อายุและสุขภาพของจำเลย ใช้ขอลดโทษได้อย่างไร ตั้งแต่เยาวชนจนถึงผู้สูงอายุ

เมื่อจำเลยเป็นวัยรุ่นที่เพิ่งพ้นวัยเรียน หรือเป็นผู้สูงอายุที่มีโรคประจำตัว ครอบครัวมักถามว่าอายุหรือความเจ็บป่วยช่วยให้ได้รับโทษเบาลงได้หรือไม่ คำตอบแยกเป็นสองทาง ทางหนึ่งเป็นบทลดโทษตามอายุที่กฎหมายเขียนไว้ชัด อีกทางหนึ่งเป็นปัจจัยที่ศาลใช้ดุลพินิจ บทความนี้อธิบายทั้งสองทาง และบอกว่าควรเตรียมหลักฐานอะไรในชั้นอุทธรณ์

อายุจำเลยลดโทษได้อย่างไรตามกฎหมาย

อายุของจำเลยมีผลต่อโทษได้สองแบบ แบบแรกคือบทลดโทษตามอายุในประมวลกฎหมายอาญา (ป.อ.) มาตรา 73 ถึง 76 ซึ่งใช้กับผู้กระทำผิดที่อายุไม่เกิน 20 ปี แบบที่สองคืออายุในฐานะปัจจัยที่ศาลชั่งเมื่อพิจารณารอการลงโทษตาม ป.อ. มาตรา 56 ซึ่งใช้ได้กับทุกช่วงอายุ รวมถึงผู้สูงอายุ ทั้งสองแบบเป็นส่วนหนึ่งของการอุทธรณ์ขอลดโทษที่อธิบายภาพรวมไว้ใน คู่มืออุทธรณ์ขอลดโทษคดีอาญา

การลดโทษตามอายุ คือการที่กฎหมายกำหนดให้ศาลไม่ลงโทษ ใช้มาตรการอื่นแทน หรือลดมาตราส่วนโทษลง เพราะผู้กระทำผิดยังอายุน้อย ตัวบทผูกอายุไว้กับการกระทำความผิด เช่น “เด็กอายุยังไม่เกินสิบสองปี กระทำการอันกฎหมายบัญญัติเป็นความผิด” จึงต้องตรวจอายุ ณ วันที่เกิดเหตุให้แม่นยำ ไม่ใช่อายุในวันที่ศาลพิพากษา

ตารางบทลดโทษตามอายุ มาตรา 73–76

อายุขณะกระทำความผิด	ผลตามกฎหมาย	มาตรา
ไม่เกิน 12 ปี	ไม่ต้องรับโทษ พนักงานสอบสวนส่งตัวให้พนักงานเจ้าหน้าที่ตามกฎหมายคุ้มครองเด็ก	73
กว่า 12 ปี แต่ไม่เกิน 15 ปี	ไม่ต้องรับโทษ แต่ศาลใช้มาตรการได้ เช่น ว่ากล่าวตักเตือน มอบตัวให้ผู้ปกครองพร้อมข้อกำหนด หรือส่งไปสถานฝึกและอบรม (ไม่เกินอายุ 18 ปี)	74
กว่า 15 ปี แต่ต่ำกว่า 18 ปี	ศาลพิจารณาว่าสมควรลงโทษหรือไม่ ถ้าไม่สมควรใช้มาตรการตามมาตรา 74 ถ้าสมควรลงโทษ ต้องลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง	75
ตั้งแต่ 18 ปี แต่ไม่เกิน 20 ปี	ศาลจะลดมาตราส่วนโทษลงหนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่งก็ได้ เป็นดุลพินิจ	76
เกิน 20 ปี รวมถึงผู้สูงอายุ	ไม่มีบทลดมาตราส่วนโทษตามอายุในมาตราเหล่านี้ อายุเป็นปัจจัยที่ศาลชั่งตามมาตรา 56 และอาจประกอบเหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78	—

