ได้ ศาลฎีกาโดยมติที่ประชุมใหญ่วินิจฉัยว่า แม้มรดกที่ไม่มีทายาทจะตกทอดแก่แผ่นดินตาม ป.พ.พ. มาตรา 1753 แต่แผ่นดินไม่ใช่ทายาท เจ้าหนี้จึงไม่มีใครให้ฟ้องบังคับชำระหนี้ และถือเป็นผู้มีส่วนได้เสียที่ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกได้ ทั้งนี้ควรดำเนินการโดยเร็วเพราะมีอายุความ 1 ปี
เจ้าหนี้เงินกู้ ผู้ให้เช่า โรงพยาบาล หรือนิติบุคคลอาคารชุด อาจพบว่าลูกหนี้เสียชีวิตโดยไม่มีญาติมาติดต่อ ทั้งที่ลูกหนี้ยังมีที่ดิน ห้องชุด หรือเงินฝากเหลืออยู่ ตามปกติเจ้าหนี้ฟ้องทายาทให้ชำระหนี้จากกองมรดกได้ แต่เมื่อไม่มีทายาทก็ไม่มีจำเลยให้ฟ้อง บทความนี้อธิบายว่าเจ้าหนี้มีทางออกอย่างไร ต้องเตรียมอะไร และต้องทำภายในเวลาเท่าใด
กองมรดกที่ไม่มีทายาท คืออะไร?
กองมรดกที่ไม่มีทายาท คือทรัพย์สินและหนี้สินของผู้ตายที่ไม่มีทั้งทายาทโดยธรรม ผู้รับพินัยกรรม และการตั้งมูลนิธิตามพินัยกรรม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1753 ให้มรดกเช่นนี้ตกทอดแก่แผ่นดิน โดยขึ้นต้นบทบัญญัติว่า ภายใต้บังคับแห่งสิทธิของเจ้าหนี้กองมรดก
ถ้อยคำนี้หมายความว่าเจ้าหนี้มาก่อนแผ่นดิน หนี้ของผู้ตายต้องได้รับชำระจากทรัพย์มรดกก่อน เหลือเท่าใดจึงตกเป็นของรัฐ
คำว่าไม่มีทายาทโดยธรรมรวมถึงกรณีที่มีญาติอยู่แต่หมดสิทธิรับมรดกไปแล้วด้วย เช่น สละมรดกหรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกโดยไม่มีผู้ใดเข้ารับแทน ก่อนสรุปว่าไม่มีทายาท เจ้าหนี้จึงต้องตรวจให้ครบทุกลำดับ ดูรายละเอียดใน ตายโดยไม่มีทายาทและไม่มีพินัยกรรม มรดกตกเป็นของใคร และ ลำดับทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ
เจ้าหนี้ขอตั้งผู้จัดการมรดกของลูกหนี้ที่ไม่มีทายาทได้ไหม?
