อุทธรณ์ค่าเลี้ยงชีพหลังหย่า ศาลไม่ให้หรือให้น้อยไป โต้แย้งตามมาตรา 1526 อย่างไร

ศาลชั้นต้นพิพากษาให้หย่าแล้ว แต่เรื่องเงินที่จะใช้ดำรงชีวิตหลังหย่ากลับไม่เป็นอย่างที่คาด บางคนขอไว้แต่ศาลไม่ให้ บางคนได้น้อยจนไม่พอใช้ ส่วนอีกฝ่ายอาจรู้สึกว่าถูกสั่งให้จ่ายทั้งที่ตนไม่ได้เป็นต้นเหตุของการหย่า บทความนี้อธิบายเงื่อนไขของค่าเลี้ยงชีพตามกฎหมาย ประเด็นที่ยกขึ้นอุทธรณ์ได้ เรื่องที่สายเกินไปแล้ว และกรณีที่ควรขอแก้ไขจำนวนแทนการอุทธรณ์

ค่าเลี้ยงชีพหลังหย่าคืออะไร ต่างจากค่าอุปการะเลี้ยงดูอย่างไร

ค่าเลี้ยงชีพ คือเงินที่ศาลอาจสั่งให้อดีตคู่สมรสฝ่ายหนึ่งจ่ายแก่อีกฝ่ายหลังการหย่า เพื่อไม่ให้ฝ่ายที่ไม่ได้เป็นต้นเหตุต้องยากจนลงเพราะการหย่า หลักอยู่ในประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1526 คำนี้ต่างจาก "ค่าอุปการะเลี้ยงดู" ซึ่งเป็นเงินที่คู่สมรสที่ยังไม่หย่าเรียกจากกัน หรือที่บิดามารดาต้องให้แก่บุตร ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1598/38 การใช้คำให้ถูกตั้งแต่คำฟ้องจนถึงอุทธรณ์ช่วยให้ศาลเห็นชัดว่าคุณขออะไร

คดีหย่าพร้อมคำขอค่าเลี้ยงชีพเป็นคดีครอบครัว ถ้าไม่พอใจคำพิพากษาของศาลเยาวชนและครอบครัว ต้องอุทธรณ์ไปยังศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษ ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 มาตรา 180 โดยยื่นอุทธรณ์ที่ศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 229 ภาพรวมของการอุทธรณ์คดีครอบครัวทุกประเภทอยู่ใน คู่มืออุทธรณ์คดีหย่า ค่าเลี้ยงดู และฟ้องชู้

ค่าเลี้ยงชีพมาตรา 1526 มีเงื่อนไขอะไรบ้าง

มาตรา 1526 วางเงื่อนไขไว้สองข้อที่ต้องมีครบ แล้วจึงให้ศาลใช้ดุลพินิจเรื่องจำนวน อุทธรณ์ที่ดีต้องรู้ว่าศาลชั้นต้นตัดสินคุณที่ด่านไหน

1. เหตุหย่าเป็นความผิดของคู่สมรสฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแต่ฝ่ายเดียว ถ้าศาลเห็นว่าเหตุหย่าไม่ได้เกิดจากความผิดของอีกฝ่ายเพียงฝ่ายเดียว เงื่อนไขข้อนี้ก็ไม่ครบ
2. การหย่าทำให้ฝ่ายที่ขอยากจนลง ตัวบทใช้ถ้อยคำว่า "ยากจนลงเพราะไม่มีรายได้พอจากทรัพย์สินหรือจากการงานตามที่เคยทำอยู่ระหว่างสมรส" จึงต้องแสดงให้เห็นทั้งฐานะระหว่างสมรสและฐานะหลังหย่า
3. จำนวนเป็นดุลพินิจของศาล ศาล "อาจให้เพียงใดหรือไม่ให้ก็ได้ โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้และฐานะของผู้รับ" ไม่มีสูตรหรืออัตราตายตัว

