เซ็นสละมรดกไว้ตอนเจ้ามรดกยังมีชีวิตอยู่ มีผลผูกพันไหม?

เอกสารสละมรดกที่เซ็นไว้ขณะเจ้ามรดกยังมีชีวิตไม่มีผลเป็นการสละมรดก เพราะยังไม่มีมรดกให้สละ และกฎหมายห้ามสละสิทธิในการสืบมรดกของผู้ที่ยังไม่ตาย ผู้เซ็นจึงยังเรียกร้องมรดกตามสิทธิ รับทรัพย์ตามพินัยกรรม หรือขอเป็นผู้จัดการมรดกได้

ในหลายครอบครัว พ่อแม่ให้ลูกคนหนึ่งเซ็นเอกสารว่าจะไม่ยุ่งเกี่ยวกับมรดกอีก เพราะได้เงินทุนหรือที่ดินไปก่อนแล้ว หรือพี่น้องตกลงกันล่วงหน้าว่าใครจะไม่รับส่วนใด เมื่อพ่อแม่เสียชีวิต เอกสารฉบับนั้นถูกนำมาอ้างเพื่อกันผู้เซ็นออกจากกองมรดก บทความนี้ตอบว่าเอกสารที่ทำไว้ก่อนเจ้ามรดกตายใช้บังคับได้หรือไม่ ศาลฎีกาวางหลักไว้อย่างไร และถ้าต้องการให้เกิดผลจริงต้องทำแบบใด

การสละมรดก คืออะไร

การสละมรดก คือการที่ทายาทแสดงเจตนาไม่รับมรดกที่ตกทอดมาถึงตนแล้ว โดยทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1612 ให้ทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ หรือทำเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ

การสละมรดกมีลักษณะเฉพาะที่ควรรู้

  • ต้องสละทั้งหมด จะสละเพียงบางส่วน หรือมีเงื่อนไขหรือเงื่อนเวลาไม่ได้
  • สละแล้วถอนไม่ได้
  • มาตรา 1615 ให้การสละมีผลย้อนหลังไปถึงเวลาที่เจ้ามรดกตาย

ผลต่อลูกของผู้สละเป็นอีกเรื่องหนึ่ง อ่านได้ในบทความสละมรดกแล้วลูกของผู้สละรับได้ไหม

เซ็นสละมรดกไว้ตอนเจ้ามรดกยังมีชีวิต มีผลผูกพันไหม

ไม่มีผลเป็นการสละมรดก เพราะมรดกเกิดขึ้นเมื่อเจ้ามรดกตาย ก่อนหน้านั้นทรัพย์ยังเป็นของเจ้าของ ผู้ที่คาดว่าจะเป็นทายาทยังไม่มีสิทธิใดให้สละ

กฎหมายยังเขียนห้ามไว้โดยตรงด้วย มาตรา 1619 กำหนดว่าผู้ใดจะสละหรือจำหน่ายจ่ายโอนสิทธิที่อาจจะมีในภายหน้าในการสืบมรดกของผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ไม่ได้ ข้อตกลงที่ฝ่าฝืนจึงใช้บังคับในฐานะการสละมรดกไม่ได้ ไม่ว่าจะเรียกชื่อเอกสารว่าอะไร และไม่ว่าจะทำกับเจ้ามรดกเองหรือทำกับพี่น้อง

ผลที่ตามมาคือ เมื่อเจ้ามรดกตาย ผู้เซ็นยังมีสิทธิครบ

  • รับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมตามส่วนของตน
  • รับทรัพย์ตามพินัยกรรม ถ้าเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกให้
  • ร้องขอเป็นผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านผู้ที่ขอ

ถ้ามีการให้เงินหรือทรัพย์ตอบแทนการเซ็น อีกฝ่ายอาจยกข้อเท็จจริงนั้นขึ้นเรียกร้องในทางอื่นได้ ผลขึ้นกับข้อเท็จจริงและถ้อยคำของเอกสาร ศาลพิจารณาเป็นรายคดี

