ถูกกำจัดได้ ป.พ.พ. มาตรา 1606 (4) ตัดสิทธิรับมรดกของผู้ที่ฉ้อฉลหรือข่มขู่ให้เจ้ามรดกทำ เพิกถอน หรือเปลี่ยนแปลงพินัยกรรม ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าผู้ที่ใช้อุบายให้เจ้ามรดกพิมพ์ลายนิ้วมือในเอกสารพินัยกรรมถูกกำจัดและไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก แต่ฝ่ายที่อ้างต้องพิสูจน์การหลอกลวง
พินัยกรรมที่ปรากฏขึ้นหลังงานศพโดยมีเพียงลายพิมพ์นิ้วมือของพ่อหรือแม่ซึ่งป่วยหนักในช่วงท้ายของชีวิต เป็นต้นเหตุของข้อพิพาทมรดกจำนวนมาก ทายาทที่ไม่ได้อะไรมักสงสัยว่าผู้ตายรู้หรือไม่ว่ากำลังพิมพ์นิ้วมือลงในเอกสารอะไร บทความนี้อธิบายว่าการหลอกหรือบังคับให้ทำพินัยกรรมมีผลอย่างไรต่อผู้กระทำ ทั้งสิทธิรับมรดกและการเป็นผู้จัดการมรดก และต่างจากการหลอกให้โอนทรัพย์ตอนยังมีชีวิตอย่างไร
ฉ้อฉลหรือข่มขู่ให้ทำพินัยกรรม คืออะไร?
คือการใช้อุบายหลอกลวงหรือการบังคับขู่เข็ญ จนพินัยกรรมไม่ตรงกับความตั้งใจแท้จริงของเจ้ามรดก ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1606 (4) กำจัดผู้ที่ฉ้อฉลหรือข่มขู่ให้เจ้ามรดกทำ เพิกถอน หรือเปลี่ยนแปลงพินัยกรรมที่เกี่ยวกับทรัพย์มรดก ไม่ว่าบางส่วนหรือทั้งหมด หรือไม่ให้ทำการเช่นนั้น
ตัวบทจึงครอบคลุม 2 ทิศทาง
- เจ้ามรดกไม่ได้ตั้งใจทำ ยกเลิก หรือแก้พินัยกรรม แต่ถูกหลอกหรือถูกขู่ให้ทำ
- เจ้ามรดกตั้งใจจะทำ ยกเลิก หรือแก้พินัยกรรม แต่ถูกหลอกหรือถูกขู่จนไม่ได้ทำ
ตำราอธิบายว่าคำว่า "ฉ้อฉล" ในข้อนี้ใช้ในความหมายธรรมดา คือเอาความเท็จมากล่าวเป็นอุบายให้อีกฝ่ายหลงผิด ไม่ได้จำกัดตามบทเรื่องกลฉ้อฉลในนิติกรรมทั่วไป ส่วน "ข่มขู่" ใช้ความหมายตามหลักเรื่องการข่มขู่ในกฎหมายนิติกรรม
การขอร้องหรือโน้มน้าวให้พ่อแม่ยกทรัพย์ให้ยังไม่ใช่การฉ้อฉล เส้นแบ่งอยู่ที่การใช้ความเท็จหรือการบังคับ ภาพรวมของเหตุทั้ง 5 ข้ออยู่ในบทความ ทายาทแบบไหนถูกกำจัดมิให้รับมรดกตามมาตรา 1606
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร
ศาลฎีกาวางแนวไว้ว่าการใช้อุบายให้เจ้ามรดกพิมพ์ลายนิ้วมือในพินัยกรรมเป็นเหตุถูกกำจัด และมีผลต่อเนื่องไปถึงการตั้งผู้จัดการมรดก