นอกจากนี้ มาตรา 1527 กำหนดกรณีพิเศษไว้ ถ้าศาลพิพากษาให้หย่าเพราะคู่สมรสฝ่ายหนึ่งวิกลจริตตามมาตรา 1516 (7) หรือเป็นโรคติดต่ออย่างร้ายแรงตามมาตรา 1516 (9) อีกฝ่ายต้องออกค่าเลี้ยงชีพให้ฝ่ายนั้น โดยคำนวณอนุโลมตามมาตรา 1526 ถ้าคดีของคุณหย่าด้วยเหตุสองข้อนี้ ควรให้ทนายตรวจว่าศาลชั้นต้นได้วินิจฉัยตามมาตรา 1527 แล้วหรือยัง

ไม่ได้ขอค่าเลี้ยงชีพไว้ในศาลชั้นต้น ไปขอในชั้นอุทธรณ์ได้ไหม

โดยหลักไม่ได้ และเป็นจุดที่พลาดกันบ่อย มาตรา 1526 วรรคสองบัญญัติว่า "สิทธิเรียกร้องค่าเลี้ยงชีพเป็นอันสิ้นสุด ถ้ามิได้ฟ้องหรือฟ้องแย้งในคดีหย่านั้น" ขณะที่ ป.วิ.พ. มาตรา 225 ให้อุทธรณ์ได้เฉพาะข้อที่ได้ยกขึ้นว่ากันมาแล้วโดยชอบในศาลชั้นต้น เมื่ออ่านสองมาตรานี้ประกอบกัน การเพิ่งขอค่าเลี้ยงชีพครั้งแรกในอุทธรณ์จึงเสี่ยงสูงมากที่ศาลอุทธรณ์จะไม่วินิจฉัยให้ ถ้าคุณอยู่ในสถานการณ์นี้ ควรให้ทนายตรวจสำนวนทันทีว่าเคยมีคำขอไว้ในรูปแบบใดหรือไม่

ฝ่ายที่ถูกฟ้องหย่าก็ขอค่าเลี้ยงชีพได้ด้วยการฟ้องแย้ง ตัวบทจึงใช้คำว่า "ฟ้องหรือฟ้องแย้ง" ข้อนี้สำคัญกับคนที่กำลังสู้คดีหย่าอยู่ในศาลชั้นต้น เพราะถ้ารอให้ศาลพิพากษาก่อนแล้วค่อยคิดเรื่องค่าเลี้ยงชีพ อาจสายเกินไป ส่วนการนำพยานใหม่เข้ามาในชั้นอุทธรณ์ทำได้จำกัดเพียงใด อ่านได้ที่ ยื่นหลักฐานใหม่ในชั้นอุทธรณ์คดีครอบครัว

อุทธรณ์ค่าเลี้ยงชีพได้ในประเด็นอะไรบ้าง

เมื่อขอไว้ในศาลชั้นต้นแล้ว อุทธรณ์ค่าเลี้ยงชีพมักวนอยู่กับสามคำถาม คือ เข้าเงื่อนไขหรือไม่ ศาลชั้นต้นชั่งน้ำหนักพยานถูกหรือไม่ และจำนวนเหมาะสมหรือไม่ ตารางนี้สรุปประเด็นที่แต่ละฝ่ายมักยกขึ้น

ประเด็น	ฝ่ายที่ขอค่าเลี้ยงชีพอาจโต้แย้งว่า	ฝ่ายที่ถูกสั่งให้จ่ายอาจโต้แย้งว่า
เหตุหย่าเป็นความผิดฝ่ายเดียวหรือไม่	พยานในสำนวนแสดงว่าอีกฝ่ายเป็นต้นเหตุฝ่ายเดียว แต่ศาลชั้นต้นรับฟังคลาดเคลื่อน	พยานในสำนวนแสดงว่าผู้ขอมีส่วนทำให้เกิดเหตุหย่าด้วย
ยากจนลงเพราะการหย่าหรือไม่	รายได้จากทรัพย์สินหรือการงานหลังหย่าไม่พอเมื่อเทียบกับที่เคยมีระหว่างสมรส	ผู้ขอมีรายได้พอจากทรัพย์สินหรือจากการงานของตนเอง
จำนวนที่ศาลกำหนด	ความสามารถของผู้ให้สูงกว่าที่ศาลชั้นต้นประเมิน	ความสามารถจริงต่ำกว่าที่ศาลประเมิน หรือมีภาระที่ศาลไม่ได้นำมาคิด

