ลูกเขย ลูกสะใภ้ บุตรบุญธรรม รับมรดกแทนที่ได้ไหม?

ลูกเขย ลูกสะใภ้ และบุตรบุญธรรมของลูกที่ตายก่อนเจ้ามรดก ไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ เพราะกฎหมายให้สิทธินี้เฉพาะผู้สืบสายเลือดโดยตรงของทายาทคนนั้น แต่บุตรบุญธรรมยังรับมรดกของผู้ที่รับตนเป็นบุตรบุญธรรมได้ในฐานะทายาทลำดับที่ 1

เมื่อลูกเสียชีวิตก่อนพ่อแม่ คนที่ลูกทิ้งไว้ข้างหลังมักไม่ได้มีแค่ลูกแท้ ๆ แต่มีสามีหรือภรรยา บุตรบุญธรรม หรือลูกติดของคู่สมรสอยู่ด้วย ต่อมาเมื่อพ่อแม่ของผู้ตายเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม คนกลุ่มนี้มักถามว่าตนมีสิทธิในส่วนที่ผู้ตายควรได้หรือไม่ บทความนี้ตอบทีละกลุ่ม พร้อมเหตุผลทางกฎหมายและแนวคำพิพากษาศาลฎีกา ส่วนหลักทั่วไปอ่านได้ในเรื่องหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า

ผู้สืบสันดานโดยตรง คืออะไร

ผู้สืบสันดานโดยตรง คือผู้ที่สืบสายเลือดลงมาจากบุคคลหนึ่งจริง ๆ ได้แก่ ลูก หลาน เหลน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1643 กำหนดว่าสิทธิรับมรดกแทนที่มีได้เฉพาะแก่ผู้สืบสันดานโดยตรง และผู้บุพการีไม่มีสิทธินี้

กฎหมายมรดกใช้คำสองคำที่ความหมายกว้างแคบต่างกัน คำว่าผู้สืบสันดานในมาตรา 1627 และมาตรา 1629 รวมบุตรบุญธรรมและบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วด้วย แต่คำว่าผู้สืบสันดานโดยตรงในมาตรา 1643 แคบกว่า ศาลฎีกาตีความว่าหมายถึงสายเลือดแท้เท่านั้น ไม่รวมความเป็นบุตรที่กฎหมายสมมติขึ้น

ผลคือคนคนเดียวกันอาจรับมรดกได้ในเรื่องหนึ่ง แต่รับแทนที่ไม่ได้ในอีกเรื่องหนึ่ง จึงต้องถามให้ชัดทุกครั้งว่ากำลังรับมรดกของใคร และรับในฐานะอะไร

ลูกเขยหรือลูกสะใภ้รับมรดกแทนที่คู่สมรสที่ตายก่อนได้ไหม

ไม่ได้ เพราะคู่สมรสไม่ใช่ผู้สืบสันดานของผู้ตาย ลูกเขยหรือลูกสะใภ้เป็นทายาทของสามีหรือภรรยาตนเองเท่านั้น และไม่ได้เป็นทายาทโดยธรรมของพ่อตาแม่ยายหรือพ่อผัวแม่ผัว

สิ่งที่ตัดสินผลคือลำดับการตาย

  • คู่สมรสตายก่อนพ่อแม่ของเขา ส่วนของสายนั้นตกแก่ลูกแท้ ๆ โดยการรับมรดกแทนที่ ถ้าไม่มีลูก ส่วนนั้นแบ่งกันในหมู่ทายาทอื่นของเจ้ามรดก ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ไม่ได้อะไรจากกองมรดกนี้
  • คู่สมรสตายหลังพ่อแม่ของเขา มรดกตกเป็นของคู่สมรสตั้งแต่วันที่เจ้ามรดกตายแล้ว แม้ยังไม่ได้แบ่งหรือโอน เมื่อเขาตาย ส่วนนั้นเป็นมรดกของเขา ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ที่จดทะเบียนสมรสจึงมีส่วนในฐานะคู่สมรส ดูสัดส่วนได้ในเรื่องส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส

ถ้าลูกยังเป็นผู้เยาว์ พ่อหรือแม่ที่ยังมีชีวิตเป็นผู้ดูแลส่วนที่ลูกได้รับในฐานะผู้ใช้อำนาจปกครอง แต่ทรัพย์เป็นของลูก ไม่ใช่ของตน

บุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ได้ไหม และกรณีใกล้เคียงเป็นอย่างไร

บุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรมไม่ได้ แต่รับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเองได้ ตารางนี้สรุปกรณีที่พบบ่อย

