ป.พ.พ. มาตรา 1605 ใช้กำจัดได้เฉพาะผู้ที่เป็นทายาทของเจ้ามรดกในขณะที่เจ้ามรดกตาย สะใภ้หรือหลานที่เข้ามาเกี่ยวข้องเพราะทายาทตัวจริงตายภายหลัง เป็นเพียงผู้สืบสิทธิ ศาลฎีกาจึงไม่ให้กำจัด แต่ยังเรียกทรัพย์คืนได้ ส่วนหลานที่รับมรดกแทนที่พ่อแม่ซึ่งตายก่อนเจ้ามรดกเป็นทายาทโดยตรงและถูกกำจัดได้
ข้อพิพาทมรดกจำนวนมากไม่ได้เกิดระหว่างพี่น้องโดยตรง แต่เกิดกับคนรุ่นถัดไปหรือคู่สมรสของพี่น้อง เช่น พี่ชายเสียชีวิตหลังพ่อได้ไม่นาน ภรรยาของพี่ชายเป็นคนถือโฉนดและสมุดบัญชีของพ่อไว้ทั้งหมด แล้วทรัพย์บางอย่างหายไป หรือทายาทคนหนึ่งโอนที่ดินมรดกไปให้คนนอกครอบครัว คำถามคือจะขอให้ศาลกำจัดคนเหล่านี้มิให้รับมรดกได้หรือไม่ บทความนี้ตอบเฉพาะประเด็นว่าใครบ้างที่อยู่ในข่ายถูกกำจัด และถ้ากำจัดไม่ได้ ยังมีทางเรียกร้องอะไร
ผู้สืบสิทธิของทายาท คืออะไร และต่างจากทายาทของเจ้ามรดกอย่างไร?
ผู้สืบสิทธิของทายาท คือคนที่ได้ทรัพย์มาเพราะเป็นทายาทของ "ทายาท" อีกทอดหนึ่ง ไม่ได้เป็นทายาทของเจ้ามรดกโดยตรง ความต่างนี้ขึ้นอยู่กับลำดับการตาย
- ทายาทตายหลังเจ้ามรดก ในวันที่เจ้ามรดกตาย ทายาทคนนั้นยังมีชีวิต ส่วนแบ่งมรดกจึงตกเป็นของเขาแล้ว เมื่อเขาตายตามไป ส่วนนั้นกลายเป็นมรดกของเขาเอง และตกแก่คู่สมรสกับลูกของเขา คู่สมรสและลูกจึงเป็นทายาทของทายาท ไม่ใช่ทายาทของเจ้ามรดกคนแรก
- ทายาทตายก่อนเจ้ามรดก ลูกของทายาทคนนั้นเข้ารับมรดกแทนที่ตามมาตรา 1639 และมีฐานะเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกโดยตรง ส่วนคู่สมรสของผู้ที่ตายก่อนไม่มีสิทธิรับมรดกแทนที่ ดู หลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า
คำว่า "หลาน" ในคำถามจึงมี 2 ความหมาย หลานที่พ่อแม่ตายก่อนปู่ย่าเป็นทายาทของปู่ย่าเอง ส่วนหลานที่พ่อแม่ตายหลังปู่ย่าเป็นเพียงผู้สืบสิทธิของพ่อแม่ ต้องตรวจวันตายในใบมรณบัตรให้แน่ก่อนเสมอ
สะใภ้ เขย หรือหลาน ถูกกำจัดตามมาตรา 1605 ได้ไหม?
