คดีถึงที่สุดแล้วยังมีทางลดโทษไหม พักการลงโทษ ลดวันต้องโทษ และขอพระราชทานอภัยโทษ

เมื่อคดีเดินมาถึงจุดที่ไม่มีใครอุทธรณ์หรือฎีกาได้อีก หลายครอบครัวรู้สึกเหมือนประตูทุกบานปิดลงแล้ว ความจริงยังมีบางช่องทางที่อาจทำให้ผู้ต้องโทษได้ออกจากเรือนจำเร็วขึ้นหรือได้รับโทษเบาลง แต่ช่องทางเหล่านี้ทำงานต่างจากการอุทธรณ์โดยสิ้นเชิง บทความนี้แยกให้เห็นว่าการขอพระราชทานอภัยโทษ การลดวันต้องโทษ และการพักการลงโทษคืออะไร ใครเป็นผู้ยื่น ยื่นที่ไหน และครอบครัวช่วยอะไรได้จริง

คดีถึงที่สุดคืออะไร และทำไมจึงอุทธรณ์ขอลดโทษอีกไม่ได้

คดีถึงที่สุด หมายถึงคดีที่คำพิพากษาไม่อาจอุทธรณ์หรือฎีกาต่อไปได้แล้ว เช่น ไม่มีคู่ความฝ่ายใดยื่นอุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษาตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (ป.วิ.อ.) มาตรา 198 หรือศาลฎีกาพิพากษาแล้ว เมื่อถึงจุดนี้ การขอให้ศาลที่สูงกว่าทบทวนว่าโทษหนักเกินไปหรือควรรอการลงโทษจะทำไม่ได้อีก

ถ้าคุณยังอยู่ในกำหนดเวลาอุทธรณ์หรือฎีกา ให้อ่านคู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญาฉบับสมบูรณ์ และฎีกาขอลดโทษคดีอาญาได้ไหมก่อน เพราะช่องทางในศาลยังเปิดอยู่และกำหนดเวลากำลังนับถอยหลังทุกวัน อย่าปล่อยให้ครบกำหนดโดยหวังพึ่งช่องทางหลังคดีถึงที่สุด เพราะช่องทางเหล่านั้นไม่มีอะไรรับประกันผล

ช่องทางหลังคดีถึงที่สุดที่บทความนี้อธิบายมีสามกลุ่ม คือ การขอพระราชทานอภัยโทษตาม ป.วิ.อ. มาตรา 259 ถึง 267 ประโยชน์ที่ฝ่ายราชทัณฑ์อาจให้แก่ผู้ต้องโทษ เช่น ลดวันต้องโทษและพักการลงโทษ และการขอให้ศาลกำหนดโทษใหม่เมื่อกฎหมายที่ออกภายหลังกำหนดโทษเบากว่าเดิม ตามประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) มาตรา 3(1)

ขอพระราชทานอภัยโทษคืออะไร

ขอพระราชทานอภัยโทษ คือการถวายเรื่องราวขอให้พระมหากษัตริย์ทรงพระกรุณาพระราชทานอภัยโทษแก่ผู้ต้องคำพิพากษาในคดีที่ถึงที่สุดแล้ว ช่องทางนี้ไม่ใช่การพิจารณาคดีใหม่ ไม่มีการสืบพยานว่าผิดหรือไม่ผิด และไม่มีใครรับประกันได้ว่าจะได้รับพระราชทานหรือจะทราบผลเมื่อไร

ใครยื่นได้ และยื่นที่ไหน

ผู้ต้องคำพิพากษาเอง หรือผู้มีประโยชน์เกี่ยวข้อง ยื่นเรื่องราวต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมได้ตาม ป.วิ.อ. มาตรา 259 ตัวบทใช้คำว่า “ผู้มีประโยชน์เกี่ยวข้อง” โดยไม่ได้ระบุรายชื่อไว้ ถ้าไม่แน่ใจว่าตนเข้าข่ายหรือไม่ ควรสอบถามเจ้าหน้าที่หรือทนายก่อนยื่น

ถ้าผู้ต้องโทษถูกจำคุกอยู่ ยื่นผ่านพัศดีหรือผู้บัญชาการเรือนจำได้ตามมาตรา 260 จากนั้นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมจะถวายเรื่องพร้อมความเห็นตามมาตรา 261 ครอบครัวจึงควรประสานกับเรือนจำที่ผู้ต้องโทษอยู่ เพื่อสอบถามแบบฟอร์มและเอกสารที่ต้องใช้ในขณะนั้น

สิ่งที่ต้องรู้ก่อนยื่น

• ไม่ทุเลาการลงโทษ การยื่นขออภัยโทษในโทษอื่นที่ไม่ใช่โทษประหารชีวิต ไม่ทำให้การลงโทษหยุดลงระหว่างรอผล (มาตรา 263) ผู้ต้องโทษจำคุกยังต้องอยู่ในเรือนจำตามปกติ
• ถูกยกแล้วต้องรอ 2 ปี ถ้าเรื่องถูกยกหนหนึ่งแล้ว จะยื่นใหม่ได้เมื่อพ้นสองปีนับแต่วันถูกยกครั้งก่อน (มาตรา 264) การยื่นครั้งแรกจึงควรเตรียมให้ครบ ไม่ใช่ยื่นเพื่อลองดู
• ไม่ล้างหนี้ตามคำพิพากษา การได้รับอภัยโทษไม่ทำให้พ้นความรับผิดที่ต้องคืนทรัพย์หรือใช้ค่าทดแทนตามคำพิพากษา (มาตรา 265)