เอกสารจะมีผลหรือไม่จึงขึ้นกับสองข้อ คือทำก่อนหรือหลังเจ้ามรดกตาย และใครเป็นผู้แสดงเจตนา

เอกสารหรือการกระทำทำเมื่อใดผล
หนังสือหรือสัญญาที่ทายาทเซ็นว่าสละสิทธิรับมรดกก่อนเจ้ามรดกตายไม่เป็นการสละมรดก ผู้เซ็นยังมีสิทธิ
ข้อตกลงระหว่างพี่น้องว่าใครจะไม่รับมรดกพ่อแม่ก่อนเจ้ามรดกตายไม่ผูกพันในฐานะการสละมรดก
หนังสือสละมรดกมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่หลังเจ้ามรดกตายมีผล และย้อนหลังไปถึงวันตาย
สัญญาประนีประนอมยอมความระหว่างทายาทหลังเจ้ามรดกตายมีผลตามที่ตกลง
พินัยกรรมของเจ้ามรดกยกทรัพย์ให้ผู้อื่นก่อนตาย โดยเจ้ามรดกเองมีผลเมื่อเจ้ามรดกตาย
หนังสือตัดมิให้รับมรดกตามมาตรา 1608ก่อนตาย โดยเจ้ามรดกเองทายาทที่ถูกตัดไม่มีสิทธิรับมรดก

สำหรับการแสดงเจตนาหลังเจ้ามรดกตายที่ไม่ได้ทำตามแบบ เช่น บอกเจ้าหน้าที่ที่ดินว่าไม่ประสงค์รับโอน มีประเด็นแยกต่างหาก ดูทายาทแจ้งว่าไม่ประสงค์รับโอนที่ดิน ถือเป็นการสละมรดกหรือไม่

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร

ศาลฎีกาตัดสินว่าสัญญาสละสิทธิที่ทำไว้ก่อนเจ้ามรดกตายไม่ใช่การสละมรดก และไม่กระทบสิทธิตามพินัยกรรมของผู้ที่ทำสัญญานั้น

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2167/2518 มีข้อเท็จจริงว่า เจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกทรัพย์สินให้ผู้ร้องแต่เพียงผู้เดียว ภายหลังผู้ร้องกับเจ้ามรดกทำสัญญากันว่า ผู้ร้องจะไม่เกี่ยวข้องกับทรัพย์สินของเจ้ามรดกอีก นอกจากที่นาจำนวนหนึ่งและยุ้งข้าวครึ่งหนึ่ง และยอมสละสิทธิอื่นทั้งหมดที่ตนพึงได้ ต่อมาเจ้ามรดกถึงแก่ความตาย ผู้ร้องยื่นขอเป็นผู้จัดการมรดก และมีข้อโต้แย้งว่าผู้ร้องสละมรดกไปแล้ว

ศาลฎีกาให้เหตุผลว่า การสละมรดกทำได้เมื่อเจ้ามรดกตายแล้วและผู้สละเป็นผู้มีสิทธิรับมรดกนั้น ถ้าเจ้ามรดกยังไม่ตายก็ยังไม่มีมรดกตกทอดให้สละ ซึ่งเห็นได้จากมาตรา 1615 ที่ให้การสละมีผลย้อนหลังไปถึงเวลาที่เจ้ามรดกตาย สัญญาที่ทำไว้ก่อนจึงไม่ใช่การสละมรดก ไม่กระทบพินัยกรรมที่เจ้ามรดกทำไว้ และเมื่อผู้ร้องไม่มีคุณสมบัติต้องห้าม ศาลจึงตั้งเป็นผู้จัดการมรดกได้

บทเรียนจากคดีนี้คือ ถ้าเจ้ามรดกเปลี่ยนใจไม่ต้องการให้ผู้รับพินัยกรรมได้ทรัพย์ทั้งหมด ทางที่ถูกคือแก้ไขหรือเพิกถอนพินัยกรรมตามแบบ ไม่ใช่ให้ผู้รับเซ็นสัญญาสละสิทธิ

