ลูกของผู้สละมรดกยังรับมรดกได้ ส่วนที่พ่อหรือแม่สละไม่ได้กลับไปรวมให้พี่น้องของผู้สละ แต่ตกแก่ผู้สืบสันดานของผู้สละเองตามมาตรา 1615 วรรคสอง เว้นแต่มีการสละมรดกในนามของลูกคนนั้นไว้ด้วยโดยถูกต้องตามกฎหมาย
การสละมรดกมักเกิดจากเหตุผลในครอบครัว เช่น ต้องการให้พี่น้องที่ลำบากกว่าได้มากขึ้น ไม่อยากมีเรื่องกับญาติ หรือไม่ต้องการรับภาระทรัพย์ที่อยู่ไกล แต่ผลทางกฎหมายมักไม่ตรงกับที่ตั้งใจ เพราะส่วนที่สละไม่ได้ไปอยู่กับคนที่ผู้สละนึกถึง บทความนี้อธิบายว่าเมื่อสละมรดกแล้วส่วนนั้นตกแก่ใคร ลูกของผู้สละได้เท่าไร ต่างจากการรับมรดกแทนที่อย่างไร และต้องทำอย่างไรหากต้องการผลแบบอื่น
สละมรดก คืออะไร
สละมรดก คือการที่ทายาทแสดงเจตนาไม่รับมรดกในส่วนของตนทั้งหมด โดยทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1612 ให้ทำได้สองวิธี คือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ หรือทำเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ
หลักที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจมีดังนี้
- สละได้หลังเจ้ามรดกตายแล้วเท่านั้น คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2167/2518 วินิจฉัยว่าข้อตกลงสละสิทธิที่ทำไว้ขณะเจ้ามรดกยังมีชีวิตไม่ใช่การสละมรดก
- ต้องสละทั้งส่วนของตน จะสละบางส่วนหรือมีเงื่อนไขไม่ได้ และเมื่อสละแล้วถอนไม่ได้ ตามมาตรา 1613
- การสละมีผลย้อนหลังไปถึงวันที่เจ้ามรดกตาย ตามมาตรา 1615 วรรคหนึ่ง เสมือนผู้สละไม่เคยรับมรดกนั้น
- การพูดปากเปล่าหรือการไม่ไปรับโอน ยังไม่ใช่การสละมรดกตามแบบ ดูตัวอย่างได้ในเรื่องทายาทแจ้งว่าไม่ประสงค์รับโอนที่ดินถือเป็นการสละมรดกหรือไม่
สละมรดกแล้ว ส่วนนั้นตกแก่ลูกของผู้สละหรือพี่น้องของผู้สละ
ตกแก่ผู้สืบสันดานของผู้สละ ไม่ใช่พี่น้องของผู้สละ มาตรา 1615 วรรคสองกำหนดว่าเมื่อทายาทโดยธรรมคนใดสละมรดก ผู้สืบสันดานของทายาทคนนั้นสืบมรดกได้ตามสิทธิของตน และได้ส่วนแบ่งเท่ากับส่วนที่ผู้สละจะได้รับ
มีข้อยกเว้นข้อเดียวในตัวบท คือผู้สืบสันดานคนใดที่พ่อแม่ ผู้ปกครอง หรือผู้อนุบาลได้บอกสละมรดกในนามของเขาไว้โดยสมบูรณ์แล้ว ผู้สืบสันดานคนนั้นไม่ได้รับ
การสละในนามของลูกที่เป็นผู้เยาว์ไม่ได้ทำได้ตามใจพ่อแม่ มาตรา 1611 กำหนดให้ต้องได้รับอนุมัติจากศาลก่อน ศาลจะดูประโยชน์ของผู้เยาว์เป็นหลัก การที่พ่อเขียนหนังสือสละทั้งของตนและของลูกเล็กโดยไม่ผ่านศาล จึงไม่ผูกพันส่วนของลูก
ส่วนที่สละจะไปเพิ่มให้ทายาทอื่นก็ต่อเมื่อผู้สละไม่มีผู้สืบสันดานที่จะรับได้ ถ้าเจตนาจริงคือให้พี่น้องได้ส่วนนั้น การสละมรดกจึงไม่ใช่เครื่องมือที่ถูก ต้องรับมรดกก่อนแล้วโอนให้ หรือทำข้อตกลงแบ่งมรดกที่ระบุผลไว้ชัดเจน
กรณีผู้สละเป็นผู้รับพินัยกรรม ผลจะต่างออกไป ผู้สืบสันดานของผู้รับพินัยกรรมที่สละไม่มีสิทธิรับส่วนที่สละนั้น บทความนี้จึงพูดถึงเฉพาะทายาทโดยธรรม
เอกสารที่ลูกของผู้สละควรมีไว้เพื่อยืนยันสิทธิของตน ได้แก่
