ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อตัวเอง ถือว่ายักย้ายมรดกไหม?

ยังไม่ถือ ถ้ามีเพียงการโอนที่ดินมรดกมาเป็นชื่อผู้จัดการมรดก หรือเก็บเงินที่ลูกหนี้ชำระไว้ขณะจัดการมรดกยังไม่เสร็จ ศาลฎีกาเห็นว่าไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบังตาม ป.พ.พ. มาตรา 1605 แต่ผลจะกลับกันเมื่อมีพฤติการณ์ฉ้อฉลเพิ่ม เช่น ยืนยันต่อเจ้าพนักงานที่ดินว่าไม่มีทายาทอื่นทั้งที่รู้

ทายาทหลายคนไปขอคัดสำเนาโฉนดที่ดินของพ่อแม่แล้วพบว่า ชื่อผู้ถือกรรมสิทธิ์เปลี่ยนเป็นชื่อพี่น้องที่ศาลตั้งเป็นผู้จัดการมรดกไปแล้ว โดยไม่มีใครบอกกล่าว คำถามแรกที่ตามมาคือ เขายักย้ายมรดกหรือเปล่า และจะขอให้ศาลตัดสิทธิเขาได้ไหม บทความนี้ตอบเฉพาะกรณีผู้จัดการมรดกที่เป็นทายาทด้วย

การที่ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินเป็นชื่อตัวเอง คืออะไร?

การโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อผู้จัดการมรดก มีได้ 2 ลักษณะที่ผลทางกฎหมายต่างกันมาก จึงต้องดูให้ชัดก่อนว่าเป็นแบบใด

  • จดทะเบียนลงชื่อในฐานะผู้จัดการมรดก เป็นขั้นตอนปกติของการจัดการมรดก ในโฉนดจะมีข้อความกำกับว่าถือในฐานะผู้จัดการมรดกของผู้ตาย ที่ดินยังเป็นของกองมรดก ผู้จัดการมรดกถือไว้แทนทายาททุกคนเพื่อนำไปแบ่งหรือขายแล้วแบ่งเงิน
  • จดทะเบียนโอนต่อมาเป็นของตนเองเป็นส่วนตัว ไม่ว่าจะโอนจากฐานะผู้จัดการมรดกให้ตนเองในฐานะทายาท หรือไปยื่นขอรับมรดกในฐานะทายาทโดยตรง กรณีนี้ชื่อในโฉนดไม่มีข้อความว่าถือแทนกองมรดกอีก

แบบที่สองคือจุดที่เกิดข้อพิพาท แต่การโอนเกินส่วนกับการถูกกำจัดมิให้รับมรดกเป็นคนละคำถามกัน

โอนเป็นชื่อตัวเองโดยไม่บอกทายาทอื่น ถือว่ายักย้ายหรือปิดบังมรดกไหม?

โดยลำพังยังไม่ถือ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1605 กำจัดเฉพาะทายาทที่ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกโดยฉ้อฉล หรือรู้อยู่ว่าตนทำให้เสื่อมประโยชน์ของทายาทคนอื่น สิ่งที่ศาลมองหาคือเจตนาทุจริตที่จะเอาทรัพย์ไปเป็นของตนและทำให้ทายาทอื่นไม่รู้หรือเข้าไม่ถึง ไม่ใช่เพียงชื่อในโฉนด หลักทั่วไปของเรื่องนี้อ่านได้ใน พี่น้องปิดบังทรัพย์มรดก ถูกกำจัดมิให้รับมรดกได้ไหม

เหตุผลคือ ผู้จัดการมรดกมีอำนาจตามกฎหมายที่จะรวบรวมและเก็บรักษาทรัพย์ไว้ระหว่างที่การจัดการยังไม่เสร็จ การถือทรัพย์ไว้จึงอธิบายได้ด้วยหน้าที่ ไม่จำเป็นต้องเป็นการเบียดบัง

แต่การไม่ถูกกำจัดไม่ได้แปลว่าที่ดินตกเป็นของผู้จัดการมรดก ทายาทอื่นยังเรียกส่วนแบ่งของตนได้ และยังขอให้ศาลตรวจสอบการทำหน้าที่ของผู้จัดการมรดกได้ตามปกติ