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1642-1643/2530 ข้อเท็จจริงฟังได้ว่าจำเลยเป็นผู้ฉ้อฉล โดยทำให้เจ้ามรดกพิมพ์ลายนิ้วมือลงในเอกสารที่เป็นพินัยกรรม ศาลเห็นว่าจำเลยถูกกำจัดมิให้รับมรดกฐานเป็นผู้ไม่สมควรตามมาตรา 1606 (4) และเมื่อเป็นเช่นนั้น จำเลยก็ไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 982/2533 ผู้ร้องขอให้ศาลตั้งตนเป็นผู้จัดการมรดก โดยอาศัยพินัยกรรมที่ยกทรัพย์ทั้งหมดให้ตนผู้เดียว ไม่ได้อ้างฐานะทายาทโดยธรรม อีกฝ่ายคัดค้านว่าพินัยกรรมเกิดจากกลฉ้อฉลของผู้ร้อง ศาลเห็นว่าถ้าพินัยกรรมเกิดจากการฉ้อฉลจริง ผู้ร้องอาจถูกกำจัดมิให้รับมรดกและไม่สมควรเป็นผู้จัดการมรดก แต่ถ้าพินัยกรรมสมบูรณ์ ผู้คัดค้านก็ไม่มีส่วนได้เสียที่จะคัดค้าน ความสมบูรณ์ของพินัยกรรมจึงเป็นประเด็นสำคัญที่ต้องวินิจฉัยในคดีตั้งผู้จัดการมรดกนั้นเอง
ทั้งสองคดีแสดงว่าข้ออ้างเรื่องฉ้อฉลพินัยกรรมยกขึ้นได้ตั้งแต่ชั้นขอตั้งผู้จัดการมรดก
หลอกให้โอนที่ดินตอนยังมีชีวิต ต่างจากหลอกให้ทำพินัยกรรมอย่างไร?
ต่างกันที่มาตรา 1606 (4) ใช้เฉพาะการฉ้อฉลที่เกี่ยวกับพินัยกรรม การหลอกให้เจ้าของทรัพย์โอนทรัพย์ขณะมีชีวิตไม่อยู่ในข้อนี้ แม้ผู้หลอกจะเป็นทายาทก็ตาม
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 944/2498 เป็นคดีที่พินัยกรรมยกที่ดินให้ผู้รับพินัยกรรมคนหนึ่งอยู่แล้ว แต่ผู้รับพินัยกรรมไม่รอ กลับหลอกให้ผู้ทำพินัยกรรมโอนที่ดินแปลงนั้นให้ตนตั้งแต่ยังมีชีวิต ศาลเห็นว่าเป็นการฉ้อฉลที่ไม่เกี่ยวกับการทำ เพิกถอน หรือเปลี่ยนแปลงพินัยกรรม จึงไม่เป็นเหตุถูกกำจัดฐานเป็นผู้ไม่สมควร
| พฤติการณ์ | เข้ามาตรา 1606 (4) หรือไม่ | ทางแก้ของทายาทอื่น |
|---|---|---|
| หลอกให้พิมพ์นิ้วมือในเอกสารที่เป็นพินัยกรรม | เข้า ถูกกำจัดทั้งหมด | อ้างเหตุถูกกำจัด และโต้แย้งความสมบูรณ์ของพินัยกรรม |
| ข่มขู่ให้ยกเลิกพินัยกรรมฉบับเดิม | เข้า | เช่นเดียวกัน |
| หลอกจนเจ้ามรดกไม่ได้ทำพินัยกรรมที่ตั้งใจจะทำ | เข้า | อ้างเหตุถูกกำจัด |
| หลอกให้โอนที่ดินหรือเซ็นใบมอบอำนาจขณะมีชีวิต | ไม่เข้า | ใช้หลักนิติกรรมที่เกิดจากกลฉ้อฉลเพื่อเรียกทรัพย์กลับเข้ากองมรดก |
| ขอร้องหรือโน้มน้าวโดยไม่ใช้ความเท็จ | ไม่เข้า | ไม่มีเหตุถูกกำจัด |
การไม่เข้ามาตรา 1606 (4) ไม่ได้แปลว่าผู้หลอกลอยตัว นิติกรรมโอนที่เกิดจากกลฉ้อฉลอาจถูกบอกล้างได้ภายในกำหนดเวลาตามกฎหมาย และอาจมีความรับผิดทางอาญา ซึ่งต้องตรวจข้อเท็จจริงเป็นรายคดี
ถูกกำจัดแล้ว พินัยกรรมและตำแหน่งผู้จัดการมรดกเป็นอย่างไร?