ได้ มาตรา 1713 ให้ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ ร้องขอต่อศาลให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้ และในกรณีกองมรดกไม่มีทายาท เจ้าหนี้นับเป็นผู้มีส่วนได้เสีย
เหตุที่ต้องผ่านผู้จัดการมรดกก็เพราะทรัพย์ของผู้ตายยังอยู่ในชื่อผู้ตาย ธนาคารและสำนักงานที่ดินจะไม่ทำรายการให้ผู้ที่ไม่มีอำนาจตามกฎหมาย ผู้จัดการมรดกที่ศาลตั้งมีอำนาจรวบรวมทรัพย์ ทำบัญชีทรัพย์ ขายทรัพย์เท่าที่จำเป็น และชำระหนี้แก่เจ้าหนี้ ดูหน้าที่โดยละเอียดใน ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
| สถานการณ์ | ทางที่เจ้าหนี้ใช้ได้ |
|---|---|
| ลูกหนี้ตาย มีทายาท ยังไม่มีผู้จัดการมรดก | เรียกร้องหรือฟ้องทายาทคนใดก็ได้ตามมาตรา 1737 โดยทายาทรับผิดไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตกแก่ตน |
| ลูกหนี้ตาย มีผู้จัดการมรดกแล้ว | ยื่นขอรับชำระหนี้ต่อผู้จัดการมรดก หากฟ้องทายาทต้องเรียกผู้จัดการมรดกเข้ามาในคดีด้วย |
| ลูกหนี้ตาย ไม่มีทายาทเลย | ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดกในฐานะผู้มีส่วนได้เสีย แล้วรับชำระหนี้จากผู้จัดการมรดก |
| หนี้มีจำนองหรือจำนำเป็นประกัน | มีสิทธิบังคับเอากับทรัพย์ที่เป็นประกัน แต่ยังต้องมีผู้แทนกองมรดกเป็นคู่ความ |
ในกรณีที่ลูกหนี้มีทายาท เจ้าหนี้ฟ้องทายาทได้โดยตรงอยู่แล้ว การที่เจ้าหนี้จะร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเองในกรณีนั้นได้หรือไม่ ขึ้นกับข้อเท็จจริงและศาลพิจารณาเป็นรายคดี
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร
ศาลฎีกาโดยมติที่ประชุมใหญ่เคยวินิจฉัยรับรองสิทธิของเจ้าหนี้ในกรณีนี้ไว้โดยตรง คดีมีข้อเท็จจริงว่าลูกหนี้ถึงแก่ความตายโดยไม่มีทายาท และเจ้าหนี้ร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดก ประเด็นคือเจ้าหนี้เป็นผู้มีส่วนได้เสียตามมาตรา 1713 หรือไม่
ศาลฎีกาให้เหตุผลเป็นลำดับดังนี้
- แม้มรดกที่ไม่มีทายาทจะตกทอดแก่แผ่นดิน แผ่นดินก็ไม่ได้มีฐานะเป็นทายาท
- เมื่อไม่มีทายาท เจ้าหนี้จึงบังคับชำระหนี้ไม่ได้จนกว่าจะมีผู้จัดการมรดก
- การที่เจ้าหนี้จะได้รับชำระหนี้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับการมีผู้จัดการมรดกโดยตรง
- เจ้าหนี้จึงเป็นผู้มีส่วนได้เสีย และร้องขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้
ผลของแนวคำพิพากษานี้คือ เจ้าหนี้ไม่ต้องรอให้หน่วยงานของรัฐเข้ามาจัดการทรัพย์ก่อน และไม่ต้องฟ้องแผ่นดินเป็นจำเลยในฐานะทายาท
เจ้าหนี้ต้องทำอะไรบ้าง และต้องทำภายในเมื่อไร?
เจ้าหนี้ควรยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกโดยเร็วที่สุดหลังรู้ว่าลูกหนี้ตาย เพราะมาตรา 1754 วรรคสาม ห้ามเจ้าหนี้ฟ้องเรียกหนี้จากกองมรดกเมื่อพ้น 1 ปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก แม้ตัวหนี้เดิมจะมีอายุความยาวกว่านั้น และไม่ว่ากรณีใดต้องไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย
ขั้นตอนโดยสรุป
- ตรวจสอบการตายและทายาท จากมรณบัตรและข้อมูลทะเบียนราษฎรเท่าที่ขอได้ และสอบถามคนใกล้ชิดของลูกหนี้
- สำรวจทรัพย์ของลูกหนี้ เช่น ที่ดิน ห้องชุด ยานพาหนะ และบัญชีเงินฝากเท่าที่ทราบ
- ยื่นคำร้องต่อศาลที่ลูกหนี้มีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย แสดงมูลหนี้ เหตุที่ไม่มีทายาท และเสนอบุคคลที่จะเป็นผู้จัดการมรดก
- ศาลประกาศและไต่สวนคำร้อง หากมีทายาทปรากฏตัวและคัดค้าน ศาลจะพิจารณาว่าผู้ใดเหมาะสม
- เมื่อศาลมีคำสั่ง ผู้จัดการมรดกรวบรวมทรัพย์ ทำบัญชีทรัพย์ และชำระหนี้ตามลำดับที่กฎหมายกำหนด ส่วนที่เหลือจึงตกแก่แผ่นดิน
เอกสารที่ควรเตรียม
- หลักฐานแห่งหนี้ เช่น สัญญากู้ สัญญาเช่า ใบแจ้งหนี้ หลักฐานการโอนเงิน และการทวงถาม
- มรณบัตรของลูกหนี้ และทะเบียนบ้านที่แสดงภูมิลำเนาสุดท้าย
- หลักฐานทรัพย์สินของลูกหนี้เท่าที่มี
- หลักฐานที่แสดงว่าได้ตรวจหาทายาทแล้วไม่พบ
- หนังสือยินยอมและเอกสารแสดงคุณสมบัติของผู้ที่เสนอเป็นผู้จัดการมรดก
ผู้จัดการมรดกต้องบรรลุนิติภาวะ ไม่เป็นคนวิกลจริตหรือผู้ที่ศาลสั่งให้เป็นคนเสมือนไร้ความสามารถ และไม่เป็นบุคคลล้มละลาย เจ้าหนี้เสนอตนเองหรือบุคคลอื่นก็ได้ ศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจ การยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเพียงอย่างเดียวจะทำให้อายุความ 1 ปีสะดุดหยุดลงหรือไม่ เป็นข้อที่ไม่ควรเสี่ยง จึงควรวางแผนให้การเรียกร้องหนี้เกิดขึ้นทันภายในกำหนด
ตัวอย่างสมมติ: หนี้เงินกู้ของนายอำนาจ
ตัวอย่างสมมติ นางสาวพิมพ์ให้นายอำนาจกู้เงิน 600,000 บาท มีสัญญากู้เป็นหนังสือ นายอำนาจเป็นโสด ไม่มีบุตร พ่อแม่ พี่น้อง และญาติชั้นอื่นเสียชีวิตไปหมดแล้ว เขาเสียชีวิตเมื่อเดือนมกราคม 2569 โดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ทิ้งห้องชุดมูลค่าประมาณ 2,000,000 บาทไว้ นางสาวพิมพ์ทราบข่าวในเดือนเดียวกัน
นางสาวพิมพ์ไม่มีทายาทให้ฟ้อง เธอจึงยื่นคำร้องต่อศาลขอตั้งผู้จัดการมรดกในฐานะผู้มีส่วนได้เสีย เมื่อศาลตั้งแล้ว ผู้จัดการมรดกขายห้องชุด ชำระหนี้ 600,000 บาทพร้อมดอกเบี้ยตามสิทธิ และเงินส่วนที่เหลือตกทอดแก่แผ่นดิน
หากนางสาวพิมพ์ปล่อยเวลาไว้จนเลยเดือนมกราคม 2570 โดยไม่ได้ดำเนินการใด เธอเสี่ยงที่จะถูกยกอายุความ 1 ปีขึ้นต่อสู้ และอาจไม่ได้รับชำระหนี้เลย
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- รอให้ญาติของลูกหนี้ติดต่อมาเอง เวลาที่เสียไปนับรวมในอายุความ 1 ปี ซึ่งเริ่มตั้งแต่เจ้าหนี้รู้หรือควรได้รู้ถึงการตาย
- เข้ายึดหรือใช้ทรัพย์ของลูกหนี้เอง เช่น เข้าครอบครองห้อง ขนของ หรือถอนเงิน โดยไม่มีคำสั่งศาล ซึ่งอาจมีความรับผิดทั้งทางแพ่งและทางอาญา