- สำเนาหนังสือสละมรดกหรือสัญญาประนีประนอมยอมความ เพื่อดูว่าทำครบแบบและสละในนามของใครบ้าง
- มรณบัตรของเจ้ามรดก และเอกสารแสดงความเป็นลูกของผู้สละ เช่น สูติบัตรและทะเบียนบ้าน
- คำสั่งศาลที่อนุมัติการสละแทนผู้เยาว์ ถ้ามีผู้อ้างว่าได้สละแทนไว้
- รายการทรัพย์มรดกและเอกสารสิทธิ เพื่อคำนวณส่วนที่ตกแก่ตน
สืบมรดกตามมาตรา 1615 ต่างจากรับมรดกแทนที่อย่างไร
ต่างกันที่เหตุและช่วงเวลา การรับมรดกแทนที่เกิดเมื่อทายาทตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย ส่วนมาตรา 1615 ใช้เมื่อทายาทยังมีชีวิต มีสิทธิรับ แต่เลือกสละหลังเจ้ามรดกตาย
| ประเด็น | รับมรดกแทนที่ มาตรา 1639 | สืบมรดกเมื่อมีการสละ มาตรา 1615 |
|---|---|---|
| เหตุที่ทายาทเดิมไม่ได้รับ | ตาย หรือถูกกำจัด ก่อนเจ้ามรดกตาย | สละมรดกหลังเจ้ามรดกตาย |
| ทายาทเดิมมีชีวิตอยู่หรือไม่ | โดยมากไม่อยู่แล้ว | ยังมีชีวิตอยู่ |
| ฐานะของลูก | เข้ามาแทนที่พ่อแม่ | สืบมรดกตามสิทธิของตนเอง |
| ส่วนแบ่ง | เท่าที่พ่อแม่จะได้ | เท่ากับส่วนที่ผู้สละจะได้ |
| ข้อจำกัดสำคัญ | ต้องเป็นผู้สืบสันดานโดยตรง มาตรา 1643 | ไม่รวมผู้ที่มีการสละในนามของเขาโดยสมบูรณ์ |
ศาลฎีกาเน้นว่าการสละมรดกไม่อยู่ในเรื่องรับมรดกแทนที่ แต่ผู้สืบสันดานของผู้สละมีฐานะเป็นทายาทเต็มตัว คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3961-3962/2528 วินิจฉัยว่าเมื่อแม่ซึ่งเป็นพี่น้องของเจ้ามรดกสละมรดก ลูกมีสิทธิสืบมรดกตามมาตรา 1615 มีฐานะเป็นทายาทลำดับเดียวกับพี่น้องคนอื่นของเจ้ามรดก และยกอายุความมรดกขึ้นต่อสู้ได้
อีกข้อหนึ่งที่เชื่อมสองเรื่องนี้คือมาตรา 1645 คนที่สละมรดกของพ่อ ยังรับมรดกของปู่แทนที่พ่อได้ การสละจึงมีผลเฉพาะกองมรดกที่สละ หลักการรับมรดกแทนที่อ่านได้ในเรื่องหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า และกรณีทายาทเสียสิทธิเพราะทำผิดอ่านได้ในพ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม
ตัวอย่างสมมติ: พี่ชายสละมรดกเพื่อให้น้องสาว
นางบุญเรือนเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2568 ไม่มีพินัยกรรม สามีเสียชีวิตไปก่อน มีลูกสองคนคือนายสุชาติและนางอรทัย มรดกสุทธิ 4,000,000 บาท แต่ละคนมีสิทธิ 2,000,000 บาท
นายสุชาติมีฐานะดีและอยากให้น้องสาวได้ทั้งหมด จึงทำหนังสือสละมรดกมอบไว้ที่ที่ว่าการอำเภอ นายสุชาติมีลูกสองคน คือภูมิอายุ 22 ปี และแพรอายุ 15 ปี
- การสละมีผลย้อนไปถึงวันที่นางบุญเรือนตาย นายสุชาติไม่มีส่วนในมรดก
- ส่วน 2,000,000 บาทไม่ได้ตกแก่นางอรทัย แต่ตกแก่ภูมิและแพรคนละ 1,000,000 บาท ตามมาตรา 1615 วรรคสอง
- นางอรทัยได้ 2,000,000 บาทเท่าเดิม
- นายสุชาติถอนการสละไม่ได้ ภูมิซึ่งบรรลุนิติภาวะแล้วอาจสละส่วนของตนต่อได้ แต่ส่วนของแพรจะสละได้ต้องได้รับอนุมัติจากศาล