ข้อมูลเก่าที่ยังพบบ่อยคือเกณฑ์ไม่เกิน 10 ปี และ 10 ถึง 15 ปี ซึ่งเปลี่ยนไปแล้วเมื่อมีการแก้ไขปี 2565 อีกข้อที่มักสับสนคือช่วงอายุ 15 ถึงต่ำกว่า 18 ปี กฎหมายให้ลดกึ่งหนึ่งเมื่อศาลเลือกลงโทษ ส่วนการลดหนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่งเป็นของช่วงอายุ 18 ถึง 20 ปี

ลดมาตราส่วนโทษ ต่างจากลดโทษตามมาตรา 78 อย่างไร

ต่างกันที่จุดที่ลด การลดมาตราส่วนโทษตามมาตรา 75 และ 76 คือการลดกรอบอัตราโทษที่กฎหมายกำหนดไว้สำหรับความผิดนั้นลงก่อน แล้วศาลกำหนดโทษภายในกรอบที่ลดแล้ว ส่วนมาตรา 78 ให้ลดจากโทษที่ศาลจะลงได้ไม่เกินกึ่งหนึ่งเมื่อมีเหตุบรรเทาโทษ ทั้งสองเรื่องอาจเกิดในคดีเดียวกันได้ การคำนวณมีรายละเอียด จึงควรให้ทนายตรวจตัวเลขในคำพิพากษา อ่านเรื่องเหตุบรรเทาโทษได้ที่ เหตุบรรเทาโทษตามมาตรา 78

เยาวชนกระทำผิด ขอลดโทษในชั้นอุทธรณ์ได้อย่างไร

สิ่งแรกที่ต้องตรวจคืออายุในวันกระทำผิดกับสิ่งที่ศาลชั้นต้นเขียนในคำพิพากษาตรงกันหรือไม่ และศาลได้นำมาตรา 75 หรือ 76 มาใช้แล้วหรือยัง ถ้าจำเลยอายุ 18 ถึง 20 ปีในวันเกิดเหตุ และศาลชั้นต้นไม่ได้ลดมาตราส่วนโทษ หรือลดเพียงหนึ่งในสาม อุทธรณ์อาจขอให้ศาลใช้ดุลพินิจลดเพิ่มได้ โดยแสดงเหตุผลว่าทำไมจำเลยควรได้รับโอกาส

นอกจากบทลดโทษตามอายุ อายุยังเป็นปัจจัยแรกที่มาตรา 56 ให้ศาลคำนึงเมื่อพิจารณารอการลงโทษ เยาวชนที่กลับไปเรียนต่อ มีงานทำ หรือมีผู้ปกครองพร้อมดูแลใกล้ชิด เป็นข้อเท็จจริงที่ควรแสดงพร้อมหลักฐาน ทั้งนี้ คดีที่ผู้กระทำผิดเป็นเด็กหรือเยาวชนอาจอยู่ในศาลและวิธีพิจารณาเฉพาะ ซึ่งบทความนี้ไม่ได้ลงรายละเอียด ควรปรึกษาทนายที่ดูแลคดีลักษณะนี้

ผู้สูงอายุขอรอลงอาญาหรือลดโทษได้ไหม

ขอได้ แต่ไม่ใช่สิทธิ์อัตโนมัติ บทลดโทษตามอายุในมาตรา 73 ถึง 76 ใช้กับผู้อายุไม่เกิน 20 ปีเท่านั้น สำหรับผู้สูงอายุ อายุเป็นปัจจัยที่ศาลชั่งตามมาตรา 56 ร่วมกับสุขภาพ ประวัติ และความประพฤติ ถ้าเข้าเงื่อนไขพื้นฐานของมาตรา 56 คือโทษจำคุกที่จะลงไม่เกิน 5 ปี และประวัติเข้าเกณฑ์ ศาลอาจรอการลงโทษได้

ผู้สูงอายุที่ใช้ชีวิตสุจริตมาตลอดโดยไม่เคยต้องโทษ อาจอ้างเหตุมีคุณความดีมาแต่ก่อนตามมาตรา 78 ได้ด้วย สิ่งที่ควรแสดงต่อศาล ได้แก่ โรคประจำตัวและการรักษาต่อเนื่อง ความเสี่ยงต่อสุขภาพหากต้องถูกจำคุก ผู้ดูแลหรือผู้ที่ต้องพึ่งพา และการบรรเทาความเสียหายที่ทำแล้ว รายละเอียดเงื่อนไขการรอการลงโทษอยู่ใน อุทธรณ์ขอรอการลงโทษตามมาตรา 56