ถูกกำจัดได้เฉพาะคนที่เป็นทายาทของเจ้ามรดกในขณะที่เจ้ามรดกตาย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1605 บัญญัติถึง "ทายาท" ที่ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกโดยฉ้อฉล และผลของมาตรานี้คือการตัดส่วนแบ่งมรดกของคนนั้น คนที่ไม่มีส่วนแบ่งในกองมรดกของเจ้ามรดกมาตั้งแต่ต้น จึงไม่มีอะไรให้ถูกตัด หลักทั่วไปอ่านได้ใน พี่น้องปิดบังทรัพย์มรดก ถูกกำจัดมิให้รับมรดกได้ไหม
| ผู้ที่ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์ | เป็นทายาทของเจ้ามรดกหรือไม่ | ถูกกำจัดตามมาตรา 1605 ได้ไหม |
|---|---|---|
| ลูก พ่อแม่ คู่สมรส หรือทายาทโดยธรรมอื่นของเจ้ามรดก | เป็น | ได้ ถ้ามีเจตนาฉ้อฉล |
| หลานที่รับมรดกแทนที่พ่อแม่ซึ่งตายก่อนเจ้ามรดก | เป็น | ได้ ถ้ามีเจตนาฉ้อฉล |
| สะใภ้ เขย หรือหลาน ของทายาทที่ตายหลังเจ้ามรดก | ไม่เป็น เป็นผู้สืบสิทธิของทายาท | ไม่ได้ (ฎีกาที่ 3046/2539 และ 1724/2545) |
| คนนอกที่รับโอนทรัพย์มรดกจากทายาท | ไม่เป็น | ไม่ได้ แต่ทายาทผู้โอนถูกกำจัดได้ (ฎีกาที่ 5382-5383/2539) |
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?
ศาลฎีกาวางหลักไว้สม่ำเสมอว่า มาตรา 1605 มุ่งเฉพาะทายาทของเจ้ามรดกในขณะที่เจ้ามรดกถึงแก่ความตาย มีคำพิพากษา 3 เรื่องที่ควรรู้
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 3046/2539 เจ้ามรดกมีทายาทผู้มีสิทธิรับมรดก 3 คน หนึ่งในนั้นตายภายหลังเจ้ามรดก ทายาทที่เหลือฟ้องภริยาและบุตรของผู้ที่ตายภายหลัง ขอให้กำจัดมิให้รับมรดกของเจ้ามรดก ศาลเห็นว่าจำเลยทั้งสองเป็นเพียงผู้สืบสิทธิ คือรับมรดกในส่วนของสามีและบิดาของตนเท่านั้น จึงไม่ใช่ทายาทที่จะถูกกำจัดมิให้รับมรดกของเจ้ามรดกรายนี้
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1724/2545 วินิจฉัยในทำนองเดียวกันกับคู่สมรสของทายาท ขณะเจ้ามรดกตาย สามีของผู้ถูกกล่าวหายังมีชีวิตและเป็นทายาทโดยธรรมคนหนึ่ง แม้เธอเป็นภริยาโดยชอบด้วยกฎหมายของเขา สิทธิที่เธอจะได้ทรัพย์ก็มีเพียงในฐานะผู้สืบสิทธิโดยรับมรดกของสามี จึงไม่ใช่ทายาทที่จะถูกกำจัดมิให้รับมรดกของเจ้ามรดก
คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5382-5383/2539 เป็นกรณีคนนอก ทายาทคนหนึ่งไปรับโอนมรดกที่ดินแต่ผู้เดียว แล้วโอนที่ดินซึ่งมีส่วนของทายาทอื่นรวมอยู่ด้วยไปให้บุคคลที่ไม่ใช่ทายาท ศาลเห็นว่าทายาทผู้โอนยักย้ายหรือปิดบังมรดกเท่าส่วนที่ตนจะได้หรือมากกว่า จึงถูกกำจัด ส่วนผู้รับโอนไม่ใช่ทายาท การกระทำของเขาจึงไม่อยู่ในมาตรา 1605
ถ้ากำจัดไม่ได้ จะเรียกทรัพย์คืนจากสะใภ้ หลาน หรือคนนอกได้อย่างไร?