- สรุปเร็วเกินไปว่าไม่มีทายาท ลูกของพี่น้องหรือลูกของลุงป้าน้าอาอาจรับมรดกแทนที่ได้ หากมีทายาทอยู่ ทางที่ถูกคือเรียกร้องจากทายาท
- มีหลักฐานแห่งหนี้ไม่ครบ หนี้กู้ยืมเกินจำนวนที่กฎหมายกำหนดต้องมีหลักฐานเป็นหนังสือลงลายมือชื่อผู้กู้ มิฉะนั้นฟ้องบังคับไม่ได้
ทนายช่วยอะไรได้บ้างสำหรับเจ้าหนี้กองมรดก
ความเสี่ยงหลักของเจ้าหนี้คือเวลาและขั้นตอน เจ้าหนี้ที่ทำเองมักเสียเวลาไปกับการตามหาญาติและติดต่อหน่วยงาน จนใกล้ครบกำหนดอายุความ งานที่ทนายช่วยได้
- ตรวจมูลหนี้ อายุความของหนี้เดิม และอายุความ 1 ปีตามมาตรา 1754 เพื่อกำหนดวันสุดท้ายที่ต้องดำเนินการ
- ตรวจสอบทายาทและทรัพย์สินของลูกหนี้ เพื่อเลือกทางที่ถูกต้องระหว่างการฟ้องทายาทกับการขอตั้งผู้จัดการมรดก
- ร่างและยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก นำพยานเข้าไต่สวน และรับมือกรณีมีผู้คัดค้าน
- ติดตามการรวบรวมทรัพย์และการชำระหนี้ รวมถึงดำเนินการเมื่อผู้จัดการมรดกละเลยหน้าที่ ซึ่งอ่านเพิ่มได้ใน เหตุที่ผู้จัดการมรดกอาจถูกศาลสั่งถอน
เจ้าหนี้ที่ลูกหนี้ทำประกันชีวิตไว้ควรอ่าน ประกันชีวิตระบุผู้รับประโยชน์ เป็นมรดกไหม เจ้าหนี้ยึดได้ไหม ประกอบด้วย
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ลูกหนี้ตายแล้วหนี้ระงับไปด้วยไหม?
ไม่ระงับ หนี้ที่ไม่ใช่เรื่องเฉพาะตัวของผู้ตายยังคงอยู่และต้องชำระจากกองมรดก เจ้าหนี้เรียกได้เท่าที่ทรัพย์มรดกมี ทายาทไม่ต้องรับผิดเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกแก่ตน
เจ้าหนี้ต้องฟ้องแผ่นดินหรือหน่วยงานรัฐไหม เมื่อลูกหนี้ไม่มีทายาท?
ไม่ต้องฟ้องในฐานะทายาท เพราะศาลฎีกาโดยมติที่ประชุมใหญ่วินิจฉัยว่าแผ่นดินไม่ใช่ทายาท ทางที่ใช้ได้คือร้องขอให้ศาลตั้งผู้จัดการมรดก แล้วรับชำระหนี้จากผู้จัดการมรดก
เจ้าหนี้ขอเป็นผู้จัดการมรดกเองได้ไหม?
เสนอตนเองได้หากมีคุณสมบัติตามกฎหมาย แต่ศาลเป็นผู้ใช้ดุลพินิจว่าเหมาะสมหรือไม่ เมื่อได้รับแต่งตั้งแล้วต้องจัดการเพื่อประโยชน์ของกองมรดกทั้งหมด รวมถึงเจ้าหนี้รายอื่น ไม่ใช่เพื่อหนี้ของตนเพียงรายเดียว
เจ้าหนี้มีเวลาเท่าไรในการเรียกหนี้จากกองมรดก?
โดยหลักต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่รู้หรือควรได้รู้ว่าลูกหนี้ตาย ตามมาตรา 1754 วรรคสาม และต้องไม่เกิน 10 ปีนับแต่ลูกหนี้ตาย หนี้ที่มีจำนองหรือจำนำเป็นประกันมีข้อยกเว้นเฉพาะในส่วนของทรัพย์ที่เป็นประกัน
ทรัพย์มรดกไม่พอชำระหนี้ เจ้าหนี้เรียกส่วนที่ขาดจากใครได้ไหม?
เรียกจากผู้อื่นไม่ได้ เว้นแต่มีผู้ค้ำประกันหรือลูกหนี้ร่วม เจ้าหนี้ได้รับชำระเท่าที่ทรัพย์มรดกมี และหากมีเจ้าหนี้หลายราย ต้องเป็นไปตามลำดับและสัดส่วนที่กฎหมายกำหนด
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