เจ้ามรดกไม่ต้องการให้ทายาทคนหนึ่งได้มรดก ต้องทำอย่างไร

ต้องให้เจ้ามรดกเป็นผู้แสดงเจตนาเอง ด้วยวิธีที่กฎหมายรับรอง ไม่ใช่ให้ทายาทเซ็นสละล่วงหน้า

  1. ทำพินัยกรรม กำหนดว่าทรัพย์ใดให้ใคร ทายาทที่ไม่มีชื่อก็ไม่ได้ทรัพย์ที่ถูกจำหน่ายโดยพินัยกรรมแล้ว ดูพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนเดียว ลูกคนอื่นถูกตัดมรดกไหม
  2. ตัดมิให้รับมรดก โดยพินัยกรรม หรือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ ตามมาตรา 1608 วิธีทำอยู่ในบทความตัดลูกมิให้รับมรดก มาตรา 1608 และทำหนังสือตัดมรดกต้องทำกับเจ้าหน้าที่คนใด
  3. โอนทรัพย์ให้ผู้ที่ต้องการขณะยังมีชีวิต ทรัพย์ที่โอนไปแล้วโดยชอบไม่อยู่ในกองมรดก แต่ควรพิจารณาผลด้านภาษี ค่าธรรมเนียม และความมั่นคงของตนเองก่อน
  4. หลังเจ้ามรดกตาย ถ้าทายาทยังยืนยันไม่รับ ให้ทำหนังสือสละมรดกหรือสัญญาประนีประนอมยอมความตามแบบในตอนนั้น

ตัวอย่างสมมติ: หนังสือที่นายวิทยาเซ็นไว้

ตัวอย่างสมมติ ปี 2562 นายสมบัติให้เงินนายวิทยาลูกชายคนโต 800,000 บาทไปเปิดร้าน และให้เซ็นหนังสือว่า ได้รับส่วนของตนแล้ว ขอสละสิทธิในมรดกของบิดาทั้งหมด มีน้องสาวสองคนลงชื่อเป็นพยาน นายสมบัติซึ่งพ่อแม่และภรรยาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว เสียชีวิตปี 2569 โดยไม่ได้ทำพินัยกรรมและไม่ได้ทำหนังสือตัดมิให้รับมรดก เหลือที่ดินและเงินฝากรวม 6,000,000 บาท น้องสาวทั้งสองอ้างหนังสือปี 2562 ไม่ให้นายวิทยารับมรดก

หนังสือฉบับนั้นทำก่อนนายสมบัติตาย จึงไม่ใช่การสละมรดก นายวิทยายังเป็นทายาทโดยธรรมชั้นบุตร มีสิทธิได้หนึ่งในสามเท่ากับน้องแต่ละคน และมีสิทธิร้องขอเป็นผู้จัดการมรดกหรือคัดค้านได้ ส่วนเงิน 800,000 บาทที่ได้รับไปตอนพ่อมีชีวิตเป็นการให้ระหว่างมีชีวิต ไม่ใช่ทรัพย์มรดก

ถ้านายสมบัติต้องการให้ผลเป็นไปตามหนังสือนั้นจริง เขาต้องทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ลูกสาวสองคน หรือทำหนังสือตัดนายวิทยามิให้รับมรดกตามแบบ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ใช้หนังสือสละล่วงหน้าแทนพินัยกรรม พ่อแม่เข้าใจว่าจัดการเรียบร้อยแล้วจึงไม่ทำพินัยกรรม ผลคือมรดกแบ่งเท่ากันตามกฎหมาย ตรงข้ามกับที่ตั้งใจ
  • ผู้เซ็นเชื่อว่าตนหมดสิทธิแล้วจึงไม่เรียกร้อง และปล่อยเวลาจนล่วงเลยอายุความมรดก ทั้งที่เอกสารไม่มีผลตั้งแต่ต้น
  • ทายาทอื่นโอนทรัพย์โดยไม่ระบุชื่อผู้เซ็นเป็นทายาท เพราะเชื่อเอกสารฉบับนั้น อาจถูกฟ้องเรียกคืน และเกิดข้อพิพาทเรื่องปิดบังทายาทตามมา
  • สละหลังตายแต่ไม่ทำตามแบบ การพูดปากเปล่าหรือเขียนบันทึกกันเองโดยไม่เข้าแบบตามมาตรา 1612 อาจไม่เป็นการสละมรดกเช่นกัน