ข้อเท็จจริงกับข้อกฎหมาย

ป.วิ.พ. มาตรา 224 วรรคสอง ยกเว้นคดีเกี่ยวด้วยสิทธิในครอบครัวออกจากเพดานทุนทรัพย์ห้าหมื่นบาท คดีหย่าจึงอุทธรณ์ข้อเท็จจริงได้ ส่วนคำขอที่เป็นเงินจำนวนไม่มาก ควรให้ทนายตรวจว่าติดข้อห้ามอุทธรณ์ข้อเท็จจริงหรือไม่ เพราะเรื่องนี้ยังต้องดูเป็นรายคดี รายละเอียดอยู่ที่ ข้อจำกัดการอุทธรณ์ข้อเท็จจริงในคดีครอบครัว ส่วนข้อกฎหมาย เช่น ศาลชั้นต้นตีความถ้อยคำ "ยากจนลง" ผิดไปจากตัวบท ยังอุทธรณ์ได้

ถ้าเรื่องการหย่าถูกอุทธรณ์ด้วย

ค่าเลี้ยงชีพผูกอยู่กับการหย่าและเหตุหย่า ถ้าอีกฝ่ายอุทธรณ์ว่าไม่ควรหย่า หรือโต้แย้งว่าใครเป็นฝ่ายผิด ผลของประเด็นนั้นในชั้นอุทธรณ์อาจกระทบค่าเลี้ยงชีพไปด้วย อีกเรื่องที่ควรรู้คือ การหย่าโดยคำพิพากษามีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1531 ผลต่อสถานะการสมรสระหว่างรออุทธรณ์อธิบายไว้ใน ศาลสั่งให้หย่าแต่อีกฝ่ายอุทธรณ์ ยังเป็นคู่สมรสอยู่ไหม

ตัวอย่างสมมติ: ศาลไม่ให้ค่าเลี้ยงชีพเพราะเห็นว่ายังทำงานได้

ตัวอย่างนี้เป็นเรื่องสมมติ นาง ก. ลาออกจากงานประจำมาดูแลบ้านและลูกตามที่ตกลงกับสามีนานหลายปี ต่อมาสามีไปอุปการะเลี้ยงดูผู้อื่นฉันคู่สมรส นาง ก. ฟ้องหย่าตามมาตรา 1516 (1) และขอค่าเลี้ยงชีพไว้ในคำฟ้อง ศาลชั้นต้นพิพากษาให้หย่า แต่ไม่ให้ค่าเลี้ยงชีพ โดยให้เหตุผลว่านาง ก. ยังอยู่ในวัยทำงาน

อุทธรณ์ของนาง ก. ไม่ควรเขียนเพียงว่าเงินไม่พอใช้ แต่ควรชี้จากพยานในสำนวนว่า ตัวบทเทียบกับ "การงานตามที่เคยทำอยู่ระหว่างสมรส" ระหว่างสมรสนาง ก. ไม่มีรายได้ของตัวเองเพราะดูแลครอบครัว หลังหย่าไม่มีทรัพย์สินที่ให้รายได้พอ และสามีมีรายได้ประจำตามเอกสารที่ส่งศาลไว้แล้ว ศาลอุทธรณ์อาจเห็นด้วยและกำหนดค่าเลี้ยงชีพให้ อาจกำหนดน้อยกว่าที่ขอ หรืออาจพิพากษายืนก็ได้ เพราะเป็นดุลพินิจตามพฤติการณ์ของคดี