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยไว้ทั้งสองทาง ขึ้นกับว่ามีพฤติการณ์ฉ้อฉลประกอบหรือไม่

คดีแรก คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3250/2537 ทายาท 5 คนฟ้องผู้จัดการมรดกที่ศาลตั้ง โดยอ้างว่าเขายื่นขอโอนที่ดินมรดกเป็นของตนทั้งหมดโดยไม่แจ้งทายาททั้งห้า และรับชำระหนี้จากลูกหนี้ของผู้ตายแล้วไม่นำมาแบ่งทันที จึงควรถูกกำจัด ศาลฎีกาเห็นว่าการโอนที่ดินเช่นนั้นไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดก ส่วนเงินที่รับชำระหนี้มา เมื่อการจัดการมรดกยังไม่เสร็จ ผู้จัดการมรดกมีอำนาจเก็บรักษาไว้เพื่อแบ่งแก่ทายาทต่อไป จึงไม่ถูกกำจัด

คดีที่สอง ผลออกมาตรงข้าม ข้อเท็จจริงคือภริยาของผู้ตายซึ่งไม่มีบุตรด้วยกัน ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้จัดการมรดก และจดทะเบียนที่ดินมาเป็นชื่อตนในฐานะผู้จัดการมรดก แต่ต่อมาเธอไปขอรับมรดกในฐานะทายาท ให้ถ้อยคำต่อเจ้าพนักงานที่ดินและรับรองบัญชีเครือญาติว่าไม่มีทายาทอื่น ทั้งที่รู้ว่าผู้ตายมีบุตรบุญธรรมอีกคนหนึ่ง จนที่ดินถูกโอนเป็นของเธอคนเดียว และยังปฏิเสธมาตลอดว่าทรัพย์อื่นไม่ใช่ของผู้ตาย ศาลฎีกาเห็นว่าพฤติการณ์รวมกันเป็นการยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกเกินส่วนของตนโดยฉ้อฉล จึงต้องถูกกำจัดมิให้รับมรดก

พฤติการณ์ของผู้จัดการมรดกแนวที่ศาลฎีกาวินิจฉัย
จดทะเบียนที่ดินมรดกเป็นชื่อตนในฐานะผู้จัดการมรดกเป็นขั้นตอนจัดการมรดก ไม่ใช่การยักย้าย
ยื่นขอโอนที่ดินมรดกเป็นของตนทั้งหมดโดยไม่แจ้งทายาทอื่นโดยลำพังไม่ใช่การยักย้ายหรือปิดบัง (ฎีกาที่ 3250/2537)
รับชำระหนี้จากลูกหนี้ของกองมรดกแล้วยังไม่แบ่ง ขณะจัดการมรดกยังไม่เสร็จมีอำนาจเก็บรักษาไว้เพื่อแบ่งภายหลัง ไม่ถูกกำจัด (ฎีกาที่ 3250/2537)
ยืนยันต่อเจ้าพนักงานที่ดินว่าไม่มีทายาทอื่นทั้งที่รู้ว่ามี จนได้ที่ดินคนเดียว และปฏิเสธว่าทรัพย์อื่นไม่ใช่มรดกยักย้ายหรือปิดบังเกินส่วนโดยฉ้อฉล ถูกกำจัดมิให้รับมรดก

ข้อสังเกตคือ คดีที่สองไม่ได้มีเพียงการไม่ระบุชื่อทายาทอื่น ซึ่งโดยลำพังศาลมักมองว่าเป็นการปิดบังตัวทายาท ไม่ใช่ตัวทรัพย์ ดู รับโอนที่ดินมรดกโดยไม่ระบุทายาทอื่น ถือว่าปิดบังมรดกไหม แต่มีการปฏิเสธทรัพย์รายการอื่นประกอบด้วย

พบว่าที่ดินมรดกเป็นชื่อผู้จัดการมรดกแล้ว ควรทำอย่างไร?

