ลูกเขย ลูกสะใภ้ และบุตรบุญธรรมของลูกที่ตายก่อนเจ้ามรดก ไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ เพราะกฎหมายให้สิทธินี้เฉพาะผู้สืบสายเลือดโดยตรงของทายาทคนนั้น แต่บุตรบุญธรรมยังรับมรดกของผู้ที่รับตนเป็นบุตรบุญธรรมได้ในฐานะทายาทลำดับที่ 1
เมื่อลูกเสียชีวิตก่อนพ่อแม่ คนที่ลูกทิ้งไว้ข้างหลังมักไม่ได้มีแค่ลูกแท้ ๆ แต่มีสามีหรือภรรยา บุตรบุญธรรม หรือลูกติดของคู่สมรสอยู่ด้วย ต่อมาเมื่อพ่อแม่ของผู้ตายเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม คนกลุ่มนี้มักถามว่าตนมีสิทธิในส่วนที่ผู้ตายควรได้หรือไม่ บทความนี้ตอบทีละกลุ่ม พร้อมเหตุผลทางกฎหมายและแนวคำพิพากษาศาลฎีกา ส่วนหลักทั่วไปอ่านได้ในเรื่องหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า
ผู้สืบสันดานโดยตรง คืออะไร
ผู้สืบสันดานโดยตรง คือผู้ที่สืบสายเลือดลงมาจากบุคคลหนึ่งจริง ๆ ได้แก่ ลูก หลาน เหลน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1643 กำหนดว่าสิทธิรับมรดกแทนที่มีได้เฉพาะแก่ผู้สืบสันดานโดยตรง และผู้บุพการีไม่มีสิทธินี้
กฎหมายมรดกใช้คำสองคำที่ความหมายกว้างแคบต่างกัน คำว่าผู้สืบสันดานในมาตรา 1627 และมาตรา 1629 รวมบุตรบุญธรรมและบุตรนอกกฎหมายที่บิดารับรองแล้วด้วย แต่คำว่าผู้สืบสันดานโดยตรงในมาตรา 1643 แคบกว่า ศาลฎีกาตีความว่าหมายถึงสายเลือดแท้เท่านั้น ไม่รวมความเป็นบุตรที่กฎหมายสมมติขึ้น
ผลคือคนคนเดียวกันอาจรับมรดกได้ในเรื่องหนึ่ง แต่รับแทนที่ไม่ได้ในอีกเรื่องหนึ่ง จึงต้องถามให้ชัดทุกครั้งว่ากำลังรับมรดกของใคร และรับในฐานะอะไร
ลูกเขยหรือลูกสะใภ้รับมรดกแทนที่คู่สมรสที่ตายก่อนได้ไหม
ไม่ได้ เพราะคู่สมรสไม่ใช่ผู้สืบสันดานของผู้ตาย ลูกเขยหรือลูกสะใภ้เป็นทายาทของสามีหรือภรรยาตนเองเท่านั้น และไม่ได้เป็นทายาทโดยธรรมของพ่อตาแม่ยายหรือพ่อผัวแม่ผัว
สิ่งที่ตัดสินผลคือลำดับการตาย
- คู่สมรสตายก่อนพ่อแม่ของเขา ส่วนของสายนั้นตกแก่ลูกแท้ ๆ โดยการรับมรดกแทนที่ ถ้าไม่มีลูก ส่วนนั้นแบ่งกันในหมู่ทายาทอื่นของเจ้ามรดก ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ไม่ได้อะไรจากกองมรดกนี้
- คู่สมรสตายหลังพ่อแม่ของเขา มรดกตกเป็นของคู่สมรสตั้งแต่วันที่เจ้ามรดกตายแล้ว แม้ยังไม่ได้แบ่งหรือโอน เมื่อเขาตาย ส่วนนั้นเป็นมรดกของเขา ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ที่จดทะเบียนสมรสจึงมีส่วนในฐานะคู่สมรส ดูสัดส่วนได้ในเรื่องส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรส
ถ้าลูกยังเป็นผู้เยาว์ พ่อหรือแม่ที่ยังมีชีวิตเป็นผู้ดูแลส่วนที่ลูกได้รับในฐานะผู้ใช้อำนาจปกครอง แต่ทรัพย์เป็นของลูก ไม่ใช่ของตน
บุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ได้ไหม และกรณีใกล้เคียงเป็นอย่างไร
บุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรมไม่ได้ แต่รับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเองได้ ตารางนี้สรุปกรณีที่พบบ่อย
| ผู้ที่อ้างสิทธิ | รับมรดกแทนที่ได้ไหม | เหตุผล |
|---|---|---|
| ลูกเขย ลูกสะใภ้ ของลูกที่ตายก่อน | ไม่ได้ | ไม่ใช่ผู้สืบสันดาน |
| บุตรบุญธรรมของลูกที่ตายก่อน | ไม่ได้ | ไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงตามมาตรา 1643 |
