อุทธรณ์หรือยื่นขอแก้ไขค่าเลี้ยงดู แบบไหนเหมาะกับกรณีของคุณ (มาตรา 1598/39)

เมื่อจำนวนค่าเลี้ยงดูที่ศาลกำหนดไม่ตรงกับความเป็นจริง คำถามแรกที่คนส่วนใหญ่ถามคือ "ต้องอุทธรณ์ใช่ไหม" คำตอบขึ้นอยู่กับว่าปัญหาเกิดตั้งแต่วันที่ศาลตัดสิน หรือเกิดขึ้นหลังจากนั้น สองกรณีนี้ใช้ช่องทางต่างกัน มีกำหนดเวลาต่างกัน และใช้พยานคนละแบบ บทความนี้เทียบสองช่องทางให้เห็นชัด พร้อมตัวอย่างสมมติสามสถานการณ์ที่ช่วยให้ตัดสินใจได้เร็วขึ้น

ขอแก้ไขค่าเลี้ยงดูตามมาตรา 1598/39 คืออะไร

การขอแก้ไขค่าเลี้ยงดู คือการร้องขอให้ศาลเปลี่ยนจำนวนหรือหน้าที่จ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูที่เคยกำหนดไว้ เพราะข้อเท็จจริงเปลี่ยนไปหลังศาลตัดสิน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1598/39 วรรคหนึ่งบัญญัติว่า "เมื่อผู้มีส่วนได้เสียแสดงว่าพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะของคู่กรณีได้เปลี่ยนแปลงไป ศาลจะสั่งแก้ไขในเรื่องค่าอุปการะเลี้ยงดูโดยให้เพิกถอน ลด เพิ่ม หรือกลับให้ค่าอุปการะเลี้ยงดูอีกก็ได้"

วรรคสองยังเปิดช่องให้ผู้ที่เคยถูกปฏิเสธค่าอุปการะเลี้ยงดูเพราะอีกฝ่ายไม่อยู่ในฐานะจะให้ได้ในขณะนั้น ร้องขอให้ศาลเปลี่ยนแปลงคำสั่งในคดีนั้นใหม่ได้เมื่อฐานะของอีกฝ่ายเปลี่ยนไป และมาตรา 1526 นำมาตรา 1598/39 มาใช้กับค่าเลี้ยงชีพหลังหย่าโดยอนุโลมด้วย ช่องทางนี้จึงใช้ได้ทั้งค่าเลี้ยงดูบุตร ค่าอุปการะเลี้ยงดูระหว่างคู่สมรส และค่าเลี้ยงชีพ

ส่วนการอุทธรณ์ คือการโต้แย้งว่าศาลชั้นต้นตัดสินผิดจากข้อเท็จจริงหรือข้อกฎหมายที่มีอยู่ในวันพิพากษา ต้องยื่นที่ศาลชั้นต้นภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา ตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 229 แล้วส่งไปยังศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษ ภาพรวมของการอุทธรณ์คดีครอบครัวอยู่ใน คู่มืออุทธรณ์คดีหย่า ค่าเลี้ยงดู และฟ้องชู้

อุทธรณ์กับขอแก้ไขค่าเลี้ยงดูต่างกันอย่างไร

ประเด็น	อุทธรณ์	ขอแก้ไขตามมาตรา 1598/39
คำถามหลัก	ศาลชั้นต้นตัดสินถูกหรือไม่ จากข้อมูลที่มีในวันพิพากษา	หลังศาลตัดสิน มีอะไรเปลี่ยนไปจนจำนวนเดิมไม่เหมาะสมหรือไม่
กำหนดเวลา	ภายในหนึ่งเดือนนับแต่วันอ่านคำพิพากษา ขอขยายต้องยื่นก่อนครบและมีพฤติการณ์พิเศษ (ป.วิ.พ. มาตรา 23)	ไม่ได้ผูกกับกำหนดหนึ่งเดือนของการอุทธรณ์ ยื่นเมื่อพฤติการณ์เปลี่ยนแล้ว
ยื่นที่ใด	ยื่นที่ศาลชั้นต้นที่มีคำพิพากษา เพื่อส่งไปศาลอุทธรณ์คดีชำนัญพิเศษ	ร้องขอต่อศาลที่มีอำนาจในคดีครอบครัว จะยื่นในคดีเดิมหรือยื่นใหม่ควรให้ทนายตรวจ
พยานที่ใช้	โดยหลักใช้พยานที่อยู่ในสำนวนศาลชั้นต้น (ป.วิ.พ. มาตรา 225)	พยานที่แสดงการเปลี่ยนแปลงหลังคำพิพากษา
ผลที่ขอได้	ให้ศาลอุทธรณ์แก้จำนวนหรือวินิจฉัยใหม่ตามพยานในสำนวน	เพิกถอน ลด เพิ่ม หรือกลับให้ค่าอุปการะเลี้ยงดูอีก
ระหว่างรอผล	คำพิพากษาเดิมยังบังคับได้ เว้นแต่ศาลสั่งทุเลา (ป.วิ.พ. มาตรา 231)	จำนวนเดิมยังใช้อยู่จนกว่าศาลจะมีคำสั่งแก้ไข