ผลจึงตรงข้ามกับที่นายสุชาติตั้งใจ ถ้าปรึกษาก่อน ทางที่ตรงกว่าคือทำบันทึกแบ่งมรดกหรือรับแล้วโอนให้น้อง ซึ่งมีค่าธรรมเนียมและภาษีที่ต้องคำนวณประกอบ
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- สละเพื่อยกให้คนใดคนหนึ่ง การสละมรดกเลือกผู้รับไม่ได้ กฎหมายกำหนดผู้รับไว้แล้ว คือผู้สืบสันดานของผู้สละ
- สละด้วยวาจาหรือเซ็นเอกสารกันเองโดยไม่ครบแบบ เอกสารที่ไม่ได้มอบแก่พนักงานเจ้าหน้าที่และไม่มีลักษณะเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ อาจไม่มีผลเป็นการสละ และทำให้เกิดข้อพิพาทภายหลัง
- สละแทนลูกผู้เยาว์โดยไม่ขอศาล ส่วนของลูกยังอยู่ และลูกเรียกร้องได้เมื่อโตขึ้น คนที่รับโอนทรัพย์ไปจึงมีความเสี่ยง
- สละเพื่อหนีเจ้าหนี้ เจ้าหนี้ของผู้สละที่เสียเปรียบมีสิทธิขอให้เพิกถอนการสละได้ตามเงื่อนไขของกฎหมาย
ทนายช่วยอะไรได้บ้างก่อนและหลังการสละมรดก
ทนายช่วยตรวจว่าการสละจะให้ผลตามที่คุณต้องการหรือไม่ก่อนลงมือ และช่วยผู้สืบสันดานของผู้สละเรียกร้องส่วนของตนเมื่อถูกข้ามไป เหตุที่ไม่ควรทำเองคือการสละถอนไม่ได้ ถ้าเข้าใจผลผิดจะแก้ไขได้ยาก และทายาทอื่นมักนำหนังสือสละไปยื่นสำนักงานที่ดินโดยไม่ระบุชื่อลูกของผู้สละ ซึ่งลูกต้องใช้สิทธิภายในอายุความมรดก
- วิเคราะห์เป้าหมายของคุณ แล้วเลือกวิธีที่ตรง เช่น สละมรดก ทำสัญญาแบ่งมรดก หรือรับแล้วโอน
- จัดทำหนังสือสละมรดกหรือสัญญาประนีประนอมยอมความให้ครบแบบ และยื่นต่อพนักงานเจ้าหน้าที่
- ยื่นคำร้องขออนุมัติจากศาลเมื่อเกี่ยวกับส่วนของผู้เยาว์หรือผู้ไร้ความสามารถ
- เป็นตัวแทนผู้สืบสันดานของผู้สละในการเจรจา คัดค้านการจดทะเบียน หรือฟ้องขอแบ่งมรดก และตรวจสอบการทำงานของผู้จัดการมรดก ดูหน้าที่ได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
แต่ละครอบครัวมีข้อเท็จจริงต่างกัน หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พ่อสละมรดกของปู่แล้ว ลูกยังได้มรดกของปู่ไหม?
ได้ ลูกสืบมรดกในส่วนที่พ่อสละได้ตามมาตรา 1615 วรรคสอง และได้เท่ากับส่วนที่พ่อจะได้รับ เว้นแต่มีการสละในนามของลูกคนนั้นไว้โดยถูกต้องด้วย
สละมรดกแล้วเปลี่ยนใจได้ไหม?
ไม่ได้ กฎหมายห้ามถอนการสละมรดกที่ทำถูกแบบแล้ว จึงควรตรวจผลทางกฎหมายให้แน่ใจก่อนลงชื่อ
สละมรดกเฉพาะที่ดินแปลงเดียวแต่รับทรัพย์อื่นได้ไหม?
ไม่ได้ในรูปของการสละมรดก เพราะต้องสละทั้งส่วนของตนและห้ามมีเงื่อนไข ถ้าต้องการรับเพียงบางรายการ ควรใช้วิธีตกลงแบ่งมรดกกับทายาทอื่นแทน
ทำหนังสือสละมรดกไว้ตั้งแต่พ่อแม่ยังมีชีวิตได้ไหม?
ไม่ได้ การสละมรดกทำได้หลังเจ้ามรดกตายแล้วเท่านั้น ข้อตกลงที่ทำก่อนหน้านั้นไม่มีผลเป็นการสละมรดก ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2167/2518
ผู้สละมรดกไม่มีลูก ส่วนที่สละตกแก่ใคร?
เมื่อไม่มีผู้สืบสันดานที่จะสืบมรดกได้ ส่วนที่สละกลับไปแบ่งให้ทายาทอื่นของเจ้ามรดกตามกฎหมาย ซึ่งโดยมากคือทายาทในลำดับเดียวกับผู้สละ
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
