มีสิทธิ ลูกที่เกิดจากพ่อแม่ซึ่งไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน หากพ่อได้รับรองว่าเป็นลูกแล้ว กฎหมายถือว่าเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย จึงเป็นทายาทโดยธรรมลำดับแรกและได้ส่วนแบ่งมรดกของพ่อเท่ากับลูกคนอื่น แต่พ่อไม่มีสิทธิรับมรดกของลูกคนนั้นกลับ
หลายครอบครัวพ่อแม่อยู่กินกันโดยไม่ได้จดทะเบียนสมรส เมื่อพ่อเสียชีวิต ลูกมักถูกญาติฝ่ายพ่อหรือครอบครัวที่จดทะเบียนของพ่อโต้แย้งว่า "ไม่ใช่ลูกตามกฎหมาย จึงไม่มีสิทธิในมรดก" ข้อโต้แย้งนี้ถูกเพียงครึ่งเดียว บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายมรดกมองลูกนอกสมรสอย่างไร พฤติการณ์แบบใดถือว่าพ่อรับรองแล้ว ต้องใช้หลักฐานอะไร และถ้าพ่อไม่เคยรับรองเลยยังมีทางใดเหลืออยู่
บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว คืออะไร
บุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว คือลูกที่เกิดจากพ่อแม่ซึ่งไม่ได้จดทะเบียนสมรสกัน แต่พ่อแสดงออกให้เห็นว่ายอมรับเด็กเป็นลูกของตน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1627 ให้ถือว่าลูกกลุ่มนี้เป็นผู้สืบสันดานเหมือนกับบุตรที่ชอบด้วยกฎหมายในเรื่องมรดก
ควรแยกสองฝั่งให้ชัด
- ฝั่งแม่ ลูกที่เกิดจากหญิงซึ่งไม่ได้สมรสกับชาย เป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของแม่เสมอตามมาตรา 1546 จึงรับมรดกแม่ได้โดยไม่ต้องพิสูจน์เรื่องการรับรอง
- ฝั่งพ่อ ลูกยังไม่เป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของพ่อ จนกว่าพ่อแม่จะสมรสกันภายหลัง พ่อจดทะเบียนรับเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร (มาตรา 1547) แต่ในเรื่องมรดก มาตรา 1627 เปิดทางให้อีกชั้นหนึ่ง คือเพียงพ่อ "รับรอง" ก็รับมรดกพ่อได้แล้ว
คำว่ารับรองในมาตรา 1627 จึงไม่ใช่การจดทะเบียนรับรองบุตรที่อำเภอ แต่หมายถึงการรับรองโดยพฤติการณ์ ซึ่งศาลดูจากข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว
ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้ว ได้มรดกพ่อเท่าไร
ได้เท่ากับลูกที่ชอบด้วยกฎหมายทุกประการ เพราะเมื่อถือเป็นผู้สืบสันดาน ลูกย่อมเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 ตามมาตรา 1629 (1) และทายาทในลำดับเดียวกันได้ส่วนแบ่งเท่ากันตามมาตรา 1633 กฎหมายไม่ได้ให้ลูกนอกสมรสได้น้อยกว่าลูกจากภรรยาที่จดทะเบียน
ผลที่ตามมามีหลายข้อ
- ถ้าพ่อมีภรรยาที่จดทะเบียน ภรรยาได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นลูกคนหนึ่ง ลูกทุกคนรวมทั้งลูกนอกสมรสที่รับรองแล้วได้คนละส่วนเท่ากัน ดูวิธีคิดใน ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635
- ถ้าปู่ย่ายังมีชีวิตอยู่ ปู่ย่าได้ส่วนแบ่งเท่าลูกหนึ่งคนเช่นกัน ดู พ่อแม่ของผู้ตายได้มรดกเท่าลูกจริงไหม