ค่าเลี้ยงชีพสิ้นสุดหรือเปลี่ยนแปลงได้เมื่อไร

ค่าเลี้ยงชีพไม่ได้ตายตัวตลอดไป มีสองเรื่องที่ควรรู้ก่อนตัดสินใจอุทธรณ์

• ผู้รับสมรสใหม่ ป.พ.พ. มาตรา 1528 บัญญัติว่า "ถ้าฝ่ายที่รับค่าเลี้ยงชีพสมรสใหม่ สิทธิรับค่าเลี้ยงชีพย่อมหมดไป"
• พฤติการณ์เปลี่ยนภายหลัง มาตรา 1526 นำมาตรา 1598/39 ถึง 1598/41 มาใช้กับค่าเลี้ยงชีพโดยอนุโลม เมื่อรายได้ ฐานะ หรือพฤติการณ์ของคู่กรณีเปลี่ยนไปหลังศาลตัดสิน จึงร้องขอให้ศาลเพิกถอน ลด หรือเพิ่มได้ โดยไม่ต้องใช้ช่องทางอุทธรณ์

หลักแยกง่าย ๆ คือ ถ้าคุณเห็นว่าศาลชั้นต้นตัดสินผิดจากข้อมูลที่มีอยู่ในวันพิพากษา ต้องอุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือน แต่ถ้าสิ่งที่ทำให้จำนวนไม่เหมาะสมเกิดขึ้นทีหลัง ให้ใช้การขอแก้ไข ตารางเปรียบเทียบสองช่องทางอยู่ใน อุทธรณ์หรือยื่นขอแก้ไขค่าเลี้ยงดู แบบไหนเหมาะกับคุณ และเหตุที่ทำให้ค่าเลี้ยงชีพสิ้นสุดอ่านเพิ่มได้ที่ ค่าเลี้ยงชีพหลังหย่าสิ้นสุดเมื่อไร

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการอุทธรณ์ค่าเลี้ยงชีพ

• ไม่ได้ขอไว้ตั้งแต่ศาลชั้นต้น แล้วหวังไปขอในชั้นอุทธรณ์ ซึ่งเสี่ยงต่อการที่สิทธิสิ้นสุดตามมาตรา 1526 วรรคสอง
• ใช้คำปนกัน ขอ "ค่าอุปการะเลี้ยงดู" สำหรับตนเองหลังหย่า ทั้งที่สิ่งที่ต้องการคือค่าเลี้ยงชีพ ทำให้ประเด็นในคำฟ้องและอุทธรณ์ไม่ชัด
• ไม่มีพยานเรื่องฐานะระหว่างสมรส ตัวบทเทียบกับรายได้ที่เคยมีระหว่างสมรส ถ้าสำนวนไม่มีหลักฐานส่วนนี้ ศาลอุทธรณ์ก็ไม่มีข้อมูลให้เทียบ
• ปล่อยให้เลยกำหนดหนึ่งเดือน ถ้าจำเป็นต้องขอขยายเวลา ต้องยื่นคำร้องก่อนครบกำหนด และต้องมีพฤติการณ์พิเศษ ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 23
• อุทธรณ์ทั้งที่ปัญหาจริงคือพฤติการณ์เปลี่ยน เช่น อีกฝ่ายรายได้เพิ่มขึ้นมากหลังศาลตัดสิน กรณีนี้เหมาะกับการขอแก้ไขมากกว่า

อีกเรื่องที่ควรรู้คือ คำพิพากษาที่สั่งให้จ่ายเงินแต่ละเรื่องมีถ้อยคำเฉพาะว่าเริ่มจ่ายเมื่อใดและจ่ายอย่างไร ประกอบกับการหย่าโดยคำพิพากษามีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด ผู้ที่ถูกสั่งให้จ่ายจึงควรให้ทนายอ่านคำพิพากษาของตนว่าหน้าที่จ่ายเริ่มเมื่อใด ไม่ควรเดาเอง

