึ่ง แต่อีกกึ่งหนึ่งตกแก่แม่คนเดียว พี่น้องทุกคนไม่ได้รับ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เข้าใจว่าไม่มีลูกแล้วคู่สมรสได้ทั้งหมด หากพ่อแม่หรือพี่น้องของผู้ตายยังมีชีวิต คู่สมรสได้เพียงกึ่งหนึ่งของกองมรดก การโอนทรัพย์ทั้งหมดเป็นชื่อตนเองอาจถูกญาติฟ้องเรียกคืน
- ข้ามลำดับ พี่น้องเข้าจัดการทรัพย์ทั้งที่พ่อหรือแม่ของผู้ตายยังมีชีวิต ซึ่งตามกฎหมายพี่น้องยังไม่มีสิทธิ
- ลืมผู้รับมรดกแทนที่ ไม่นับลูกของพี่น้องที่ตายไปก่อน ทำให้บัญชีเครือญาติที่ยื่นต่อศาลหรือสำนักงานที่ดินไม่ครบ
- นำสินสมรสทั้งก้อนมาแบ่งเป็นมรดก ทำให้ส่วนของคู่สมรสน้อยกว่าที่ควรได้ หรือกลับกันคือคู่สมรสถือว่าทรัพย์ทุกอย่างเป็นของตน
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อผู้ตายไม่มีลูกและไม่มีพินัยกรรม
กรณีไม่มีลูกมักมีทายาทหลายสายที่ไม่ได้ติดต่อกัน และมักมีคนหนึ่งถือทรัพย์อยู่ก่อน หากปล่อยไว้ ผู้ที่ไม่ได้ครอบครองทรัพย์เสี่ยงติดอายุความคดีมรดก ซึ่งโดยหลักคือ 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่รู้ถึงการตาย งานที่ทนายช่วยได้
- ไล่ผังเครือญาติย้อนขึ้นไปถึงรุ่นปู่ย่าตายาย และตรวจเอกสารทะเบียนว่าใครอยู่ลำดับใด ใครรับมรดกแทนที่ใคร
- คำนวณส่วนแบ่ง โดยแยกสินสมรสและสินส่วนตัวก่อน แล้วจึงแบ่งระหว่างคู่สมรสกับญาติ
- ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อให้มีผู้มีอำนาจรวบรวมทรัพย์ ถอนเงิน และโอนที่ดินให้ทายาทครบทุกคน ดู ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
- เจรจาและร่างข้อตกลงแบ่งมรดก หรือฟ้องขอแบ่งภายในกำหนดเมื่อมีผู้ไม่ยอมแบ่ง
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ไม่มีลูก ไม่มีพินัยกรรม พ่อแม่ยังอยู่ มรดกตกแก่ใคร?
ตกแก่พ่อแม่ซึ่งเป็นทายาทลำดับที่ 2 และตัดพี่น้องของผู้ตายออกทั้งหมด ถ้าผู้ตายมีคู่สมรสที่จดทะเบียน คู่สมรสได้กึ่งหนึ่ง พ่อแม่ได้อีกกึ่งหนึ่งและแบ่งกันคนละเท่ากัน
สามีตายไม่มีลูก ภรรยาได้มรดกทั้งหมดไหม?
ได้ทั้งหมดเฉพาะเมื่อสามีไม่มีญาติในหกลำดับเหลืออยู่เลย ถ้ายังมีพ่อแม่หรือพี่น้องร่วมบิดามารดา ภรรยาได้กึ่งหนึ่ง ถ้าเหลือเพียงพี่น้องต่างบิดามารดา ปู่ย่าตายาย หรือลุงป้าน้าอา ภรรยาได้ 2 ใน 3
หลานที่เป็นลูกของพี่ชายมีสิทธิรับมรดกของอาไหม?
มีสิทธิถ้าพี่ชายของผู้ตายตายก่อนผู้ตาย และผู้ตายไม่มีผู้สืบสันดานหรือพ่อแม่เหลืออยู่ หลานจะเข้ารับส่วนของพ่อโดยการรับมรดกแทนที่ แต่ถ้าพ่อของหลานยังมีชีวิต พ่อเป็นผู้รับ หลานยังไม่มีสิทธิ
คู่ที่อยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนสมรสรับมรดกได้ไหม?
รับในฐานะทายาทโดยธรรมไม่ได้ เพราะกฎหมายให้สิทธิเฉพาะคู่สมรสที่จดทะเบียน ทางที่จะได้รับคือเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกให้ ส่วนทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันอาจเรียกร้องได้ในฐานะเจ้าของรวม ซึ่งขึ้นกับข้อเท็จจริง
ถ้าไม่มีญาติเลยทั้ง 6 ลำดับและไม่มีคู่สมรส มรดกไปไหน?
มรดกตกทอดแก่แผ่นดินตามมาตรา 1753 หลังจากชำระหนี้ให้เจ้าหนี้กองมรดกแล้ว ผู้ที่อยู่ในสถานการณ์นี้ควรทำพินัยกรรมไว้ รายละเอียดอยู่ใน ไม่มีทายาท มรดกตกแก่แผ่นดิน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
