พระมรณภาพ ทรัพย์สินตกเป็นของวัดหรือญาติ? มาตรา 1623

ต้องแยกทรัพย์ของพระภิกษุเป็นสองกอง ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างอยู่ในสมณเพศตกเป็นสมบัติของวัดที่ท่านสังกัดตาม ป.พ.พ. มาตรา 1623 เว้นแต่ท่านยกให้ผู้อื่นไปแล้วขณะมีชีวิตหรือทำพินัยกรรมไว้ ส่วนทรัพย์ที่เป็นของท่านมาก่อนอุปสมบทไม่ตกเป็นของวัด แต่เป็นมรดกตกแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1624

เมื่อพระภิกษุมรณภาพ ญาติมักพบว่าท่านมีเงินฝาก ที่ดิน หรือรถยนต์อยู่ในชื่อ และไม่รู้ว่าตนมีสิทธิหรือไม่ ฝ่ายวัดก็ต้องรู้ว่าทรัพย์ใดเป็นของวัดโดยผลของกฎหมาย คำตอบไม่ได้อยู่ที่ว่าใครใกล้ชิดกับท่านมากกว่า แต่อยู่ที่ว่าทรัพย์แต่ละรายการได้มาเมื่อใด และท่านได้จัดการไว้ก่อนมรณภาพหรือไม่ บทความนี้อธิบายหลักแยกทรัพย์ แนวคำพิพากษาศาลฎีกา และหลักฐานที่ต้องใช้ ส่วนสิทธิของพระภิกษุในการรับมรดกของผู้อื่น ดูได้ใน พระภิกษุรับมรดก ต้องสึกก่อนฟ้องหรือไม่

ทรัพย์สินของพระภิกษุที่ตกเป็นของวัดตามมาตรา 1623 คืออะไร?

คือทรัพย์สินทุกชนิดที่พระภิกษุได้มาในระหว่างเวลาที่อยู่ในสมณเพศ และยังเป็นของท่านอยู่ในวันที่มรณภาพ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1623 ให้ทรัพย์กลุ่มนี้ตกเป็นสมบัติของวัดที่เป็นภูมิลำเนาของพระภิกษุนั้น เว้นแต่ท่านจะได้จำหน่ายไปในระหว่างชีวิตหรือโดยพินัยกรรม

หลักนี้ไม่ได้ดูว่าทรัพย์ได้มาเพราะความเป็นพระหรือไม่ เงินที่ญาติโยมถวาย ที่ดินที่พ่อแม่ยกให้หลังบวช หรือมรดกที่ท่านรับมาระหว่างบวช ล้วนเป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างอยู่ในสมณเพศ

คู่กันคือมาตรา 1624 ซึ่งกำหนดว่าทรัพย์สินที่เป็นของบุคคลก่อนอุปสมบท ไม่ตกเป็นสมบัติของวัด แต่เป็นมรดกตกทอดแก่ทายาทโดยธรรม หรือท่านจะจำหน่ายอย่างไรตามกฎหมายก็ได้

วัดที่เป็นภูมิลำเนา หมายถึงวัดที่พระภิกษุสังกัดอยู่ หากท่านไปมรณภาพที่อื่น เช่น ระหว่างธุดงค์หรือรักษาตัวในโรงพยาบาลต่างจังหวัด ทรัพย์ก็ยังตกแก่วัดที่สังกัด ไม่ใช่วัดหรือสถานที่ที่ท่านมรณภาพ

ข้อที่ต่างจากมรดกทั่วไปคือ วัดไม่ได้รับทรัพย์ในฐานะทายาทโดยธรรม แต่รับโดยผลของมาตรา 1623 โดยตรง ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าบุตรของพระภิกษุผู้มรณภาพไม่มีสิทธิในเงินที่ท่านได้มาระหว่างบวช จึงไม่เป็นผู้มีส่วนได้เสียที่จะร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกสำหรับเงินจำนวนนั้น

ทรัพย์สินที่มีอยู่ก่อนบวชตกแก่ใคร?