ถ้าคุณเพิ่งได้ฟังคำพิพากษาคดีหย่าและเรื่องค่าเลี้ยงชีพยังค้างใจ ให้เริ่มจากขอคัดคำพิพากษา จดวันอ่านคำพิพากษาเพื่อนับกำหนดหนึ่งเดือน แล้วตรวจว่าคำขอค่าเลี้ยงชีพอยู่ในคำฟ้องหรือฟ้องแย้งหรือไม่ และศาลตัดสินด้วยเหตุผลข้อใด เมื่อรู้ว่าศาลตัดสินที่ด่านไหน การเขียนอุทธรณ์จะตรงจุดขึ้นมาก หากต้องการให้ช่วยตรวจสำนวนก่อนครบกำหนด ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

หย่าแล้วขอค่าเลี้ยงชีพได้ทุกกรณีไหม

ไม่ได้ ตามมาตรา 1526 ต้องเป็นกรณีที่เหตุหย่าเป็นความผิดของอีกฝ่ายแต่ฝ่ายเดียว และการหย่าทำให้ผู้ขอยากจนลงเพราะไม่มีรายได้พอจากทรัพย์สินหรือการงานตามที่เคยทำระหว่างสมรส แม้เข้าเงื่อนไขครบ ศาลก็ยังมีดุลพินิจจะให้เพียงใดหรือไม่ให้ก็ได้ ส่วนการหย่าเพราะวิกลจริตหรือโรคติดต่ออย่างร้ายแรงมีบทเฉพาะในมาตรา 1527

ศาลไม่ให้ค่าเลี้ยงชีพ ต้องอุทธรณ์ภายในกี่วัน

ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันที่ศาลอ่านคำพิพากษา ตาม ป.วิ.พ. มาตรา 229 โดยยื่นที่ศาลชั้นต้นที่มีคำพิพากษา ถ้ามีพฤติการณ์พิเศษจนยื่นไม่ทัน ต้องยื่นคำร้องขอขยายเวลาก่อนครบกำหนด

ผู้รับค่าเลี้ยงชีพแต่งงานใหม่ ยังต้องจ่ายต่อไหม

ไม่ต้อง ป.พ.พ. มาตรา 1528 บัญญัติว่าถ้าฝ่ายที่รับค่าเลี้ยงชีพสมรสใหม่ สิทธิรับค่าเลี้ยงชีพย่อมหมดไป (การสมรสตามกฎหมายต้องจดทะเบียน ตามมาตรา 1457) ส่วนกรณีผู้จ่ายเป็นฝ่ายสมรสใหม่ มาตรานี้ไม่ได้กล่าวถึง ถ้าฐานะเปลี่ยนจริงควรปรึกษาเรื่องการขอแก้ไขจำนวน

ได้ค่าเลี้ยงชีพน้อย ขอเพิ่มทีหลังโดยไม่อุทธรณ์ได้หรือไม่

ได้ ถ้ารายได้ ฐานะ หรือพฤติการณ์ของคู่กรณีเปลี่ยนไปหลังศาลตัดสิน เพราะมาตรา 1526 นำมาตรา 1598/39 มาใช้โดยอนุโลม แต่ถ้าเห็นว่าศาลตัดสินผิดจากข้อมูลเดิมในวันพิพากษา ต้องอุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือน

อดีตคู่สมรสไม่จ่ายค่าเลี้ยงชีพตามคำพิพากษา ทำอย่างไร

ขอให้ศาลบังคับได้ พ.ร.บ.ศาลเยาวชนและครอบครัวฯ มาตรา 162 ให้ศาลสั่งให้ลูกหนี้นำเงินมาวางศาล หรือสั่งอายัดรายได้ประจำเป็นรายเดือนให้ผู้จ่ายเงินนำมาวางศาลแทน ถ้ายังไม่ปฏิบัติโดยไม่มีเหตุอันสมควร ศาลกักขังได้ครั้งละไม่เกิน 15 วัน