ผู้ที่อ้างสิทธิรับมรดกแทนที่ได้ไหมเหตุผล
ลูกเขย ลูกสะใภ้ ของลูกที่ตายก่อนไม่ได้ไม่ใช่ผู้สืบสันดาน
บุตรบุญธรรมของลูกที่ตายก่อนไม่ได้ไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงตามมาตรา 1643
ลูกแท้ ๆ ของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรมได้บุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับ 1 และลูกเป็นสายเลือดของเขา
ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้ว ของลูกที่ตายก่อนได้เป็นสายเลือดจริง และกฎหมายถือเป็นผู้สืบสันดาน
ลูกติดของคู่สมรสไม่ได้ไม่ใช่ผู้สืบสันดานของพ่อเลี้ยงหรือแม่เลี้ยง
บุตรบุญธรรม รับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเองไม่ใช่เรื่องรับแทนที่รับได้โดยตรงในฐานะทายาทลำดับ 1 ตามมาตรา 1627

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 773/2528 (ประชุมใหญ่) วินิจฉัยว่าบุตรบุญธรรมของลูกเจ้ามรดกไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรม เพราะมาตรา 1627 ให้ถือเป็นผู้สืบสันดานเพื่อรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเท่านั้น

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 290/2494 วินิจฉัยในทางกลับกันว่า เมื่อบุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม ลูกของบุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ได้ และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 381/2538 วินิจฉัยว่าลูกนอกกฎหมายที่พ่อรับรองโดยพฤติการณ์แล้ว รับมรดกของปู่แทนที่พ่อซึ่งตายก่อนได้ เรื่องการรับรองดูได้ในลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วกับสิทธิรับมรดก

มีอีกกรณีหนึ่งที่เกิดขึ้นจริง คือปู่ย่ารับหลานแท้ ๆ เป็นบุตรบุญธรรม หลานคนนั้นมีสองฐานะ แต่จะนำสองฐานะมารวมกันเพื่อให้ได้สิทธิมากขึ้นไม่ได้ ต้องพิจารณาแต่ละฐานะแยกกัน ผลจึงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว

เหตุที่กฎหมายไม่ให้ผู้บุพการีรับมรดกแทนที่ก็มาจากแนวคิดเดียวกัน การรับมรดกแทนที่มีไว้เพื่อส่งทรัพย์ลงไปตามสายเลือดของทายาทที่ขาดไป ไม่ได้มีไว้ให้ย้อนขึ้นไปหาพ่อแม่ หรือออกไปหาคู่สมรสและบุคคลที่เข้ามาในครอบครัวโดยนิติกรรม ผู้ที่ต้องการให้คนกลุ่มนี้ได้ทรัพย์จึงต้องแสดงเจตนาไว้เองในพินัยกรรม

ตัวอย่างสมมติ: ลูกชายตายก่อนพ่อ ทิ้งภรรยา ลูกแท้ และบุตรบุญธรรม

นายอำนวยเป็นหม้าย มีลูกสองคนคือนายศักดิ์ชัยและนางรัตนา นายศักดิ์ชัยเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2564 มีภรรยาจดทะเบียนคือนางพิมพ์ใจ มีลูกสาวแท้ ๆ หนึ่งคนคือใบเตย และมีบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องหนึ่งคนคือภูผา ต่อมา พ.ศ. 2568 นายอำนวยเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มรดกสุทธิ 5,000,000 บาท

  1. มรดกแบ่งเป็นสองสาย สายละ 2,500,000 บาท นางรัตนาได้ 2,500,000 บาท
  2. สายของนายศักดิ์ชัยตกแก่ใบเตยคนเดียว 2,500,000 บาท โดยการรับมรดกแทนที่
  3. ภูผาไม่ได้ส่วนในมรดกของนายอำนวย เพราะไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงของนายศักดิ์ชัย
  4. นางพิมพ์ใจไม่ได้ส่วนในมรดกของนายอำนวยเช่นกัน

