อุทธรณ์ค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรสที่ยังไม่หย่า ศาลอุทธรณ์พิจารณาอะไร

ไม่ใช่ทุกคู่ที่มีปัญหาจะอยากหย่า บางคนยังต้องการรักษาครอบครัวไว้ แต่อีกฝ่ายหยุดส่งเสียค่าใช้จ่ายในบ้าน จึงฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดูโดยไม่ฟ้องหย่า เมื่อศาลชั้นต้นพิพากษาแล้ว ฝ่ายที่ได้น้อยกว่าที่ขอหรือไม่ได้เลยอยากรู้ว่าอุทธรณ์ได้หรือไม่ ส่วนฝ่ายที่ถูกสั่งให้จ่ายก็อยากรู้ว่าจะโต้แย้งอะไรได้บ้าง บทความนี้อธิบายหลักกฎหมาย ประเด็นที่ศาลอุทธรณ์ตรวจ และผลเมื่อทั้งสองหย่ากันในภายหลัง

ค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรสคืออะไร

ค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรส คือเงินที่คู่สมรสฝ่ายหนึ่งเรียกจากอีกฝ่ายได้ เมื่อตนไม่ได้รับการช่วยเหลือเลี้ยงดูตามที่กฎหมายกำหนดไว้ในระหว่างที่ยังเป็นคู่สมรสกันอยู่ หน้าที่นี้มาจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1461 ซึ่งถ้อยคำปัจจุบันกำหนดว่า "คู่สมรสต้องอยู่กินด้วยกันฉันคู่สมรส" และ "คู่สมรสต้องช่วยเหลืออุปการะเลี้ยงดูกันตามความสามารถและฐานะของตน"

ส่วนการเรียกเป็นเงินอยู่ที่ ป.พ.พ. มาตรา 1598/38 ซึ่งให้เรียกได้เมื่อฝ่ายที่ควรได้รับ "ไม่ได้รับการอุปการะเลี้ยงดูหรือได้รับการอุปการะเลี้ยงดูไม่เพียงพอแก่อัตภาพ" และให้ศาล "อาจให้เพียงใดหรือไม่ให้ก็ได้ โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้มีหน้าที่ต้องให้ ฐานะของผู้รับและพฤติการณ์แห่งกรณี" สิทธินี้จะสละหรือโอนไม่ได้ (มาตรา 1598/41)

คำว่า "คู่สมรส" หมายถึงคู่ที่จดทะเบียนสมรสแล้ว เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1457 ให้การสมรสมีได้เฉพาะเมื่อจดทะเบียน คู่ที่อยู่กินกันโดยไม่จดทะเบียนจึงไม่อยู่ในความหมายของมาตรานี้ ส่วนสิทธิของบุตรเป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องดูแยกกัน

ความต่างของเงินแต่ละประเภทในชั้นต้นอธิบายไว้ละเอียดใน ค่าอุปการะเลี้ยงดู ค่าเลี้ยงชีพ และค่าทดแทนต่างกันอย่างไร

ไม่หย่าฟ้องค่าเลี้ยงดูได้ไหม และอุทธรณ์ไปที่ใด

ได้ มาตรา 1598/38 ไม่ได้ตั้งเงื่อนไขว่าต้องหย่าก่อน คดีนี้เป็นคดีครอบครัวที่ฟ้องที่ศาลเยาวชนและครอบครัวหรือแผนกคดีเยาวชนและครอบครัวในศาลจังหวัด พระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 (พ.ร.บ.ศาลเยาวชนฯ) มาตรา 157 ยังให้แถลงข้อหาด้วยวาจาต่อศาลได้ในคดีเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดู และมาตรา 155 ยกเว้นค่าขึ้นศาลและค่าฤชาธรรมเนียมในการยื่นฟ้องและดำเนินกระบวนพิจารณาในคดีประเภทนี้ ส่วนขอบเขตของข้อยกเว้นในชั้นอุทธรณ์ควรให้ทนายตรวจ