เนื้อหาในเรื่องราวควรเล่าข้อเท็จจริงอย่างตรงไปตรงมา แสดงความสำนึกผิด สิ่งที่ได้ทำเพื่อบรรเทาความเสียหายของผู้เสียหาย ความประพฤติระหว่างรับโทษ และภาระของครอบครัว โดยไม่โต้แย้งคำพิพากษาซ้ำ เพราะประเด็นว่าผิดหรือไม่ผิดได้ยุติไปแล้วในศาล

อภัยโทษเป็นการทั่วไปต่างจากการยื่นเฉพาะรายอย่างไร

อภัยโทษเป็นการทั่วไปออกมาในรูปพระราชกฤษฎีกา ตามที่คณะรัฐมนตรีถวายคำแนะนำ (มาตรา 261 ทวิ) ส่วนการยื่นเฉพาะรายเป็นเรื่องของผู้ต้องโทษคนหนึ่งตามมาตรา 259 ใครได้ประโยชน์จากพระราชกฤษฎีกาและได้มากน้อยเท่าใด ขึ้นกับเงื่อนไขในพระราชกฤษฎีกาแต่ละฉบับซึ่งไม่เหมือนกัน และไม่มีใครรู้ล่วงหน้าได้ว่าจะมีเมื่อไร

พักการลงโทษและลดวันต้องโทษ ต่างจากอภัยโทษอย่างไร

พักการลงโทษและลดวันต้องโทษเป็นประโยชน์ที่ฝ่ายราชทัณฑ์อาจให้แก่ผู้ต้องโทษในคดีที่ถึงที่สุดแล้ว ตามกฎหมายว่าด้วยราชทัณฑ์และกฎกระทรวงที่ออกตามกฎหมายนั้น ไม่ใช่การอุทธรณ์ ไม่ใช่การยื่นต่อศาล และไม่ใช่พระราชอำนาจแบบการอภัยโทษ

พูดให้เข้าใจง่าย ลดวันต้องโทษ คือการทำให้วันพ้นโทษมาถึงเร็วขึ้น ส่วนพักการลงโทษ คือการให้ผู้ต้องโทษออกจากเรือนจำก่อนครบกำหนดโทษโดยมีเงื่อนไขที่ต้องปฏิบัติ ทั้งสองอย่างผูกอยู่กับความประพฤติของผู้ต้องโทษและการประเมินของเรือนจำ ไม่ได้เกิดขึ้นเองเพียงเพราะเวลาผ่านไป

เกณฑ์ละเอียด เช่น ต้องรับโทษมาแล้วนานเท่าใด หรือต้องมีผลการประเมินระดับใด กำหนดไว้ในกฎกระทรวงและระเบียบที่มีการแก้ไขเป็นระยะ ตัวเลขที่เผยแพร่ตามสื่อออนไลน์มักไม่ตรงกัน บทความนี้จึงไม่ระบุตัวเลข วิธีที่ดีที่สุดคือสอบถามเรือนจำที่ผู้ต้องโทษอยู่ว่าเกณฑ์ปัจจุบันเป็นอย่างไรและผู้ต้องโทษอยู่ในสถานะใด

ครอบครัวช่วยอะไรได้บ้าง

• สอบถามเรือนจำว่าผู้ต้องโทษอยู่ในเกณฑ์จะได้รับการพิจารณาหรือยัง และต้องใช้เอกสารหรือข้อมูลอะไรจากครอบครัว
• สนับสนุนให้ผู้ต้องโทษเข้าร่วมการศึกษา การฝึกอาชีพ และรักษาวินัยในเรือนจำ เพราะประโยชน์เหล่านี้ผูกกับความประพฤติ
• เก็บสำเนาคำพิพากษาและหมายที่เกี่ยวข้องไว้ให้ครบ เพื่อใช้ตรวจวันพ้นโทษและใช้ประกอบเรื่องอื่น
• ระวังผู้ที่อ้างว่าวิ่งเต้นให้ได้พักโทษหรือได้อภัยโทษโดยเรียกเงิน ไม่มีใครซื้อผลเหล่านี้ได้ และการจ่ายเงินลักษณะนี้อาจทำให้ตัวคุณเดือดร้อนเสียเอง

กฎหมายใหม่กำหนดโทษเบาลง ขอให้ศาลกำหนดโทษใหม่ได้หรือไม่

ได้ ถ้าเข้าเงื่อนไขของ ป.อ. มาตรา 3(1) คือคดีถึงที่สุดแล้ว ผู้กระทำความผิดยังไม่ได้รับโทษหรือกำลังรับโทษอยู่ และโทษตามคำพิพากษาหนักกว่าโทษตามกฎหมายที่บัญญัติในภายหลัง ช่องทางนี้เป็นช่องทางเดียวในบทความที่ยื่นต่อศาล