- ถ้าพ่อตายก่อนปู่หรือย่า ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วเข้ารับมรดกของปู่ย่าแทนที่พ่อได้ ศาลฎีกาวางแนวไว้ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 381/2538 ว่าเมื่อบิดาอุปการะเลี้ยงดูและให้ใช้นามสกุลจนเป็นที่รู้กันทั่วไป ลูกจึงเป็นผู้สืบสันดานและรับมรดกแทนที่บิดาได้ รายละเอียดอยู่ใน หลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า
- พี่น้องของพ่อซึ่งเป็นทายาทลำดับถัดไปไม่มีสิทธิในมรดกเลย เมื่อยังมีลูกที่รับรองแล้วอยู่ ลำดับทั้งหมดดูได้ใน ลำดับทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ
ทั้งหมดนี้เป็นกรณีที่พ่อไม่ได้ทำพินัยกรรม ถ้าพ่อทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ผู้อื่นไว้ทั้งหมดและพินัยกรรมสมบูรณ์ ลูกทุกประเภทย่อมไม่ได้รับในฐานะทายาทโดยธรรม
พฤติการณ์แบบไหนถือว่าพ่อรับรองแล้ว และมีผลแค่ไหน
ถือว่ารับรองเมื่อพ่อแสดงต่อคนทั่วไปอย่างเปิดเผยว่าเด็กเป็นลูกของตน ไม่มีแบบพิธีตายตัว ศาลพิจารณาพฤติการณ์โดยรวมเป็นรายคดี พฤติการณ์ที่มักมีน้ำหนัก ได้แก่
- พ่อเป็นผู้แจ้งเกิด หรือยินยอมให้ระบุชื่อตนเป็นบิดาในสูติบัตร
- ให้ลูกใช้นามสกุลของพ่อ
- อุปการะเลี้ยงดู ส่งเสียค่าเล่าเรียน หรือให้ลูกอยู่ร่วมบ้าน
- ระบุว่าเป็นบุตรในเอกสาร เช่น ทะเบียนบ้าน ใบสมัครเรียน แบบแจ้งสิทธิสวัสดิการ หรือกรมธรรม์
- แนะนำต่อญาติ เพื่อนบ้าน และที่ทำงานว่าเป็นลูก
ในคดีหนึ่งที่ศาลฎีกาวินิจฉัย ฝ่ายที่อ้างสิทธิมีทะเบียนสมรสของตนเองซึ่งระบุชื่อเจ้ามรดกเป็นบิดาและใช้นามสกุลของเจ้ามรดก ประกอบกับผู้ใหญ่บ้านยืนยันว่าตอนเด็กอาศัยอยู่กับเจ้ามรดก ศาลเห็นว่าการเลี้ยงดูอย่างลูกและให้ใช้นามสกุลเดียวกันเป็นการรับรองแล้ว จึงมีสิทธิรับมรดกตามมาตรา 1627 และ 1629
การรับรองยังทำได้ตั้งแต่ลูกอยู่ในครรภ์ เช่น พ่อยอมรับต่อคนทั่วไปว่าเด็กในท้องเป็นลูกของตนและดูแลแม่ระหว่างตั้งครรภ์ แล้วพ่อตายก่อนลูกคลอด (คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 489/2506)
| สถานะของลูกต่อพ่อ | รับมรดกพ่อ | พ่อรับมรดกลูก |
|---|---|---|
| บุตรชอบด้วยกฎหมาย (พ่อแม่จดทะเบียนสมรส พ่อจดทะเบียนรับเป็นบุตร หรือศาลพิพากษา) | ได้ | ได้ |
| บุตรนอกกฎหมายที่พ่อรับรองโดยพฤติการณ์ | ได้ เท่าลูกคนอื่น | ไม่ได้ |
| บุตรนอกกฎหมายที่พ่อไม่เคยรับรอง | ไม่ได้ เว้นแต่ฟ้องให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรภายในกำหนด | ไม่ได้ |
การรับรองโดยพฤติการณ์มีผลทางเดียว พ่อไม่มีสิทธิรับมรดกของลูก มาตรา 1627 ยกฐานะให้เฉพาะฝั่งลูก ไม่ได้ทำให้พ่อกลายเป็นบิดาที่ชอบด้วยกฎหมาย ทายาทลำดับที่ 2 ตามมาตรา 1629 (2) หมายถึงบิดามารดาที่ชอบด้วยกฎหมายเท่านั้น ถ้าลูกนอกสมรสเสียชีวิตก่อน พ่อที่เพียงรับรองโดยพฤติการณ์จึงไม่ได้มรดกของลูก ส่วนแม่ได้เสมอเพราะเป็นมารดาที่ชอบด้วยกฎหมาย
พ่อที่ต้องการให้สิทธิเกิดทั้งสองทางต้องทำให้ลูกเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมาย คือจดทะเบียนสมรสกับแม่ของเด็ก หรือจดทะเบียนรับเด็กเป็นบุตรที่สำนักทะเบียน ซึ่งต้องได้รับความยินยอมจากเด็กและแม่เด็ก