ผู้ถูกกำจัดเสียสิทธิรับมรดกทั้งหมด ไม่เฉพาะทรัพย์ตามพินัยกรรมฉบับที่มีปัญหา และศาลมักเห็นว่าไม่เหมาะจะเป็นผู้จัดการมรดก ส่วนตัวพินัยกรรมต้องพิจารณาแยกอีกชั้นหนึ่ง
- สิทธิรับมรดก ถ้าผู้กระทำเป็นบุตรของเจ้ามรดกด้วย เขาเสียทั้งส่วนที่จะได้ตามพินัยกรรมและส่วนที่จะได้ในฐานะทายาทโดยธรรม
- ผู้จัดการมรดก ทายาทอื่นยกเหตุนี้คัดค้านการขอตั้ง หรือขอให้ศาลถอนได้ ดู เหตุที่ผู้จัดการมรดกอาจถูกศาลสั่งถอน
- ตัวพินัยกรรม พินัยกรรมที่ลงลายพิมพ์นิ้วมือต้องมีพยานลงลายมือชื่อรับรองลายพิมพ์นิ้วมือ 2 คนในขณะนั้น ถ้าไม่มีก็มีปัญหาเรื่องแบบ ถ้าเจ้ามรดกไม่รู้เลยว่าเอกสารนั้นคือพินัยกรรม ก็มีปัญหาว่ามีเจตนาทำพินัยกรรมหรือไม่ และพินัยกรรมที่ทำเพราะกลฉ้อฉลหรือการข่มขู่ ผู้มีส่วนได้เสียขอให้ศาลเพิกถอนได้ตามมาตรา 1708 และมาตรา 1709 โดยมาตรา 1710 กำหนดเวลาฟ้องไว้สั้นเพียง 3 เดือนตามเงื่อนไขของกฎหมาย จึงไม่ควรปล่อยเวลาผ่านไป
- ผู้สืบสันดานของผู้ถูกกำจัด การฉ้อฉลให้ทำพินัยกรรมเกิดขึ้นก่อนเจ้ามรดกตาย ผู้สืบสันดานจึงเข้ารับมรดกแทนที่ได้ตามมาตรา 1639 ดู พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม
เจ้ามรดกที่รู้ความจริงก่อนตายยังให้อภัยผู้กระทำได้ โดยทำเป็นลายลักษณ์อักษร ดู เจ้ามรดกให้อภัยทายาทที่ถูกกำจัดได้ไหม ต้องทำอย่างไร
ตัวอย่างสมมติ: เอกสารที่อ้างว่าเป็นใบรับเงินผู้สูงอายุ
ตัวอย่างสมมติ นางสายหยุดอายุ 84 ปี สายตาเลือนรางและอ่านหนังสือไม่ออก มีบุตร 3 คน ปี 2567 ชาตรีบุตรคนกลางนำเอกสารมาให้มารดาพิมพ์นิ้วมือ บอกว่าเป็นแบบฟอร์มรับเบี้ยผู้สูงอายุ ความจริงเป็นพินัยกรรมยกที่ดินและบ้านทั้งหมดให้ชาตรี มีเพื่อนของชาตรี 2 คนลงชื่อเป็นพยาน นางสายหยุดเสียชีวิตปี 2568 ชาตรียื่นขอเป็นผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรม
พี่น้องอีก 2 คนยื่นคัดค้าน นำสืบประวัติการรักษาสายตาของมารดา คำเบิกความของเพื่อนบ้านที่ได้ยินคำพูดของชาตรีในวันนั้น และข้อเท็จจริงว่ามารดายังบอกทุกคนเสมอว่าจะแบ่งทรัพย์ให้ลูกเท่ากัน ถ้าศาลเชื่อพยานฝ่ายคัดค้าน ชาตรีถูกกำจัดมิให้รับมรดกทั้งหมดตามมาตรา 1606 (4) ไม่ได้เป็นผู้จัดการมรดก และบุตรของชาตรีเข้ารับส่วนของบิดาแทนที่
ถ้าฝ่ายคัดค้านมีเพียงความสงสัย ศาลอาจฟังว่าพินัยกรรมสมบูรณ์ ผลคดีจึงขึ้นกับน้ำหนักพยานหลักฐาน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- อ้างว่าถูกหลอกโดยไม่มีพยานหลักฐาน ความไม่เป็นธรรมของพินัยกรรมอย่างเดียวไม่พิสูจน์การฉ้อฉล ต้องมีพยานบุคคล เอกสารการแพทย์ หรือพฤติการณ์แวดล้อมประกอบ
- ใช้มาตรา 1606 (4) กับการหลอกให้โอนทรัพย์ขณะมีชีวิต เป็นคนละเรื่องตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 944/2498 ต้องใช้ช่องทางอื่น
- ไม่คัดค้านในคดีขอตั้งผู้จัดการมรดก เมื่อศาลตั้งไปแล้ว การแก้ไขภายหลังยากและใช้เวลากว่า
- ปล่อยให้พ้นกำหนดเวลาฟ้องเพิกถอนพินัยกรรม กำหนดเวลาสั้นมาก ต้องนับตั้งแต่วันที่รู้เหตุ
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อสงสัยว่าพินัยกรรมเกิดจากการหลอกลวง?