ทั้งนี้ ในกองมรดกของนายศักดิ์ชัยเองเมื่อ พ.ศ. 2564 ทั้งนางพิมพ์ใจ ใบเตย และภูผา ต่างเป็นทายาทและมีส่วนแบ่ง สองกองมรดกนี้ใช้หลักคนละชุด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เข้าใจว่าบุตรบุญธรรมเท่ากับลูกแท้ทุกเรื่อง เท่ากันเมื่อรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรม แต่ไม่เท่ากันเมื่อจะขึ้นไปรับมรดกของพ่อแม่ของผู้รับบุตรบุญธรรมแทนที่
  • ใส่ชื่อคู่สมรสของลูกที่ตายก่อนในบัญชีเครือญาติ ทำให้การคำนวณส่วนแบ่งผิดตั้งแต่ต้น และอาจต้องแก้ไขการโอนที่ทำไปแล้ว
  • ไม่ตรวจว่าการรับบุตรบุญธรรมจดทะเบียนหรือไม่ เด็กที่เลี้ยงมาโดยไม่จดทะเบียนไม่เป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย และไม่มีสิทธิรับมรดกแม้แต่ของผู้เลี้ยงดูเอง เว้นแต่มีพินัยกรรม
  • ไม่ดูลำดับการตาย ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ที่คู่สมรสตายหลังเจ้ามรดกมีสิทธิ แต่หลายคนไม่ใช้สิทธิเพราะเข้าใจว่าตนเป็นคนนอก

ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีลูกเขย ลูกสะใภ้ หรือบุตรบุญธรรม

ทนายช่วยชี้ว่าคุณอยู่ในฐานะใดต่อกองมรดกแต่ละกอง และมีทางได้ทรัพย์โดยชอบด้วยกฎหมายทางใดบ้าง เรื่องนี้ทำเองแล้วมักพลาดเพราะครอบครัวหนึ่งอาจมีมรดกซ้อนกันสองถึงสามกอง แต่ละกองมีทายาทไม่เหมือนกัน เมื่อไปสำนักงานที่ดินด้วยเอกสารไม่ครบหรืออ้างฐานะผิด เรื่องจะค้าง และอายุความมรดกซึ่งโดยหลักคือหนึ่งปีก็เดินต่อไป

  • ตรวจทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ทะเบียนสมรส สูติบัตร และมรณบัตร เพื่อยืนยันฐานะและลำดับการตาย
  • แยกกองมรดกของแต่ละคน และคำนวณส่วนของคุณในแต่ละกอง
  • ยื่นหรือคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก และติดตามให้ผู้จัดการมรดกแบ่งทรัพย์ หากผู้จัดการมรดกนิ่งเฉย ดูทางแก้ได้ที่ผู้จัดการมรดกละเลยไม่แบ่งทรัพย์แก่ทายาท
  • สำหรับพ่อแม่ที่ต้องการให้ลูกสะใภ้ ลูกเขย หรือหลานบุญธรรมได้ทรัพย์ ทนายช่วยทำพินัยกรรม เพราะเป็นทางเดียวที่ให้คนกลุ่มนี้ได้รับโดยตรง

การประเมินสิทธิต้องดูเอกสารจริงเป็นรายกรณี หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

สามีตายก่อนพ่อสามี ภรรยามีสิทธิในมรดกของพ่อสามีไหม?

ไม่มี ลูกสะใภ้ไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของพ่อสามีและรับมรดกแทนที่สามีไม่ได้ ถ้ามีลูกกับสามี ลูกเป็นผู้รับมรดกแทนที่ในส่วนของสามี

บุตรบุญธรรมรับมรดกของพ่อแม่บุญธรรมได้ไหม?

ได้ บุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องเป็นทายาทลำดับที่ 1 ของผู้รับบุตรบุญธรรม มีส่วนแบ่งเท่ากับลูกแท้ ๆ ข้อจำกัดมีเฉพาะการรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรมในกองมรดกของคนอื่น

บุตรบุญธรรมยังรับมรดกของพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดได้ไหม?

ได้ การไปเป็นบุตรบุญธรรมของผู้อื่นไม่ทำให้เสียสิทธิในครอบครัวเดิม บุตรบุญธรรมจึงเป็นทายาทของทั้งพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดและผู้รับบุตรบุญธรรม

ลูกติดภรรยารับมรดกของพ่อเลี้ยงได้ไหม?

ไม่ได้ ถ้าพ่อเลี้ยงไม่ได้จดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมและไม่ได้ทำพินัยกรรมให้ ลูกติดไม่ใช่ผู้สืบสันดานของพ่อเลี้ยง จึงไม่เป็นทายาทโดยธรรมและรับมรดกแทนที่ไม่ได้

ถ้าต้องการให้ลูกสะใภ้หรือหลานบุญธรรมได้มรดก ต้องทำอย่างไร?

ต้องทำพินัยกรรมระบุยกทรัพย์ให้โดยตรง เพราะกฎหมายเรื่องทายาทโดยธรรมและการรับมรดกแทนที่ไม่ครอบคลุมคนกลุ่มนี้ พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนดจึงจะมีผล

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