ถ้าพ่อตายไปแล้วโดยไม่เคยรับรอง ยังทำอะไรได้ไหม
ยังมีทาง คือฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเด็กเป็นบุตรของผู้ตาย มาตรา 1558 ให้เด็กที่ชนะคดีมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม แต่ต้องฟ้องภายในกำหนดอายุความมรดก ซึ่งตามมาตรา 1754 โดยหลักคือ 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทรู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย
ขั้นตอนโดยรวมเป็นดังนี้
- รวบรวมหลักฐานความเป็นพ่อลูก เช่น สูติบัตร รูปถ่าย ข้อความสนทนา หลักฐานการโอนเงินเลี้ยงดู และพยานบุคคล
- ประเมินว่ามีพฤติการณ์รับรองอยู่แล้วหรือไม่ ถ้ามี อาจใช้สิทธิตามมาตรา 1627 ได้โดยตรงในคดีมรดกหรือคดีตั้งผู้จัดการมรดก
- ถ้าไม่มีพฤติการณ์รับรองเลย ยื่นฟ้องขอให้รับเด็กเป็นบุตรของผู้ตายต่อศาลเยาวชนและครอบครัวภายในกำหนด
- เมื่อศาลพิพากษาแล้ว ใช้คำพิพากษาเรียกส่วนแบ่งจากผู้จัดการมรดกหรือทายาทที่ครอบครองทรัพย์ ถ้าแบ่งกันไปแล้ว กฎหมายให้เรียกคืนตามหลักลาภมิควรได้
ตัวอย่างสมมติ: ครอบครัวของนายสมพงษ์
ตัวอย่างสมมติ นายสมพงษ์จดทะเบียนสมรสกับนางวรรณา มีลูกด้วยกัน 1 คน คือนายกิตติ ต่อมานายสมพงษ์มีลูกกับนางสาวอรอีก 1 คน คือเด็กหญิงมุก โดยไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับนางสาวอร นายสมพงษ์ไปแจ้งเกิดเอง ให้ลูกใช้นามสกุลของตน และโอนค่าเทอมให้ทุกภาคเรียน นายสมพงษ์เสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม พ่อแม่ของนายสมพงษ์เสียชีวิตไปก่อนแล้ว หลังแยกสินสมรสส่วนของนางวรรณาออก เหลือทรัพย์มรดก 3,000,000 บาท
เด็กหญิงมุกเป็นบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้ว ผู้มีสิทธิในมรดกจึงมี 3 คน คือนางวรรณา (ได้เสมือนเป็นลูกคนหนึ่ง) นายกิตติ และเด็กหญิงมุก คนละ 1,000,000 บาท ส่วนนางสาวอรไม่ได้เป็นคู่สมรสตามกฎหมาย จึงไม่มีสิทธิรับมรดกในฐานะคู่สมรส แต่เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมที่ดูแลสิทธิของลูกได้
ถ้าข้อเท็จจริงเปลี่ยนเป็นว่านายสมพงษ์ไม่เคยติดต่อ ไม่เคยส่งเสีย และไม่มีเอกสารใดระบุว่าเป็นพ่อ เด็กหญิงมุกยังรับมรดกไม่ได้ทันที ต้องฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรภายในกำหนดเสียก่อน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าต้องมีทะเบียนรับรองบุตรจึงจะรับมรดกได้ ในเรื่องมรดก การรับรองโดยพฤติการณ์เพียงพอ ทะเบียนเป็นเพียงหลักฐานที่ชัดที่สุด ไม่ใช่เงื่อนไขเดียว
- ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกโดยไม่ระบุลูกนอกสมรสในบัญชีเครือญาติ ทายาทฝ่ายอื่นที่ทำเช่นนี้เสี่ยงถูกร้องคัดค้านหรือถูกขอถอนภายหลัง และฝ่ายลูกควรรีบใช้สิทธิคัดค้านเมื่อทราบ
- ปล่อยเวลาจนเลยอายุความ คดีมรดกมีกำหนดเวลาสั้น ถ้าต้องฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรของผู้ตาย ยิ่งต้องเริ่มเร็ว