ควรตรวจเอกสารก่อนกล่าวหา เพราะคำตอบส่วนใหญ่อยู่ในสารบบที่ดินและสำนวนศาล

  1. ขอคัดสำเนาโฉนดและสารบบที่ดิน ดูว่าชื่อที่ลงไว้มีข้อความ "ผู้จัดการมรดก" กำกับหรือไม่
  2. ขอดูคำขอและบันทึกถ้อยคำที่ยื่นต่อเจ้าพนักงานที่ดิน โดยเฉพาะบัญชีเครือญาติ ว่าระบุทายาทครบหรือไม่
  3. ขอคัดคำสั่งตั้งผู้จัดการมรดกและบัญชีทรัพย์มรดก ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่ทำบัญชีทรัพย์และรายงานต่อทายาท ดู ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
  4. ทำหนังสือสอบถามและขอให้แบ่ง และเก็บคำตอบไว้เป็นหลักฐานชี้เจตนา
  5. เลือกทางดำเนินคดีให้ตรงกับข้อเท็จจริง เช่น ฟ้องขอแบ่งมรดก ขอเพิกถอนการโอนส่วนที่เกินสิทธิ หรือ ร้องขอถอนผู้จัดการมรดกที่ละเลยไม่แบ่งทรัพย์

เรื่องอายุความ ศาลพิจารณาเป็นรายคดีและขึ้นกับว่าการจัดการมรดกสิ้นสุดแล้วหรือยัง ซึ่งเป็นข้อเท็จจริงที่โต้เถียงกันได้ จึงไม่ควรรอ

ตัวอย่างสมมติ: ที่ดินสวนของแม่กับเงินกู้ที่เก็บได้

ตัวอย่างสมมติ นางอรุณีเสียชีวิตปี 2567 ไม่มีพินัยกรรม สามีเสียชีวิตไปก่อน มีบุตร 3 คน คือ ประเสริฐ มาลัย และกิตติ ทรัพย์มรดกมีที่ดินสวนราคาประเมิน 3,600,000 บาท กับเงินที่เพื่อนบ้านกู้ไป 300,000 บาท ศาลตั้งประเสริฐเป็นผู้จัดการมรดก

ประเสริฐจดทะเบียนที่ดินเป็นชื่อตนในฐานะผู้จัดการมรดก ทวงหนี้ได้ครบแล้วฝากไว้ในบัญชีแยก ยังไม่แบ่งเพราะรอขายที่ดิน มาลัยไม่ทราบเรื่องจนไปคัดโฉนดเอง กรณีนี้ยังไม่มีพฤติการณ์ยักย้ายหรือปิดบัง มาลัยเรียกให้แสดงบัญชีและแบ่งทรัพย์ได้ แต่จะอ้างมาตรา 1605 ยังไม่ได้

ถ้าข้อเท็จจริงเปลี่ยนเป็นว่า ประเสริฐไปยื่นขอรับมรดกที่ดินเป็นของตนคนเดียว โดยรับรองว่ามารดามีบุตรคนเดียว และเมื่อน้องถามถึงเงินกู้ก็ตอบว่าไม่เคยมีหนี้รายนี้ ทั้งที่ตนรับเงินมาแล้ว พฤติการณ์จะใกล้กับคดีที่สองข้างต้น ส่วนของประเสริฐคือ 1 ใน 3 หรือ 1,300,000 บาท แต่ทรัพย์ที่เขาเอาไว้มีมูลค่าเกินกว่านั้น จึงเสี่ยงถูกกำจัดทั้งหมด ผลจริงขึ้นกับพยานหลักฐานในแต่ละคดี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เห็นชื่อผู้จัดการมรดกในโฉนดแล้วสรุปว่าถูกโกง การลงชื่อในฐานะผู้จัดการมรดกเป็นขั้นตอนที่ต้องทำก่อนแบ่งหรือขาย ต้องดูรายการจดทะเบียนถัดไปด้วย
  • ฟ้องขอให้กำจัดอย่างเดียว ไม่ขอแบ่งหรือขอเพิกถอนการโอน ถ้าศาลเห็นว่าไม่เข้ามาตรา 1605 คดีจะจบโดยที่คุณยังไม่ได้ส่วนแบ่ง
  • ปล่อยให้ที่ดินถูกโอนต่อไปยังบุคคลภายนอก เมื่อมีผู้รับโอนที่อ้างว่าสุจริตและเสียค่าตอบแทน การเรียกที่ดินคืนจะยากและใช้เวลานานขึ้นมาก