เรียกได้ด้วยช่องทางอื่น การที่มาตรา 1605 ใช้ไม่ได้ หมายความเพียงว่าตัดส่วนแบ่งของเขาไม่ได้ ไม่ได้แปลว่าเขามีสิทธิเก็บทรัพย์ส่วนของคุณไว้ ทางที่ใช้กันมีดังนี้
- ตรวจลำดับการตายและทำผังทายาท เพื่อรู้ว่าใครเป็นทายาทของใคร และแต่ละคนมีสิทธิเท่าไรในกองมรดกแต่ละกอง
- ฟ้องขอแบ่งมรดกและเรียกทรัพย์ส่วนของคุณคืน ผู้สืบสิทธิมีสิทธิเพียงเท่าส่วนของทายาทที่ตนสืบมา ส่วนที่เกินต้องคืนหรือชดใช้ราคา
- ฟ้องเพิกถอนการโอนที่ดินส่วนที่เกินสิทธิ เมื่อทายาทโอนที่ดินทั้งแปลงให้คนนอก ทั้งที่ตนมีสิทธิเพียงบางส่วน ผลต่อผู้รับโอนขึ้นกับความสุจริตและค่าตอบแทน ศาลพิจารณาเป็นรายคดี
- ขอตั้งผู้จัดการมรดก เพื่อให้มีผู้มีอำนาจรวบรวมทรัพย์และเรียกเอกสารจากผู้ที่ถือไว้ ดู ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
- พิจารณาดำเนินคดีอาญา เช่น ฐานยักยอก หากมีการเบียดบังทรัพย์ไปเป็นของตน ทั้งนี้ต้องประเมินพยานหลักฐานและผลต่อคดีแพ่งก่อน
ตัวอย่างสมมติ: ทองของพ่อที่อยู่กับพี่สะใภ้
ตัวอย่างสมมติ นายทองดีเสียชีวิตเดือนมีนาคม 2566 ไม่มีพินัยกรรม ภริยาเสียชีวิตไปก่อน มีบุตร 3 คน คือ สมชาย สมหญิง และสมพร ทรัพย์มรดกมีที่ดิน 1 แปลงกับทองคำมูลค่า 600,000 บาท ยังไม่ทันแบ่ง สมชายเสียชีวิตในปี 2567 เหลือภรรยาชื่อดวงใจและบุตรชื่อภูมิ ดวงใจนำทองคำทั้งหมดไปขายและบอกน้องสามีว่าไม่เคยเห็นทอง
สมหญิงกับสมพรจะขอให้กำจัดดวงใจและภูมิมิให้รับมรดกของนายทองดีไม่ได้ เพราะทั้งสองไม่ใช่ทายาทของนายทองดี สมชายยังมีชีวิตในวันที่บิดาตาย ส่วน 1 ใน 3 จึงเป็นของสมชายแล้ว และตกต่อไปยังดวงใจกับภูมิในฐานะทายาทของสมชาย แต่สมหญิงกับสมพรยังเรียกส่วนของตนในทองคำคนละ 200,000 บาท และขอแบ่งที่ดินตามส่วนได้
ถ้าลำดับการตายกลับกัน คือสมชายเสียชีวิตปี 2565 ก่อนบิดา ภูมิจะรับมรดกแทนที่สมชายและเป็นทายาทของนายทองดีโดยตรง หากภูมิเป็นผู้นำทองไปขายและปกปิดโดยฉ้อฉล ภูมิอยู่ในข่ายถูกกำจัดได้ ส่วนดวงใจไม่มีสิทธิในมรดกของนายทองดีมาตั้งแต่ต้น ดู ลูกเขย ลูกสะใภ้ บุตรบุญธรรม กับการรับมรดกแทนที่ ผลจริงขึ้นกับพยานหลักฐานในแต่ละคดี
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ฟ้องขอให้กำจัดคนที่ไม่ใช่ทายาท คำขอส่วนนี้จะถูกยก และถ้าไม่ได้ขอเรียกทรัพย์คืนไว้ด้วย คดีอาจจบโดยไม่ได้อะไร
- ไม่ตรวจว่าทายาทตายก่อนหรือหลังเจ้ามรดก วันตายต่างกันเพียงไม่กี่วันก็เปลี่ยนฐานะจากผู้รับมรดกแทนที่เป็นผู้สืบสิทธิ และเปลี่ยนว่าคู่สมรสมีสิทธิหรือไม่
- คิดว่าเมื่อกำจัดไม่ได้ก็ทำอะไรไม่ได้ ยังมีสิทธิเรียกทรัพย์คืน ขอแบ่ง และขอเพิกถอนการโอนตามปกติ