ตกแก่ทายาทโดยธรรมของท่านตามลำดับปกติ เช่น ลูก พ่อแม่ คู่สมรสที่ยังจดทะเบียนอยู่ หรือพี่น้อง หรือตกแก่ผู้รับพินัยกรรมถ้าท่านทำพินัยกรรมไว้ ลำดับของทายาทดูได้ใน ไม่มีลูกไม่มีพินัยกรรม ลำดับทายาท 6 ลำดับ

ปัญหาที่พบบ่อยคือ ทรัพย์ที่ "ได้สิทธิมาก่อนบวช" แต่เอกสารเพิ่งเปลี่ยนชื่อหลังบวช ศาลฎีกาดูที่วันได้สิทธิ ไม่ใช่วันจดทะเบียน คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 903/2536 วินิจฉัยว่าผู้ที่เช่าซื้อที่ดินและชำระค่าเช่าซื้อครบก่อนบวช แม้ผู้ให้เช่าซื้อจะโอนที่ดินให้ขณะบวชแล้ว ก็ถือว่าได้ที่ดินมาก่อนบวช ที่ดินจึงไม่ตกเป็นของวัด ศาลฎีกาเคยใช้แนวเดียวกันกับที่ดินมรดกที่ได้รับมาก่อนบวชแต่เพิ่งลงชื่อในโฉนดหลังบวช

ทรัพย์สินตกแก่ใครเหตุผล
บ้าน ที่ดิน เงินฝาก ที่มีอยู่ก่อนอุปสมบททายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมมาตรา 1624
ทรัพย์ที่ได้สิทธิครบก่อนบวช แต่จดทะเบียนหลังบวชทายาทโดยธรรมหรือผู้รับพินัยกรรมถือวันได้สิทธิเป็นสำคัญ
เงินและสิ่งของที่มีผู้ถวายเป็นส่วนตัวระหว่างบวชวัดที่เป็นภูมิลำเนามาตรา 1623
ที่ดินที่ญาติยกให้ หรือมรดกที่รับมาระหว่างบวชวัดที่เป็นภูมิลำเนาได้มาระหว่างอยู่ในสมณเพศ
เงินจากการขายทรัพย์ที่ได้มาระหว่างบวชวัดที่เป็นภูมิลำเนาเป็นทรัพย์ที่เข้ามาแทนที่
ทรัพย์ที่ท่านยกให้ผู้อื่นและส่งมอบแล้วขณะมีชีวิตผู้รับการให้ไม่ใช่ทรัพย์ของท่านในวันมรณภาพ
ทรัพย์ที่ระบุไว้ในพินัยกรรมที่ทำถูกแบบผู้รับพินัยกรรมข้อยกเว้นในมาตรา 1623

ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างบวช ญาติมีทางได้รับหรือไม่?

มีทางเดียว คือพระภิกษุได้จำหน่ายทรัพย์นั้นไว้เองก่อนมรณภาพ ไม่ว่าด้วยการยกให้ขณะมีชีวิตหรือด้วยพินัยกรรม ถ้าท่านไม่ได้ทำอย่างใดอย่างหนึ่งให้มีผลตามกฎหมาย ญาติไม่มีสิทธิในทรัพย์กลุ่มนี้ แม้จะเป็นลูกหรือเป็นผู้ดูแลท่านมาตลอด แนวคำพิพากษาที่ควรรู้มีดังนี้

  • ขายทรัพย์แล้วเงินก็ยังเป็นทรัพย์ระหว่างบวช คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1064/2532 วินิจฉัยว่าที่นาที่พ่อแม่ยกให้หลังบวช เมื่อพระภิกษุขายแล้วนำเงินไปฝากธนาคาร เงินฝากและดอกเบี้ยเป็นทรัพย์ที่ได้มาระหว่างอยู่ในสมณเพศ จึงตกเป็นของวัด
  • ยกให้ขณะมีชีวิตมีผล คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 997/2540 วินิจฉัยว่าเงินในบัญชีส่วนตัวที่พระภิกษุถอนมายกให้ผู้อื่นโดยเสน่หา ตกเป็นของผู้รับตั้งแต่วันรับการให้ วัดฟ้องเรียกคืนไม่ได้
  • ความตั้งใจที่ไม่ได้ทำให้ถูกแบบไม่มีผล คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5789/2538 วินิจฉัยว่าจดหมายที่พระภิกษุเขียนว่าอยากให้เงินฝากเป็นของศิษย์และให้ไปลงชื่อเป็นผู้เบิกเงิน ไม่ใช่การยกให้และไม่ใช่พินัยกรรม ทั้งพินัยกรรมฉบับก่อนก็ไม่ครอบคลุมบัญชีที่เปิดภายหลัง เงินจึงตกเป็นของวัด

นอกจากนี้ ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าทายาทที่เข้าครอบครองที่ดินของพระภิกษุผู้มรณภาพเป็นเวลานานเกิน 10 ปี ก็ยกอายุความขึ้นใช้ยันวัดไม่ได้ เพราะที่ดินตกเป็นของวัดไปแล้ว การครอบครองไว้เฉย ๆ จึงไม่ช่วยให้ญาติได้สิทธิ

จะพิสูจน์ได้อย่างไรว่าทรัพย์ใดได้มาก่อนหรือหลังบวช?