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อผู้จัดการมรดกโอนที่ดินเป็นชื่อตน

ทายาทที่ดำเนินการเองมักไม่รู้ว่าจะขอเอกสารใดจากสำนักงานที่ดินและศาล และตั้งข้อหาแรงเกินหลักฐานจนแพ้ในประเด็นกำจัด งานที่ทนายทำได้ เช่น

  • ตรวจสารบบที่ดิน คำขอจดทะเบียน และสำนวนคดีตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อแยกว่าเป็นการถือแทนกองมรดกหรือโอนเป็นของส่วนตัว
  • ประเมินว่าพฤติการณ์ถึงขั้นฉ้อฉลตามมาตรา 1605 หรือควรใช้ช่องทางเรียกส่วนแบ่งและตรวจสอบการจัดการมรดก
  • ร่างคำฟ้องหรือคำร้องให้ครอบคลุม ทั้งการแบ่งมรดก การเพิกถอนการโอนที่เกินสิทธิ และ การขอให้ศาลถอนผู้จัดการมรดก เมื่อมีเหตุ
  • ขอคุ้มครองชั่วคราวเพื่อห้ามจำหน่ายจ่ายโอนที่ดินระหว่างคดี เมื่อมีเหตุให้เชื่อว่าจะถูกโอนต่อ

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินเป็นชื่อตัวเองได้ตามกฎหมายไหม?

การจดทะเบียนลงชื่อในฐานะผู้จัดการมรดกทำได้และเป็นขั้นตอนปกติ ส่วนการโอนเป็นของตนเองเป็นส่วนตัว ทำได้เท่าที่เป็นส่วนแบ่งของตนในฐานะทายาท ถ้าโอนเกินส่วน ทายาทอื่นมีสิทธิเรียกส่วนของตนคืน

ผู้จัดการมรดกไม่แจ้งทายาทก่อนโอนที่ดิน มีความผิดไหม?

ลำพังการไม่แจ้งยังไม่ทำให้ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3250/2537 แต่อาจเป็นการละเลยหน้าที่ของผู้จัดการมรดก ซึ่งทายาทใช้เป็นเหตุขอให้ศาลตรวจสอบหรือถอนได้

ผู้จัดการมรดกเก็บเงินค่าเช่าหรือเงินที่ลูกหนี้จ่ายไว้เอง ถือว่ายักย้ายไหม?

ยังไม่ถือ ถ้าการจัดการมรดกยังไม่เสร็จและเขาเก็บไว้เพื่อรอแบ่ง เพราะผู้จัดการมรดกมีอำนาจเก็บรักษาทรัพย์ของกองมรดก แต่ถ้าปฏิเสธว่าไม่เคยได้รับเงิน หรือนำไปใช้ส่วนตัวแล้วปกปิด ศาลอาจมองต่างออกไป

ถ้าผู้จัดการมรดกถูกกำจัดมิให้รับมรดก ที่ดินที่โอนไปแล้วจะเป็นอย่างไร?

ส่วนที่เขาถูกกำจัดจะตกแก่ทายาทอื่นตามส่วน และทายาทอื่นขอให้ศาลเพิกถอนการจดทะเบียนเพื่อนำที่ดินกลับมาแบ่งได้ ถ้าที่ดินถูกโอนต่อไปยังบุคคลภายนอกแล้ว ผลจะขึ้นกับความสุจริตและค่าตอบแทนของผู้รับโอน

ผู้จัดการมรดกที่ไม่ใช่ทายาท ถูกกำจัดตามมาตรา 1605 ได้ไหม?

ไม่ได้ เพราะมาตรา 1605 ใช้กับทายาทของเจ้ามรดกเท่านั้น ผู้จัดการมรดกที่เป็นคนนอกไม่มีส่วนแบ่งให้ถูกกำจัด แต่ยังต้องรับผิดต่อทายาทในฐานะผู้จัดการมรดก และถูกร้องขอให้ถอนได้ ดู สะใภ้หรือหลานยักย้ายทรัพย์มรดก ถูกกำจัดได้ไหม

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