- ฟ้องเฉพาะคนนอกที่รับโอน ไม่ฟ้องทายาทผู้โอน ทายาทผู้โอนคือคนที่อาจถูกกำจัด และเป็นคู่ความที่จำเป็นในการเพิกถอนการโอน
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อคนที่เอาทรัพย์ไปไม่ใช่ทายาทโดยตรง
คดีแบบนี้มักมีกองมรดกซ้อนกันมากกว่าหนึ่งกอง คนที่ดำเนินการเองมักฟ้องผิดตัว ตั้งข้อหาผิดมาตรา หรือคำนวณส่วนแบ่งโดยไม่แยกว่าใครสืบสิทธิจากใคร งานที่ทนายทำได้ เช่น
- ทำผังทายาทจากมรณบัตรและทะเบียนครอบครัว แยกกองมรดกของเจ้ามรดกกับกองมรดกของทายาทที่ตายภายหลัง
- เลือกฐานฟ้องให้ตรงกับฐานะของอีกฝ่าย ว่าจะอ้างมาตรา 1605 เรียกทรัพย์คืน หรือเพิกถอนการโอน
- ตรวจสารบบที่ดินและเส้นทางของทรัพย์ เพื่อระบุว่าใครต้องเป็นจำเลยบ้าง
- ขอคุ้มครองชั่วคราวเมื่อทรัพย์อยู่กับคนนอกและเสี่ยงถูกโอนต่อ
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พี่สะใภ้เอาทรัพย์มรดกของพ่อสามีไป ขอให้ศาลกำจัดมิให้รับมรดกได้ไหม?
ไม่ได้ เพราะสะใภ้ไม่ใช่ทายาทของพ่อสามี ถ้าเธอได้ทรัพย์มาก็ในฐานะผู้สืบสิทธิของสามีที่ตายภายหลัง ซึ่งศาลฎีกาวินิจฉัยไว้ในคำพิพากษาที่ 3046/2539 และ 1724/2545 ว่าไม่อยู่ในมาตรา 1605 แต่คุณเรียกทรัพย์ส่วนของคุณคืนได้
หลานที่รับมรดกแทนที่พ่อ ถ้ายักย้ายทรัพย์มรดกของปู่ ถูกกำจัดได้ไหม?
ได้ หลานที่รับมรดกแทนที่พ่อซึ่งตายก่อนปู่ เป็นทายาทโดยธรรมของปู่โดยตรง จึงอยู่ในบังคับมาตรา 1605 เช่นเดียวกับทายาทคนอื่น ทั้งนี้ต้องพิสูจน์เจตนาฉ้อฉลตามหลักทั่วไป
ทายาทโอนที่ดินมรดกให้คนนอกไปแล้ว คนนอกถูกกำจัดได้ไหม?
ไม่ได้ คนนอกไม่ใช่ทายาทจึงไม่อยู่ในมาตรา 1605 แต่ทายาทผู้โอนอาจถูกกำจัดตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 5382-5383/2539 และทายาทอื่นยังฟ้องขอเพิกถอนการโอนส่วนที่เกินสิทธิของผู้โอนได้
ผู้สืบสิทธิของทายาทได้ส่วนแบ่งมรดกเท่าไร?
ได้เท่าที่ทายาทซึ่งตนสืบสิทธิมามีสิทธิได้ ไม่มากกว่านั้น และต้องนำไปแบ่งกันเองระหว่างทายาทของผู้ตายรายหลังตามกฎหมาย การคำนวณจึงต้องทำสองชั้น คือแบ่งกองมรดกของเจ้ามรดกก่อน แล้วจึงแบ่งกองมรดกของทายาทที่ตายภายหลัง
ผู้รับพินัยกรรมถูกกำจัดตามมาตรา 1605 ได้ไหม?
ได้ ถ้าเป็นผู้รับพินัยกรรมลักษณะทั่วไป เช่น ได้ทรัพย์ทั้งหมดหรือเป็นสัดส่วนของกองมรดก ส่วนผู้รับพินัยกรรมที่ได้ทรัพย์เฉพาะสิ่งเฉพาะอย่าง มาตรา 1605 วรรคสอง ยกเว้นให้ยังได้รับทรัพย์ชิ้นนั้น กรณีผู้จัดการมรดกเป็นผู้กระทำ ดู ผู้จัดการมรดกโอนที่ดินมรดกเป็นชื่อตัวเอง ถือว่ายักย้ายมรดกไหม
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