คดีแบบนี้ตัดสินกันที่พยานหลักฐานและจังหวะการยื่นคัดค้าน ผู้ที่ทำเองมักยื่นไม่ทันวันนัดไต่สวน หรือคัดค้านโดยไม่ตั้งประเด็นเรื่องความสมบูรณ์ของพินัยกรรม งานที่ทนายทำได้ เช่น
- ตรวจต้นฉบับพินัยกรรม แบบของพินัยกรรม และพยานรับรองลายพิมพ์นิ้วมือ
- รวบรวมเวชระเบียน พยานแวดล้อม และขอตรวจพิสูจน์ลายพิมพ์นิ้วมือเมื่อจำเป็น
- ยื่นคำคัดค้านการตั้งผู้จัดการมรดกภายในกำหนด และเสนอผู้จัดการมรดกที่เหมาะสม ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
- ฟ้องเพิกถอนข้อกำหนดพินัยกรรมหรือเรียกทรัพย์คืนกองมรดกให้ทันอายุความ
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พินัยกรรมที่มีแต่ลายนิ้วมือของผู้ตาย ใช้ได้ไหม?
ใช้ได้ถ้าทำถูกแบบ กฎหมายยอมให้ลงลายพิมพ์นิ้วมือแทนลายมือชื่อ แต่ต้องมีพยาน 2 คนลงลายมือชื่อรับรองลายพิมพ์นิ้วมือนั้นในขณะทำ ส่วนข้อโต้แย้งว่าผู้ตายถูกหลอกเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ต้องพิสูจน์
พิสูจน์อย่างไรว่าพ่อแม่ถูกหลอกให้พิมพ์นิ้วมือ?
ใช้พยานหลายทางประกอบกัน เช่น สภาพร่างกายและการรับรู้ของผู้ตายตามเวชระเบียน คำเบิกความของผู้อยู่ในเหตุการณ์ ความน่าเชื่อถือของพยานในพินัยกรรม และพฤติการณ์ก่อนหลังทำเอกสาร ศาลชั่งน้ำหนักเป็นรายคดี
คนที่หลอกให้ทำพินัยกรรมยังได้ส่วนแบ่งในฐานะลูกไหม?
ไม่ได้ การถูกกำจัดตามมาตรา 1606 ทำให้เสียสิทธิรับมรดกทั้งหมด ทั้งตามพินัยกรรมและในฐานะทายาทโดยธรรม แต่ผู้สืบสันดานของเขายังเข้ารับส่วนนั้นได้ตามกฎหมาย
ลูกพูดหว่านล้อมจนแม่ยอมทำพินัยกรรมให้ ถือเป็นฉ้อฉลไหม?
โดยทั่วไปไม่ถือ การขอร้องหรือโน้มน้าวโดยไม่ใช้ความเท็จและไม่ได้บังคับ ยังเป็นการตัดสินใจของเจ้ามรดกเอง จะเป็นฉ้อฉลต่อเมื่อเอาความเท็จมาทำให้หลงผิด
หลอกให้แม่เซ็นโอนที่ดินให้ก่อนตาย ถูกกำจัดมิให้รับมรดกไหม?
ไม่ถูกกำจัดตามมาตรา 1606 (4) เพราะไม่ใช่การฉ้อฉลเกี่ยวกับพินัยกรรม ตามคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 944/2498 แต่ทายาทอื่นอาจใช้หลักนิติกรรมที่เกิดจากกลฉ้อฉลเรียกที่ดินกลับเข้ากองมรดกได้ ขึ้นกับข้อเท็จจริงและกำหนดเวลา
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