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อมีเอกสารสละมรดกล่วงหน้า

ข้อพิพาทลักษณะนี้มักเริ่มจากเอกสารที่คนในครอบครัวร่างกันเอง ถ้อยคำจึงกำกวมว่าเป็นการสละมรดก การรับชำระหนี้ การให้ หรือข้อตกลงอย่างอื่น ผู้ที่ตัดสินใจเองโดยไม่ตรวจมักเสียสิทธิเพราะเชื่อเอกสารผิด หรือเสียเวลาจนเลยกำหนดฟ้อง

  • อ่านเอกสารและวันที่ทำ เพื่อชี้ว่ามีผลตามกฎหมายเพียงใด และอีกฝ่ายอาจอ้างสิทธิทางอื่นได้หรือไม่
  • ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือคัดค้านเมื่อถูกกันออกจากกองมรดกโดยอ้างเอกสารดังกล่าว
  • เจรจาและจัดทำสัญญาประนีประนอมยอมความหลังเจ้ามรดกตายให้ถูกแบบ เมื่อครอบครัวต้องการแบ่งไม่เท่ากันจริง
  • สำหรับเจ้าของทรัพย์ที่ยังมีชีวิต ร่างพินัยกรรมหรือหนังสือตัดมิให้รับมรดกให้ได้ผลตามที่ตั้งใจ

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

เซ็นหนังสือสละมรดกให้พ่อแม่ไว้ตอนท่านยังอยู่ ตอนนี้ท่านเสียแล้ว ยังรับมรดกได้ไหม?

ยังรับได้ การสละมรดกทำได้หลังเจ้ามรดกตายเท่านั้น และมาตรา 1619 ห้ามสละสิทธิในการสืบมรดกของผู้ที่ยังมีชีวิต หนังสือที่เซ็นไว้ก่อนจึงไม่ตัดสิทธิของคุณ

พี่น้องทำข้อตกลงแบ่งมรดกกันไว้ก่อนพ่อแม่ตาย ใช้บังคับได้ไหม?

ใช้บังคับในฐานะการสละมรดกหรือการแบ่งมรดกไม่ได้ เพราะขณะนั้นยังไม่มีมรดก ถ้าหลังพ่อแม่ตายทุกคนยังเห็นตรงกัน ควรทำข้อตกลงใหม่เป็นหนังสือตามแบบที่กฎหมายกำหนด

รับเงินจากพ่อแม่ไปแล้วแลกกับการเซ็นสละมรดก ต้องคืนเงินไหมถ้าจะรับมรดก?

กฎหมายไม่ได้กำหนดให้ต้องคืนเป็นเงื่อนไขของการรับมรดก ทรัพย์ที่พ่อแม่ให้ระหว่างมีชีวิตโดยหลักเป็นของผู้รับแล้ว แต่ทายาทอื่นอาจยกข้อเท็จจริงนี้ขึ้นโต้แย้งในทางอื่นได้ ผลขึ้นกับถ้อยคำของเอกสารและข้อเท็จจริงเป็นรายคดี

ถ้าเซ็นสละมรดกไว้ก่อน แต่มีชื่อเป็นผู้รับในพินัยกรรม พินัยกรรมยังใช้ได้ไหม?

ยังใช้ได้ คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2167/2518 วินิจฉัยว่าสัญญาสละสิทธิที่ทำก่อนเจ้ามรดกตายไม่กระทบพินัยกรรมที่เจ้ามรดกทำไว้ ผู้รับพินัยกรรมยังรับทรัพย์และขอเป็นผู้จัดการมรดกได้

สละมรดกให้ถูกต้องต้องทำเมื่อไรและทำอย่างไร?

ทำหลังเจ้ามรดกตาย โดยทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ หรือทำเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ ตามมาตรา 1612 ต้องสละทั้งหมดโดยไม่มีเงื่อนไข และสละแล้วถอนไม่ได้

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