ทั้งสองช่องทางเป็นดุลพินิจของศาล ไม่มีช่องทางใดรับประกันผล ตารางนี้ช่วยเลือกช่องทางที่ตรงกับปัญหา ไม่ได้บอกว่าช่องทางใดชนะง่ายกว่า

เลือกช่องทางอย่างไร ถามตัวเองสามข้อ

1. ศาลชั้นต้นมองข้ามหรือประเมินพยานในสำนวนผิดหรือไม่ เช่น มีเอกสารรายได้อยู่แล้วแต่คำพิพากษาไม่ได้กล่าวถึง ถ้าใช่ เป็นเรื่องของการอุทธรณ์
2. มีอะไรเปลี่ยนหลังวันพิพากษาหรือไม่ เช่น ตกงาน ได้งานใหม่ บุตรป่วยหรือเข้าเรียนระดับใหม่ ถ้าใช่ เป็นเรื่องของการขอแก้ไข
3. ยังอยู่ในกำหนดหนึ่งเดือนหรือไม่ ถ้าเลยแล้ว ช่องทางอุทธรณ์ปิดไปเกือบทั้งหมด เหลือการขอแก้ไขซึ่งใช้ได้เฉพาะเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงจริง ไม่ใช่ทางอ้อมเพื่อโต้แย้งว่าศาลตัดสินผิด

บางคดีมีทั้งสองเรื่องปนกัน คือศาลชั้นต้นประเมินพยานคลาดเคลื่อน และหลังพิพากษาก็มีเหตุการณ์ใหม่เกิดขึ้นอีก ป.วิ.พ. มาตรา 225 ให้ยกในอุทธรณ์ได้เฉพาะเรื่องที่ว่ากันมาแล้วในศาลชั้นต้น โดยมีข้อยกเว้นบางกรณี ข้อเท็จจริงที่เกิดหลังคำพิพากษาจึงมักเหมาะกับการขอแก้ไขมากกว่า กรณีแบบนี้ควรให้ทนายวางแผนว่าจะใช้ช่องทางใดก่อนหลัง

ตัวอย่างสมมติ 3 สถานการณ์

ทั้งสามเรื่องเป็นตัวอย่างสมมติ ใช้ชื่อสมมติ และไม่ได้บอกว่าศาลจะตัดสินอย่างไร

สถานการณ์ที่ 1: ศาลไม่ได้นำเอกสารรายได้มาคิด

นาง จ. ส่งเอกสารแสดงว่าบิดาของบุตรมีรายได้จากกิจการส่วนตัวนอกเหนือจากเงินเดือนไว้ในศาลชั้นต้น แต่คำพิพากษาคิดค่าเลี้ยงดูจากเงินเดือนอย่างเดียว ไม่มีอะไรเปลี่ยนหลังพิพากษา ปัญหาอยู่ที่การประเมินพยานในวันตัดสิน ช่องทางที่ตรงคืออุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือน แนวทางเขียนอุทธรณ์ฝั่งผู้ขอเพิ่มอยู่ที่ ศาลให้ค่าเลี้ยงดูบุตรน้อยเกินไป อุทธรณ์ขอเพิ่มได้ไหม

สถานการณ์ที่ 2: ผู้จ่ายตกงานหลังคดีจบ

นาย ฉ. ถูกสั่งให้จ่ายค่าเลี้ยงดูตามรายได้ในขณะนั้น ซึ่งเขาเห็นว่าเหมาะสมจึงไม่ได้อุทธรณ์ หลายเดือนต่อมาบริษัทปิดกิจการและเขาตกงาน กรณีนี้คำพิพากษาไม่ได้ผิด แต่รายได้เปลี่ยน ช่องทางที่ตรงคือขอลดตามมาตรา 1598/39 พร้อมหลักฐานการเลิกจ้างและการหางานใหม่ ระหว่างรอคำสั่งศาล เขายังต้องจ่ายตามจำนวนเดิม มุมของผู้จ่ายดูเพิ่มที่ ศาลสั่งจ่ายค่าเลี้ยงดูบุตรเกินกำลัง อุทธรณ์ขอลดได้ไหม

สถานการณ์ที่ 3: บุตรมีความจำเป็นใหม่

หลังคำพิพากษาถึงที่สุดแล้ว บุตรของนาง ช. ได้รับการวินิจฉัยว่าต้องเข้ารับการบำบัดต่อเนื่อง ค่าใช้จ่ายสูงขึ้นจากเดิมมาก ส่วนบิดามีรายได้พอจะช่วย เหตุนี้เกิดหลังศาลตัดสิน ช่องทางที่ตรงคือขอเพิ่มตามมาตรา 1598/39 พร้อมความเห็นแพทย์และประมาณการค่าใช้จ่ายที่มีเอกสารรองรับ วิธียื่นในชั้นต้นดูได้ที่ ขอเพิ่มค่าเลี้ยงดูบุตรทำอย่างไร