| ลูกแท้ ๆ ของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม | ได้ | บุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับ 1 และลูกเป็นสายเลือดของเขา |
| ลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้ว ของลูกที่ตายก่อน | ได้ | เป็นสายเลือดจริง และกฎหมายถือเป็นผู้สืบสันดาน |
| ลูกติดของคู่สมรส | ไม่ได้ | ไม่ใช่ผู้สืบสันดานของพ่อเลี้ยงหรือแม่เลี้ยง |
| บุตรบุญธรรม รับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเอง | ไม่ใช่เรื่องรับแทนที่ | รับได้โดยตรงในฐานะทายาทลำดับ 1 ตามมาตรา 1627 |
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 773/2528 (ประชุมใหญ่) วินิจฉัยว่าบุตรบุญธรรมของลูกเจ้ามรดกไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรม เพราะมาตรา 1627 ให้ถือเป็นผู้สืบสันดานเพื่อรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเท่านั้น
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 290/2494 วินิจฉัยในทางกลับกันว่า เมื่อบุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม ลูกของบุตรบุญธรรมรับมรดกแทนที่ได้ และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 381/2538 วินิจฉัยว่าลูกนอกกฎหมายที่พ่อรับรองโดยพฤติการณ์แล้ว รับมรดกของปู่แทนที่พ่อซึ่งตายก่อนได้ เรื่องการรับรองดูได้ในลูกนอกสมรสที่พ่อรับรองแล้วกับสิทธิรับมรดก
มีอีกกรณีหนึ่งที่เกิดขึ้นจริง คือปู่ย่ารับหลานแท้ ๆ เป็นบุตรบุญธรรม หลานคนนั้นมีสองฐานะ แต่จะนำสองฐานะมารวมกันเพื่อให้ได้สิทธิมากขึ้นไม่ได้ ต้องพิจารณาแต่ละฐานะแยกกัน ผลจึงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว
เหตุที่กฎหมายไม่ให้ผู้บุพการีรับมรดกแทนที่ก็มาจากแนวคิดเดียวกัน การรับมรดกแทนที่มีไว้เพื่อส่งทรัพย์ลงไปตามสายเลือดของทายาทที่ขาดไป ไม่ได้มีไว้ให้ย้อนขึ้นไปหาพ่อแม่ หรือออกไปหาคู่สมรสและบุคคลที่เข้ามาในครอบครัวโดยนิติกรรม ผู้ที่ต้องการให้คนกลุ่มนี้ได้ทรัพย์จึงต้องแสดงเจตนาไว้เองในพินัยกรรม
ตัวอย่างสมมติ: ลูกชายตายก่อนพ่อ ทิ้งภรรยา ลูกแท้ และบุตรบุญธรรม
นายอำนวยเป็นหม้าย มีลูกสองคนคือนายศักดิ์ชัยและนางรัตนา นายศักดิ์ชัยเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2564 มีภรรยาจดทะเบียนคือนางพิมพ์ใจ มีลูกสาวแท้ ๆ หนึ่งคนคือใบเตย และมีบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องหนึ่งคนคือภูผา ต่อมา พ.ศ. 2568 นายอำนวยเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มรดกสุทธิ 5,000,000 บาท
- มรดกแบ่งเป็นสองสาย สายละ 2,500,000 บาท นางรัตนาได้ 2,500,000 บาท
- สายของนายศักดิ์ชัยตกแก่ใบเตยคนเดียว 2,500,000 บาท โดยการรับมรดกแทนที่
- ภูผาไม่ได้ส่วนในมรดกของนายอำนวย เพราะไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงของนายศักดิ์ชัย
- นางพิมพ์ใจไม่ได้ส่วนในมรดกของนายอำนวยเช่นกัน
ทั้งนี้ ในกองมรดกของนายศักดิ์ชัยเองเมื่อ พ.ศ. 2564 ทั้งนางพิมพ์ใจ ใบเตย และภูผา ต่างเป็นทายาทและมีส่วนแบ่ง สองกองมรดกนี้ใช้หลักคนละชุด
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เข้าใจว่าบุตรบุญธรรมเท่ากับลูกแท้ทุกเรื่อง เท่ากันเมื่อรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรม แต่ไม่เท่ากันเมื่อจะขึ้นไปรับมรดกของพ่อแม่ของผู้รับบุตรบุญธรรมแทนที่