พิสูจน์ด้วยการเทียบวันอุปสมบทกับวันที่ได้ทรัพย์แต่ละรายการ ผู้ที่อ้างว่าทรัพย์เป็นของตนต้องมีเอกสารรองรับ เอกสารที่ใช้กันมีดังนี้

  1. หนังสือสุทธิหรือหลักฐานของวัดที่แสดงวันอุปสมบทและวัดที่สังกัด
  2. ใบมรณบัตร
  3. สำเนาโฉนดพร้อมสารบัญจดทะเบียน สัญญาซื้อขาย สัญญาเช่าซื้อ และใบเสร็จการชำระเงิน
  4. รายการเดินบัญชีธนาคารย้อนหลัง เพื่อดูยอดเงินในวันอุปสมบทและที่มาของเงินที่เข้าหลังจากนั้น
  5. พินัยกรรม หนังสือยกให้ หรือเอกสารการโอนที่ท่านทำไว้
  6. เอกสารที่แยกบัญชีของวัดหรือมูลนิธิออกจากบัญชีส่วนตัวของท่าน

จุดที่ยากที่สุดคือเงินฝากที่มีเงินก่อนบวชและเงินระหว่างบวชปนอยู่ในบัญชีเดียวกัน รวมถึงดอกผลที่งอกเงยระหว่างบวชจากทรัพย์ก่อนบวช ประเด็นเหล่านี้ไม่มีสูตรตายตัว ศาลพิจารณาจากพยานหลักฐานเป็นรายคดี อีกจุดหนึ่งคือบัญชีที่เปิดในชื่อพระภิกษุแต่เป็นเงินของวัดมาตั้งแต่ต้น ซึ่งไม่ใช่ทรัพย์ส่วนตัวของท่านและไม่เข้าทั้งมาตรา 1623 และ 1624

ตัวอย่างสมมติ: ทรัพย์สินของพระครูวิชัย

ตัวอย่างสมมติ พระครูวิชัยอุปสมบทปี 2550 และมรณภาพปี 2569 โดยไม่ได้ทำพินัยกรรม ท่านมีบุตรสองคนจากการสมรสก่อนบวชซึ่งหย่าแล้ว ทรัพย์ในชื่อท่านมีสี่รายการ

  • ทาวน์เฮาส์ที่ซื้อและรับโอนเมื่อปี 2545
  • เงินฝากบัญชีเก่าที่เปิดก่อนบวช ยอดในวันบวช 300,000 บาท และไม่มีเงินเข้าเพิ่มนอกจากดอกเบี้ย
  • ที่ดิน 2 ไร่ที่พี่สาวจดทะเบียนยกให้เมื่อปี 2560
  • เงินฝากบัญชีส่วนตัวที่เปิดปี 2555 ยอด 1,200,000 บาท จากเงินที่ญาติโยมถวาย

ทาวน์เฮาส์และเงินต้นในบัญชีเก่าเป็นทรัพย์ก่อนบวช ตกแก่บุตรสองคนคนละส่วนเท่ากัน ที่ดิน 2 ไร่และเงิน 1,200,000 บาทเป็นทรัพย์ระหว่างบวช ตกเป็นของวัดที่ท่านสังกัด ส่วนดอกเบี้ยในบัญชีเก่าอาจมีข้อโต้แย้งระหว่างบุตรกับวัดได้

ถ้าท่านต้องการให้บุตรได้ที่ดิน 2 ไร่ ท่านต้องจดทะเบียนโอนให้ขณะมีชีวิต หรือทำพินัยกรรมที่ถูกแบบและระบุทรัพย์ให้ชัด การบอกกล่าวด้วยวาจาหรือเขียนจดหมายแสดงความประสงค์ไม่เพียงพอ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ญาติถอนเงินหรือเก็บทรัพย์ไปหลังท่านมรณภาพ หากเป็นทรัพย์ระหว่างบวช ทรัพย์นั้นเป็นของวัดแล้ว การนำไปอาจถูกฟ้องเรียกคืนและมีประเด็นทางอาญาได้
  • ถือชื่อในเอกสารเป็นตัวตัดสิน วันจดทะเบียนไม่ใช่คำตอบเสมอไป ต้องดูว่าได้สิทธิมาเมื่อใดและด้วยเหตุใด
  • พินัยกรรมไม่ครอบคลุมหรือไม่ถูกแบบ ทรัพย์ที่ได้มาหลังทำพินัยกรรมและไม่อยู่ในข้อกำหนด หรือข้อความที่เติมภายหลังโดยไม่ลงชื่อกำกับ อาจไม่มีผล
  • ปนเงินวัด เงินมูลนิธิ และเงินส่วนตัว เมื่อไม่มีบัญชีแยก จะพิสูจน์ไม่ได้ว่าส่วนใดเป็นของใคร และเป็นต้นเหตุของข้อพิพาทระหว่างวัดกับญาติ