เรื่องที่มักสับสนกับการขอแก้ไขค่าเลี้ยงดู

• เปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครอง เป็นอีกช่องทางหนึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา 1521 ใช้เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติตนไม่สมควรหรือพฤติการณ์เปลี่ยนไป โดยศาลคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตร ไม่ใช่การขอแก้ไขจำนวนเงิน ดู อุทธรณ์คำพิพากษาเรื่องอำนาจปกครองบุตร
• ค่าเลี้ยงดูค้างจ่าย ถ้าอีกฝ่ายไม่จ่ายตามคำพิพากษา ปัญหาไม่ใช่จำนวนไม่เหมาะสม แต่เป็นเรื่องการบังคับคดี ศาลอาจสั่งให้วางเงินหรืออายัดรายได้ประจำ ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวฯ มาตรา 162 ส่วนกรณีที่ขอค่าเลี้ยงดูย้อนหลังไว้แล้วแต่ศาลไม่ให้หรือให้ไม่ครบ เป็นเรื่องที่ต้องโต้แย้งด้วยการอุทธรณ์ ดู อุทธรณ์ค่าเลี้ยงดูบุตรย้อนหลัง
• ค่าเลี้ยงชีพที่ไม่เคยขอไว้ การขอแก้ไขไม่ได้ช่วยฟื้นสิทธิค่าเลี้ยงชีพที่ไม่ได้ฟ้องหรือฟ้องแย้งไว้ในคดีหย่า เพราะมาตรา 1526 วรรคสองบัญญัติว่าสิทธิเรียกร้องนั้นเป็นอันสิ้นสุด

ก่อนเลือกช่องทาง ให้วางคำพิพากษาไว้ตรงหน้าแล้วถามว่า "ปัญหาอยู่ในกระดาษแผ่นนี้ หรืออยู่ในชีวิตที่เปลี่ยนไปหลังจากนั้น" ถ้ายังอยู่ในกำหนดหนึ่งเดือนและไม่แน่ใจ ควรปรึกษาทนายก่อนครบกำหนด เพราะเมื่อช่องทางอุทธรณ์ปิดแล้วจะเปิดใหม่ได้ยาก หากต้องการให้ช่วยประเมินกรณีของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

เลยกำหนดอุทธรณ์แล้ว ใช้มาตรา 1598/39 แทนได้ไหม

ได้เฉพาะเมื่อพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะของคู่กรณีเปลี่ยนไปจริงหลังศาลตัดสิน มาตรา 1598/39 ไม่ใช่ช่องทางโต้แย้งว่าศาลชั้นต้นตัดสินผิด ถ้าปัญหาคือศาลประเมินพยานคลาดเคลื่อน ช่องทางที่ตรงคืออุทธรณ์ภายในหนึ่งเดือน

ขอแก้ไขค่าเลี้ยงดูต้องรอให้ครบกี่ปี

ไม่มีระยะเวลารอที่กำหนดไว้ในมาตรา 1598/39 ตัวบทผูกกับการที่พฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยนแปลงไป ไม่ได้ผูกกับจำนวนปี สิ่งที่ต้องมีคือหลักฐานว่าการเปลี่ยนแปลงเกิดขึ้นจริงและมีผลต่อจำนวนที่เหมาะสม

ขอเพิ่มค่าเลี้ยงดูเพราะค่าครองชีพสูงขึ้นได้หรือไม่

อาจได้ ถ้าแสดงได้ว่าพฤติการณ์หรือความจำเป็นของบุตรเปลี่ยนไปจริง เช่น ค่าเล่าเรียนระดับใหม่ แต่ศาลมีดุลพินิจว่าจะเพิ่มเพียงใดหรือไม่เพิ่ม โดยคำนึงถึงความสามารถของผู้จ่ายและฐานะของบุตรด้วย

ระหว่างยื่นขอลดค่าเลี้ยงดู ต้องจ่ายตามเดิมไหม

ต้องจ่าย จำนวนเดิมยังใช้อยู่จนกว่าศาลจะมีคำสั่งแก้ไข การหยุดจ่ายเองอาจทำให้ถูกบังคับคดี เช่น ถูกอายัดรายได้ประจำ จึงควรจ่ายต่อและเก็บหลักฐานไว้

ค่าเลี้ยงชีพหลังหย่าขอแก้ไขตามมาตรา 1598/39 ได้ไหม

ได้ เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1526 นำมาตรา 1598/39 มาใช้กับค่าเลี้ยงชีพโดยอนุโลม และถ้าฝ่ายที่รับค่าเลี้ยงชีพสมรสใหม่ สิทธิรับค่าเลี้ยงชีพย่อมหมดไปตามมาตรา 1528