- ใส่ชื่อคู่สมรสของลูกที่ตายก่อนในบัญชีเครือญาติ ทำให้การคำนวณส่วนแบ่งผิดตั้งแต่ต้น และอาจต้องแก้ไขการโอนที่ทำไปแล้ว
- ไม่ตรวจว่าการรับบุตรบุญธรรมจดทะเบียนหรือไม่ เด็กที่เลี้ยงมาโดยไม่จดทะเบียนไม่เป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย และไม่มีสิทธิรับมรดกแม้แต่ของผู้เลี้ยงดูเอง เว้นแต่มีพินัยกรรม
- ไม่ดูลำดับการตาย ลูกเขยหรือลูกสะใภ้ที่คู่สมรสตายหลังเจ้ามรดกมีสิทธิ แต่หลายคนไม่ใช้สิทธิเพราะเข้าใจว่าตนเป็นคนนอก
ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีลูกเขย ลูกสะใภ้ หรือบุตรบุญธรรม
ทนายช่วยชี้ว่าคุณอยู่ในฐานะใดต่อกองมรดกแต่ละกอง และมีทางได้ทรัพย์โดยชอบด้วยกฎหมายทางใดบ้าง เรื่องนี้ทำเองแล้วมักพลาดเพราะครอบครัวหนึ่งอาจมีมรดกซ้อนกันสองถึงสามกอง แต่ละกองมีทายาทไม่เหมือนกัน เมื่อไปสำนักงานที่ดินด้วยเอกสารไม่ครบหรืออ้างฐานะผิด เรื่องจะค้าง และอายุความมรดกซึ่งโดยหลักคือหนึ่งปีก็เดินต่อไป
- ตรวจทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ทะเบียนสมรส สูติบัตร และมรณบัตร เพื่อยืนยันฐานะและลำดับการตาย
- แยกกองมรดกของแต่ละคน และคำนวณส่วนของคุณในแต่ละกอง
- ยื่นหรือคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก และติดตามให้ผู้จัดการมรดกแบ่งทรัพย์ หากผู้จัดการมรดกนิ่งเฉย ดูทางแก้ได้ที่ผู้จัดการมรดกละเลยไม่แบ่งทรัพย์แก่ทายาท
- สำหรับพ่อแม่ที่ต้องการให้ลูกสะใภ้ ลูกเขย หรือหลานบุญธรรมได้ทรัพย์ ทนายช่วยทำพินัยกรรม เพราะเป็นทางเดียวที่ให้คนกลุ่มนี้ได้รับโดยตรง
การประเมินสิทธิต้องดูเอกสารจริงเป็นรายกรณี หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
สามีตายก่อนพ่อสามี ภรรยามีสิทธิในมรดกของพ่อสามีไหม?
ไม่มี ลูกสะใภ้ไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของพ่อสามีและรับมรดกแทนที่สามีไม่ได้ ถ้ามีลูกกับสามี ลูกเป็นผู้รับมรดกแทนที่ในส่วนของสามี
บุตรบุญธรรมรับมรดกของพ่อแม่บุญธรรมได้ไหม?
ได้ บุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนถูกต้องเป็นทายาทลำดับที่ 1 ของผู้รับบุตรบุญธรรม มีส่วนแบ่งเท่ากับลูกแท้ ๆ ข้อจำกัดมีเฉพาะการรับมรดกแทนที่ผู้รับบุตรบุญธรรมในกองมรดกของคนอื่น
บุตรบุญธรรมยังรับมรดกของพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดได้ไหม?
ได้ การไปเป็นบุตรบุญธรรมของผู้อื่นไม่ทำให้เสียสิทธิในครอบครัวเดิม บุตรบุญธรรมจึงเป็นทายาทของทั้งพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดและผู้รับบุตรบุญธรรม
ลูกติดภรรยารับมรดกของพ่อเลี้ยงได้ไหม?
ไม่ได้ ถ้าพ่อเลี้ยงไม่ได้จดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมและไม่ได้ทำพินัยกรรมให้ ลูกติดไม่ใช่ผู้สืบสันดานของพ่อเลี้ยง จึงไม่เป็นทายาทโดยธรรมและรับมรดกแทนที่ไม่ได้
ถ้าต้องการให้ลูกสะใภ้หรือหลานบุญธรรมได้มรดก ต้องทำอย่างไร?
ต้องทำพินัยกรรมระบุยกทรัพย์ให้โดยตรง เพราะกฎหมายเรื่องทายาทโดยธรรมและการรับมรดกแทนที่ไม่ครอบคลุมคนกลุ่มนี้ พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนดจึงจะมีผล
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