- พ่อเข้าใจว่ารับรองแล้วตนจะได้มรดกของลูกด้วย สิทธิตามมาตรา 1627 เป็นทางเดียว ถ้าต้องการสิทธิสองทางต้องจดทะเบียนรับเป็นบุตร
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อลูกนอกสมรสจะใช้สิทธิในมรดก
ผู้ที่ดำเนินการเองมักติดที่สองจุด คือไม่รู้ว่าหลักฐานที่มีพอให้ศาลเชื่อว่าพ่อรับรองแล้วหรือไม่ และไม่ทันสังเกตว่าทายาทอีกฝ่ายยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกและโอนทรัพย์ไปแล้ว งานที่ทนายทำให้ได้มีดังนี้
- ตรวจเอกสารและพยาน แล้วประเมินว่าควรอ้างการรับรองตามมาตรา 1627 หรือต้องฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร
- ตรวจสำนวนที่ศาลและสารบบที่ดินว่ามีการตั้งผู้จัดการมรดกหรือโอนทรัพย์ไปแล้วหรือไม่ และยื่นคำคัดค้านให้ทันกำหนด
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือฟ้องแบ่งมรดกแทนผู้เยาว์ โดยจัดการเรื่องผู้แทนโดยชอบธรรมและการขออนุญาตศาลในกรณีที่กฎหมายกำหนด
- คำนวณส่วนแบ่งที่ถูกต้องหลังแยกสินสมรส และเจรจากับทายาทฝ่ายอื่นก่อนขึ้นศาล
หน้าที่ของผู้จัดการมรดกต่อทายาททุกคนอ่านเพิ่มได้ใน ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พ่อแม่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ลูกรับมรดกพ่อได้ไหม?
ได้ ถ้าพ่อรับรองว่าเป็นลูกแล้ว ป.พ.พ. มาตรา 1627 ให้ถือว่าลูกเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย จึงได้ส่วนแบ่งเท่าลูกคนอื่น การรับรองดูจากพฤติการณ์ เช่น เลี้ยงดู ให้ใช้นามสกุล หรือแจ้งเกิดเป็นบิดา
มีชื่อพ่อในสูติบัตรอย่างเดียว ถือว่าพ่อรับรองแล้วหรือยัง?
ขึ้นกับว่าชื่อนั้นเข้าไปอยู่ในสูติบัตรอย่างไร ถ้าพ่อเป็นผู้แจ้งเกิดเองหรือยินยอมให้ระบุชื่อ ถือเป็นพฤติการณ์รับรองที่มีน้ำหนักมาก แต่ถ้าแม่แจ้งฝ่ายเดียวโดยพ่อไม่รู้เห็น ควรมีหลักฐานอื่นประกอบ เช่น การส่งเสียเลี้ยงดูหรือการใช้นามสกุล
ลูกนอกสมรสได้มรดกน้อยกว่าลูกจากภรรยาที่จดทะเบียนไหม?
ไม่น้อยกว่า เมื่อพ่อรับรองแล้ว ลูกเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 เช่นเดียวกับลูกที่ชอบด้วยกฎหมาย และมาตรา 1633 ให้ทายาทลำดับเดียวกันได้ส่วนแบ่งเท่ากัน
พ่อเสียชีวิตแล้วและไม่เคยรับรอง ลูกยังเรียกร้องมรดกได้ไหม?
ยังได้ โดยฟ้องขอให้ศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรของผู้ตายตามมาตรา 1558 ซึ่งต้องฟ้องภายในอายุความมรดก เมื่อศาลพิพากษาแล้วเด็กมีสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรม แม้มรดกจะแบ่งกันไปก่อนแล้วก็เรียกคืนได้ตามหลักลาภมิควรได้
แม่ของลูกนอกสมรสมีสิทธิรับมรดกของพ่อเด็กด้วยไหม?
ไม่มีในฐานะคู่สมรส เพราะคู่สมรสที่เป็นทายาทโดยธรรมต้องจดทะเบียนสมรสกับผู้ตาย แม่มีบทบาทเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมที่ใช้สิทธิแทนลูกซึ่งยังเป็นผู้เยาว์ และอาจมีสิทธิในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกับผู้ตายในฐานะเจ้าของรวม ซึ่งเป็นคนละเรื่องกับมรดก
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