จำเลยป่วยขอลดโทษได้อย่างไร

ความเจ็บป่วยใช้ได้ในฐานะปัจจัยที่ศาลชั่ง ไม่ใช่เหตุลดโทษตามตัวเลขที่กฎหมายกำหนด มาตรา 56 ระบุทั้งสุขภาพและภาวะแห่งจิตเป็นสิ่งที่ศาลคำนึงเมื่อพิจารณารอการลงโทษ และศาลกำหนดเงื่อนไขให้เข้ารับการบำบัดความเจ็บป่วยได้ จำเลยที่ป่วยจึงอาจขอให้รอการลงโทษพร้อมเงื่อนไขการรักษา แทนการจำคุก

ถ้าความทุกข์จากความเจ็บป่วยเกิดขึ้นในช่วงที่กระทำผิดและเกี่ยวกับเหตุที่ทำ อาจเข้าเหตุตกอยู่ในความทุกข์อย่างสาหัสตามมาตรา 78 ได้ ขึ้นกับการพิจารณาของศาล ส่วนกรณีที่ภาวะทางจิตอาจมีผลต่อความรับผิดในขณะกระทำผิด เป็นประเด็นแยกต่างหากที่บทความนี้ไม่ได้อธิบาย ต้องให้ทนายตรวจข้อเท็จจริงและหลักฐานทางการแพทย์โดยละเอียด

หลักฐานเรื่องอายุและสุขภาพที่ควรเตรียม

• เอกสารยืนยันวันเกิด เช่น สูติบัตรหรือบัตรประจำตัว เพื่อคำนวณอายุ ณ วันกระทำผิดให้ตรงกับวันที่ในคำฟ้อง
• ใบรับรองแพทย์ฉบับล่าสุด ที่ระบุโรค ระดับความรุนแรง การรักษาที่ต้องได้รับต่อเนื่อง และความเห็นของแพทย์เท่าที่แพทย์ยินดีให้
• ประวัติการรักษา เช่น เวชระเบียน ใบนัด รายการยาที่ใช้ประจำ เพื่อแสดงว่าอาการมีมาจริงและต่อเนื่อง
• หลักฐานผู้ดูแลและผู้พึ่งพา เช่น ใครดูแลผู้สูงอายุ หรือจำเลยเป็นผู้ดูแลใคร
• หลักฐานการเรียน การทำงาน หรือการฟื้นฟูตัวเอง สำหรับเยาวชน เช่น หนังสือรับรองจากสถานศึกษาหรือนายจ้าง

เอกสารทุกชิ้นต้องเป็นความจริง ห้ามขอให้แพทย์รับรองอาการเกินจริงโดยเด็ดขาด รายการเอกสารแบบละเอียดดูได้ที่ เอกสารประกอบอุทธรณ์ขอลดโทษ ถ้าจำเลยป่วยและถูกคุมขังระหว่างอุทธรณ์ ควรยื่นคำร้องขอปล่อยชั่วคราวแยกต่างหาก อ่านที่ ประกันตัวระหว่างอุทธรณ์คดีอาญา

ตัวอย่างสมมติ: จำเลยอายุ 19 ปี และจำเลยอายุ 72 ปี

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ กรณีแรก นาย ฉ. อายุ 19 ปีในวันเกิดเหตุ ศาลชั้นต้นลดมาตราส่วนโทษให้หนึ่งในสามตามมาตรา 76 และไม่รอการลงโทษ อุทธรณ์ขอให้ลดกึ่งหนึ่งและรอการลงโทษ โดยแนบหนังสือรับรองว่ากลับเข้าเรียนแล้ว และหนังสือจากบิดามารดาที่พร้อมดูแลใกล้ชิด ศาลอุทธรณ์อาจเห็นด้วยทั้งหมด บางส่วน หรือยืนตามเดิมก็ได้