ผู้ที่ร้องขอได้ คือผู้กระทำความผิด ผู้แทนโดยชอบธรรม ผู้อนุบาล หรือพนักงานอัยการ และศาลกำหนดโทษใหม่ได้เองเมื่อสำนวนความปรากฏแก่ศาล ศาลอาจกำหนดโทษใหม่ให้ต่ำกว่าโทษขั้นต่ำของกฎหมายใหม่ หรือปล่อยตัวไปถ้าเห็นว่าโทษที่ได้รับมาเพียงพอแล้วก็ได้ แต่ถ้าโทษตามคำพิพากษาไม่ได้หนักกว่าโทษตามกฎหมายใหม่ ช่องทางนี้ใช้ไม่ได้

ตัวอย่างที่พบบ่อยคือคดียาเสพติดที่พิพากษาตามกฎหมายเดิมก่อนประมวลกฎหมายยาเสพติดใช้บังคับ ดูรายละเอียดได้ที่อุทธรณ์ขอลดโทษคดียาเสพติดตามประมวลกฎหมายยาเสพติด 2564

เปรียบเทียบช่องทางหลังคดีถึงที่สุด

อีกเรื่องที่ควรตรวจควบคู่กัน คือวันที่ถูกคุมขังก่อนศาลพิพากษาได้ถูกหักออกจากโทษจำคุกครบหรือไม่ เพราะ ป.อ. มาตรา 22 ให้หักวันเหล่านั้นออก เว้นแต่คำพิพากษาจะกล่าวไว้เป็นอย่างอื่น ดูวิธีตรวจได้ที่ขอหักวันที่ถูกคุมขังและขอไม่ให้นับโทษต่อ

ตัวอย่างสถานการณ์ (สมมติ)

คุณสมชาย (นามสมมติ) ถูกพิพากษาจำคุกในคดีหนึ่งและไม่ได้อุทธรณ์ คดีจึงถึงที่สุด ภรรยาของเขาอยากให้สามีได้ออกมาดูแลลูกที่ป่วยเร็วที่สุด เธอควรเริ่มจากการสอบถามเรือนจำว่าสามีอยู่ในเกณฑ์ที่จะได้รับการพิจารณาลดวันต้องโทษหรือพักการลงโทษเมื่อใด และขอสำเนาคำพิพากษามาตรวจว่าหักวันคุมขังก่อนพิพากษาครบหรือไม่

ถ้าครอบครัวต้องการขอพระราชทานอภัยโทษด้วย สามีก็ยื่นผ่านพัศดีหรือผู้บัญชาการเรือนจำได้ โดยเตรียมเอกสารแสดงอาการป่วยของลูก ภาระของครอบครัว และหลักฐานการชดใช้ผู้เสียหาย (ถ้ามี) ให้ครบในครั้งเดียว เพราะถ้าถูกยกต้องรอสองปีจึงยื่นใหม่ได้ ระหว่างรอผล สามียังต้องรับโทษตามปกติ ตัวอย่างนี้ใช้เพื่อให้เห็นภาพเท่านั้น ผลจริงขึ้นกับข้อเท็จจริงและการพิจารณาของผู้มีอำนาจในแต่ละช่องทาง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย และสิ่งที่ควรทำทันที

1. ปล่อยกำหนดอุทธรณ์ผ่านไปเพราะหวังอภัยโทษ ถ้ายังมีเหตุให้ขอลดโทษหรือรอการลงโทษ ช่องทางในศาลเป็นช่องทางที่มีกระบวนการพิจารณาชัดเจนกว่า ควรตัดสินใจก่อนครบหนึ่งเดือน
2. เข้าใจว่าอภัยโทษคือการอุทธรณ์อีกชั้น เรื่องราวที่โต้แย้งพยานหลักฐานซ้ำไม่ได้ช่วยอะไร ควรเน้นความสำนึกผิดและสิ่งที่ทำไปแล้วเพื่อบรรเทาความเสียหาย
3. เชื่อตัวเลขเกณฑ์พักโทษจากโซเชียล เกณฑ์อยู่ในกฎกระทรวงและระเบียบที่เปลี่ยนได้ ให้ยึดคำตอบจากเรือนจำ
4. คิดว่าอภัยโทษแล้วไม่ต้องชดใช้ ความรับผิดคืนทรัพย์หรือใช้ค่าทดแทนตามคำพิพากษายังอยู่
5. จ่ายเงินให้คนอ้างว่าวิ่งเต้นได้ ไม่มีใครรับประกันผลได้ และอาจกลายเป็นปัญหาทางกฎหมายใหม่

ถ้าคดียังไม่ถึงที่สุดและกำลังชั่งใจระหว่างอุทธรณ์กับรอช่องทางอื่น หรืออยากให้ช่วยตรวจว่าคดีเข้าเงื่อนไขกำหนดโทษใหม่หรือไม่ ควรนำคำพิพากษามาปรึกษาทนายโดยเร็ว ติดต่อสำนักงานเพื่อนัดตรวจเอกสาร