เมื่อศาลชั้นต้นพิพากษาแล้ว ฝ่ายที่ไม่พอใจอุทธรณ์ไปยังศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษตาม พ.ร.บ.ศาลเยาวชนฯ มาตรา 180 โดยยื่นอุทธรณ์เป็นหนังสือต่อศาลชั้นต้นที่มีคำพิพากษา ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา และนำเงินค่าฤชาธรรมเนียมที่ต้องใช้แก่อีกฝ่ายตามคำพิพากษามาวางศาลพร้อมอุทธรณ์ ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 229 รายละเอียดเรื่องกำหนดเวลาอยู่ที่ อุทธรณ์คดีครอบครัวภายในกี่วัน

ศาลอุทธรณ์พิจารณาประเด็นอะไรในคดีค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรส

ศาลอุทธรณ์ตรวจว่าศาลชั้นต้นชั่งข้อเท็จจริงตามมาตรา 1598/38 ถูกต้องหรือไม่ โดยดูจากพยานหลักฐานในสำนวน ประเด็นที่อุทธรณ์ได้ต้องเป็นเรื่องที่ว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้นตาม ป.วิ.พ. มาตรา 225 และต้องกล่าวไว้อย่างชัดแจ้งในอุทธรณ์ ประเด็นหลักที่มักเป็นข้อโต้แย้งมีดังนี้

ผู้เรียกไม่ได้รับการอุปการะ หรือได้รับไม่เพียงพอแก่อัตภาพจริงหรือไม่

นี่คือเงื่อนไขแรกของสิทธิ ถ้าศาลชั้นต้นเห็นว่าผู้เรียกยังได้รับการดูแลอยู่ หรือมีรายได้ของตนเองพอแก่อัตภาพ ศาลอาจไม่ให้ ฝ่ายผู้เรียกที่อุทธรณ์ต้องชี้ว่าพยานในสำนวนแสดงความขาดแคลนอย่างไร เช่น ค่าใช้จ่ายประจำที่ต้องรับภาระคนเดียว ส่วนฝ่ายผู้จ่ายต้องชี้หลักฐานว่าตนยังช่วยเหลืออยู่หรืออีกฝ่ายมีรายได้เพียงพอ

ความสามารถของผู้มีหน้าที่ และฐานะของผู้รับ

ตัวบทให้ศาลคำนึงถึงทั้งสองด้าน ข้อโต้แย้งที่ดีจึงต้องมีตัวเลขและเอกสารที่ตรวจสอบได้ เช่น หลักฐานรายได้ ภาระหนี้ ภาระเลี้ยงดูบุคคลอื่น การอ้างลอย ๆ ว่ามีรายได้น้อยหรือว่าอีกฝ่ายมีฐานะดีมักมีน้ำหนักน้อย ไม่มีสูตรหรืออัตราตายตัวที่ศาลต้องใช้

พฤติการณ์แห่งกรณี รวมถึงเหตุที่แยกกันอยู่

ถ้อยคำ "พฤติการณ์แห่งกรณี" เปิดให้ศาลพิจารณาภาพรวมของชีวิตคู่ ในคดีที่ทั้งสองแยกกันอยู่ ข้อเท็จจริงว่าแยกกันเพราะอะไรอาจถูกนำมาประกอบการพิจารณา แต่ไม่มีกฎตายตัวว่าฝ่ายที่ออกจากบ้านเสียสิทธิเสมอ หรือได้สิทธิเสมอ ศาลชั่งตามพยานหลักฐานเป็นรายคดี