กรณีที่สอง นาง ช. อายุ 72 ปี ไม่เคยต้องโทษ ป่วยเป็นโรคเรื้อรังที่ต้องฟอกไตเป็นประจำ ถูกพิพากษาจำคุก 1 ปีโดยไม่รอ อุทธรณ์ไม่อาจอ้างบทลดโทษตามอายุ แต่ขอให้รอการลงโทษตามมาตรา 56 โดยอ้างอายุ สุขภาพ และประวัติที่ดีตลอดชีวิต พร้อมแนบเวชระเบียนและตารางนัดฟอกไต ศาลจะชั่งข้อเท็จจริงเหล่านี้กับสภาพความผิดก่อนตัดสิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

• คำนวณอายุจากวันที่ศาลพิพากษา แทนวันที่กระทำผิด
• อ้างเกณฑ์อายุแบบเก่า หรืออ้างว่าอายุ 15 ถึง 18 ปีลดได้หนึ่งในสามหรือกึ่งหนึ่ง
• เข้าใจว่าผู้สูงอายุไม่ต้องติดคุกโดยอัตโนมัติ จึงไม่เตรียมหลักฐานอื่นประกอบ
• แนบใบรับรองแพทย์ที่เก่ามาก หรือไม่ระบุว่าการจำคุกกระทบการรักษาอย่างไร

ถ้าจำเลยอายุใกล้เกณฑ์ตามกฎหมาย หรือมีปัญหาสุขภาพที่ชัดเจน ให้ตรวจคำพิพากษาว่าศาลชั้นต้นนำเรื่องเหล่านี้มาพิจารณาแล้วหรือยัง และเริ่มรวบรวมหลักฐานทางการแพทย์ทันที เพราะกำหนดอุทธรณ์มีเพียงหนึ่งเดือน หากต้องการคำปรึกษา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

อายุ 17 ปีกระทำผิด ต้องติดคุกไหม

ไม่แน่เสมอไป ตามมาตรา 75 ศาลพิจารณาก่อนว่าสมควรลงโทษหรือไม่ ถ้าไม่สมควร ศาลใช้มาตรการแทน เช่น ว่ากล่าวตักเตือนหรือส่งสถานฝึกและอบรม ถ้าสมควรลงโทษ ต้องลดมาตราส่วนโทษลงกึ่งหนึ่ง และยังขอรอการลงโทษได้ถ้าเข้าเงื่อนไข

อายุ 19 ปี ศาลต้องลดโทษให้ไหม

ไม่ต้อง มาตรา 76 ใช้คำว่า “ถ้าศาลเห็นสมควร” ศาลจะลดมาตราส่วนโทษลงหนึ่งในสาม กึ่งหนึ่ง หรือไม่ลดก็ได้ ถ้าศาลชั้นต้นไม่ลดหรือลดน้อย อุทธรณ์ขอให้ลดได้ถ้าคดีไม่ติดข้อห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริง

ผู้สูงอายุเกิน 70 ปีไม่ต้องติดคุกจริงไหม

ไม่จริงเสมอไป บทลดโทษตามอายุใน ป.อ. มาตรา 73 ถึง 76 ใช้กับผู้อายุไม่เกิน 20 ปี มาตราเหล่านี้ไม่มีเกณฑ์อายุที่ทำให้ผู้สูงอายุพ้นโทษ แต่ศาลนำอายุและสุขภาพมาชั่งเมื่อพิจารณารอการลงโทษตามมาตรา 56

อายุของจำเลยนับจากเมื่อไร

นับ ณ วันที่กระทำความผิด เพราะตัวบทมาตรา 73 ถึง 76 ผูกอายุไว้กับการกระทำความผิด ควรตรวจวันเกิดจากสูติบัตรเทียบกับวันเกิดเหตุในคำฟ้อง โดยเฉพาะเมื่ออายุใกล้เกณฑ์ 15 ปี 18 ปี หรือ 20 ปี

ป่วยหนักแต่ศาลไม่รอการลงโทษ ทำอะไรได้บ้าง

อุทธรณ์ขอให้รอการลงโทษได้ภายในหนึ่งเดือน โดยแนบหลักฐานทางการแพทย์ฉบับล่าสุด และถ้าจำเลยถูกคุมขังอยู่ ยื่นคำร้องขอปล่อยชั่วคราวระหว่างอุทธรณ์ที่ศาลชั้นต้นได้ ผลขึ้นกับดุลพินิจของศาลในแต่ละเรื่อง