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพระภิกษุมรณภาพ

ข้อพิพาทลักษณะนี้แพ้ชนะกันที่หลักฐานย้อนหลังหลายสิบปี และผู้ที่ลงมือจัดการทรัพย์ก่อนโดยไม่ตรวจสิทธิมักเป็นฝ่ายเสียหาย งานที่ทนายช่วยได้ทั้งฝ่ายญาติและฝ่ายวัด

  • ทำบัญชีทรัพย์และแยกเป็นสองกองตามวันได้มา พร้อมขอคัดเอกสารจากสำนักงานที่ดินและธนาคาร
  • ตรวจพินัยกรรมหรือหนังสือยกให้ว่ามีผลตามกฎหมายและครอบคลุมทรัพย์ใดบ้าง
  • ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกสำหรับทรัพย์ก่อนบวช หรือคัดค้านเมื่อคำร้องรวมทรัพย์ที่เป็นของวัดเข้ามา ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
  • วางแผนล่วงหน้าให้พระภิกษุที่ยังมีชีวิต เช่น ร่างพินัยกรรมและแยกบัญชี เพื่อให้ทรัพย์ไปถึงผู้ที่ท่านตั้งใจ

บทความเดิมของสำนักงานในหัวข้อใกล้เคียงกันอ่านได้ที่ ถึงแก่ความตายขณะบวชเป็นพระภิกษุ ทรัพย์มรดกตกแก่วัดหรือทายาท หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พระมรณภาพโดยไม่มีพินัยกรรม เงินในบัญชีเป็นของใคร?

ถ้าเป็นเงินที่ท่านได้มาระหว่างบวช เงินตกเป็นของวัดที่ท่านสังกัดตามมาตรา 1623 ถ้าเป็นเงินที่มีอยู่ก่อนบวช เงินตกแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1624 จึงต้องตรวจรายการเดินบัญชีเทียบกับวันอุปสมบท

พ่อแม่ยกที่ดินให้ลูกหลังลูกบวชแล้ว เมื่อพระมรณภาพที่ดินกลับมาเป็นของพี่น้องไหม?

ไม่กลับ ที่ดินที่ได้รับการยกให้ระหว่างบวชเป็นทรัพย์ที่ได้มาในสมณเพศ จึงตกเป็นของวัด เว้นแต่ท่านโอนให้ผู้อื่นขณะมีชีวิตหรือทำพินัยกรรมยกให้ไว้

พระภิกษุทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ญาติหรือลูกศิษย์ได้ไหม?

ได้ ทั้งทรัพย์ก่อนบวชและทรัพย์ที่ได้มาระหว่างบวช เพราะมาตรา 1623 ยกเว้นทรัพย์ที่จำหน่ายโดยพินัยกรรมไว้ แต่พินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนดและระบุทรัพย์ให้ครอบคลุม มิฉะนั้นส่วนที่ไม่ครอบคลุมจะตกเป็นของวัด

พระสึกก่อนเสียชีวิต ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างบวชยังเป็นของวัดไหม?

โดยหลักไม่เป็น เพราะมาตรา 1623 ใช้กับกรณีที่ถึงแก่มรณภาพขณะยังเป็นพระภิกษุ เมื่อท่านสึกแล้วและเสียชีวิตในฐานะฆราวาส ทรัพย์ของท่านเป็นมรดกตกแก่ทายาทตามหลักทั่วไป ทั้งนี้ต้องแยกทรัพย์ที่เป็นของวัดมาตั้งแต่ต้นออกก่อน

ญาติครอบครองที่ดินของพระที่มรณภาพมานาน จะอ้างสิทธิได้ไหม?

อ้างได้ยาก ถ้าที่ดินนั้นเป็นทรัพย์ที่ท่านได้มาระหว่างบวช เพราะตกเป็นของวัดตั้งแต่วันมรณภาพ และศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าทายาทจะยกอายุความขึ้นยันวัดไม่ได้ ควรตรวจที่มาของที่ดินก่อนลงทุนหรือปลูกสร้างเพิ่ม

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