จำนวนเงิน วิธีชำระ และข้อจำกัดอุทธรณ์ข้อเท็จจริง

มาตรา 1598/40 ให้ชำระเป็นเงินเป็นครั้งคราวตามกำหนด เว้นแต่ตกลงกันเป็นอย่างอื่น หรือศาลเห็นว่ามีเหตุพิเศษ ในเรื่องข้อจำกัดการอุทธรณ์ ป.วิ.พ. มาตรา 224 วรรคสองยกเว้นคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวออกจากเพดานทุนทรัพย์ห้าหมื่นบาท แต่คดีที่เรียกเงินจำนวนน้อยควรให้ทนายตรวจว่าต้องห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริงหรือไม่ ดูเพิ่มที่ อุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้ไหม ข้อจำกัด 5 หมื่นบาท

ข้อต่อสู้ที่พบบ่อย และสิ่งที่ต้องมีในอุทธรณ์

• "อีกฝ่ายมีรายได้พอเลี้ยงตัวเอง" ต้องมีหลักฐานรายได้จริงในสำนวน ไม่ใช่การคาดเดา และต้องอธิบายว่ารายได้นั้นเพียงพอแก่อัตภาพของผู้รับหรือไม่
• "ส่งเสียในรูปแบบอื่นอยู่แล้ว" เช่น ผ่อนบ้านหรือรถที่อีกฝ่ายใช้ ต้องแสดงหลักฐานการจ่ายจริง ศาลจะดูว่าการช่วยเหลือนั้นเพียงพอแก่อัตภาพหรือไม่
• "แยกกันอยู่แล้ว" การแยกกันอยู่ไม่ได้ทำให้ความเป็นคู่สมรสสิ้นสุด เพราะมาตรา 1501 ให้การสมรสสิ้นสุดด้วยความตาย การหย่า หรือศาลพิพากษาให้เพิกถอน ไม่ได้สิ้นสุดเพราะแยกกันอยู่ จึงต้องเล่าเหตุแห่งการแยกกันพร้อมพยาน
• "รายได้ลดลงหลังศาลพิพากษา" เรื่องที่เกิดหลังคำพิพากษาไม่ใช่ข้อผิดพลาดของศาลชั้นต้น ทางที่ตรงกว่าคือขอให้ศาลแก้ไขตามมาตรา 1598/39 ซึ่งใช้เมื่อพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยนไป

ระหว่างอุทธรณ์ ฝ่ายที่ถูกสั่งให้จ่ายยังต้องจ่ายตามคำพิพากษา เพราะ ป.วิ.พ. มาตรา 231 ให้การยื่นอุทธรณ์ไม่เป็นการทุเลาการบังคับ เว้นแต่ศาลสั่งทุเลา และถ้าผู้มีหน้าที่มีรายได้ประจำ พ.ร.บ.ศาลเยาวชนฯ มาตรา 162 ให้ศาลอาจสั่งอายัดเงินเป็นรายเดือนให้ผู้จ่ายเงินนำมาวางศาลแทนได้

ถ้าหย่ากันภายหลัง ค่าอุปการะเลี้ยงดูจะเป็นอย่างไร

ต้องแยกเป็นสองเรื่อง หน้าที่ตามมาตรา 1461 เป็นหน้าที่ระหว่างคู่สมรส เมื่อการสมรสสิ้นสุดด้วยการหย่า สิ่งที่อดีตคู่สมรสอาจเรียกได้ต่อไปคือค่าเลี้ยงชีพตามมาตรา 1526 ซึ่งมีเงื่อนไขของตัวเอง คือเหตุหย่าต้องเป็นความผิดของอีกฝ่ายแต่ฝ่ายเดียว และการหย่าทำให้ฝ่ายที่ขอยากจนลง

ข้อที่ต้องระวังที่สุดคือ มาตรา 1526 วรรคสองกำหนดว่าสิทธิเรียกค่าเลี้ยงชีพ "เป็นอันสิ้นสุด ถ้ามิได้ฟ้องหรือฟ้องแย้งในคดีหย่านั้น" ถ้าภายหลังมีการฟ้องหย่า ฝ่ายที่ต้องการค่าเลี้ยงชีพต้องเรียกไว้ในคดีหย่าเลย จะหวังพึ่งคำพิพากษาค่าอุปการะเลี้ยงดูเดิมไม่ได้ ส่วนการหย่าโดยคำพิพากษามีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด (มาตรา 1531) ระหว่างที่คดีหย่ายังอุทธรณ์กันอยู่ ทั้งสองจึงยังเป็นคู่สมรส ผลของคำพิพากษาค่าอุปการะเลี้ยงดูเดิมหลังหย่าขึ้นกับถ้อยคำในคำพิพากษาและข้อเท็จจริง ควรให้ทนายตรวจ อ่านเรื่องค่าเลี้ยงชีพในชั้นอุทธรณ์ได้ที่ อุทธรณ์ค่าเลี้ยงชีพหลังหย่าตามมาตรา 1526

ตัวอย่างสมมติ: ศาลยกคำขอเพราะเห็นว่ามีรายได้พอ

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ คุณดาวลาออกจากงานมาดูแลบ้านตามที่ตกลงกับคู่สมรส ต่อมาคู่สมรสย้ายออกไปและหยุดส่งเงิน คุณดาวไม่อยากหย่าจึงฟ้องเรียกค่าอุปการะเลี้ยงดู ศาลชั้นต้นยกคำขอ เพราะเห็นว่าคุณดาวมีรายได้จากการขายของออนไลน์

อุทธรณ์ของคุณดาวควรชี้ไปที่พยานในสำนวน เช่น บัญชีรายรับรายจ่ายที่เคยยื่นไว้ ซึ่งแสดงว่ารายได้จากการขายของไม่แน่นอนและไม่พอค่าใช้จ่ายประจำ จึงไม่เพียงพอแก่อัตภาพของคุณดาว ถ้าเอกสารเหล่านี้ไม่เคยยื่นต่อศาลชั้นต้น การยื่นใหม่ในชั้นอุทธรณ์ทำได้ยาก ผลของอุทธรณ์เป็นดุลพินิจของศาล ศาลอุทธรณ์อาจกำหนดค่าอุปการะเลี้ยงดูให้ หรือพิพากษายืนก็ได้

ขั้นตอนเตรียมอุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือน

1. ขอคัดคำพิพากษาและจดวันอ่านคำพิพากษา เพื่อนับกำหนดหนึ่งเดือน
2. แยกให้ออกว่าศาลชั้นต้นตัดสินจากเงื่อนไขข้อใดของมาตรา 1598/38 ไม่พอแก่อัตภาพ ความสามารถของผู้ให้ ฐานะของผู้รับ หรือพฤติการณ์
3. ไล่หาพยานในสำนวนที่สนับสนุนข้อโต้แย้งแต่ละข้อ
4. ให้ทนายตรวจว่าคดีติดข้อจำกัดอุทธรณ์ข้อเท็จจริงหรือไม่
5. เขียนอุทธรณ์ ยื่นต่อศาลชั้นต้น พร้อมวางค่าฤชาธรรมเนียมที่ต้องใช้แก่อีกฝ่ายตามคำพิพากษา และยื่นสำเนาอุทธรณ์

คดีค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรสมักแพ้ชนะกันที่หลักฐานเรื่องเงินและเหตุผลของการแยกกันอยู่ ถ้าคุณคิดจะอุทธรณ์ หรืออีกฝ่ายอุทธรณ์มา ควรให้ทนายอ่านคำพิพากษาตั้งแต่สัปดาห์แรก เพื่อไม่ให้เสียเวลาในหนึ่งเดือนที่มีอยู่ ภาพรวมการอุทธรณ์คดีครอบครัวอยู่ใน คู่มืออุทธรณ์คดีหย่า ค่าเลี้ยงดู และฟ้องชู้ หากต้องการคำปรึกษาเฉพาะคดี ติดต่อสำนักงาน