บุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม ลูกของเขารับมรดกแทนที่ได้ไหม?

เมื่อบุตรบุญธรรมเสียชีวิตก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม ลูกที่สืบสายเลือดจากบุตรบุญธรรมคนนั้นเข้ารับมรดกแทนที่ได้ เพราะบุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับที่ 1 และลูกเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของเขา ศาลฎีกาวางหลักนี้ไว้ในคำพิพากษาที่ 290/2494

หลายครอบครัวรับเด็กมาเป็นบุตรบุญธรรมตั้งแต่เล็ก เลี้ยงจนโต มีครอบครัว มีลูก แล้วบุตรบุญธรรมคนนั้นกลับเสียชีวิตก่อนพ่อแม่บุญธรรม เมื่อพ่อแม่บุญธรรมเสียชีวิตตามไปโดยไม่มีพินัยกรรม ญาติทางสายเลือดของผู้ตายมักแย้งว่าหลานกลุ่มนี้ไม่ใช่เลือดเนื้อของเจ้ามรดก จึงไม่มีสิทธิ บทความนี้ตอบเฉพาะสถานการณ์นี้ ส่วนหลักทั่วไปของการรับมรดกแทนที่อ่านได้ในเรื่องหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า

การรับมรดกแทนที่ในสายบุตรบุญธรรม คืออะไร

การรับมรดกแทนที่ในสายบุตรบุญธรรม คือการที่ลูกของบุตรบุญธรรมเข้าไปรับส่วนแบ่งมรดกที่บุตรบุญธรรมควรได้จากผู้รับบุตรบุญธรรม เพราะบุตรบุญธรรมตายไปก่อนเจ้ามรดก

เรื่องนี้เกี่ยวกับกฎหมายสามมาตรา

  • ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1627 ให้ถือว่าบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย บุตรบุญธรรมจึงเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 ของผู้รับบุตรบุญธรรม
  • มาตรา 1639 กำหนดว่า ถ้าผู้ที่จะเป็นทายาทลำดับที่ 1 ตายก่อนเจ้ามรดก ให้ผู้สืบสันดานของเขารับมรดกแทนที่
  • มาตรา 1643 จำกัดว่าผู้ที่รับแทนที่ได้ต้องเป็นผู้สืบสันดานโดยตรง คือสืบสายเลือดจริงจากคนที่ตนเข้าไปแทน

คำถามจึงมีสองชั้น คือคนที่ตายก่อนเป็นทายาทของเจ้ามรดกหรือไม่ และคนที่ขอรับแทนเป็นสายเลือดของคนที่ตายก่อนหรือไม่

ลูกของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อน รับมรดกแทนที่ได้เพราะอะไร

รับได้ เพราะผ่านทั้งสองชั้น บุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับที่ 1 ของผู้รับบุตรบุญธรรมตามมาตรา 1627 และลูกแท้ ๆ ของเขาเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของเขาตามมาตรา 1643

กฎหมายไม่ได้เรียกร้องให้ผู้รับแทนที่มีสายเลือดเดียวกับเจ้ามรดก กฎหมายดูสายเลือดระหว่างผู้รับแทนที่กับคนที่ถูกแทนที่เท่านั้น หลานจึงไม่จำเป็นต้องเป็นเลือดเนื้อของปู่ย่าบุญธรรม

สิทธินี้จะเกิดเมื่อครบเงื่อนไขต่อไปนี้

  1. การรับบุตรบุญธรรมจดทะเบียนถูกต้อง และยังไม่ได้เลิกรับบุตรบุญธรรมก่อนที่บุตรบุญธรรมจะตาย
  2. บุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม หรือถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย
  3. ผู้ขอรับแทนที่เป็นลูกที่สืบสายเลือดจากบุตรบุญธรรม ไม่ใช่บุตรบุญธรรมอีกชั้นหนึ่ง และไม่ใช่คู่สมรส
  4. ผู้ขอรับแทนที่มีสิทธิบริบูรณ์ในการรับมรดกตามมาตรา 1644 เช่น ไม่ได้ถูกกำจัดหรือถูกตัดมิให้รับมรดกของเจ้ามรดกเอง
  5. มรดกส่วนนั้นไม่ได้ถูกยกให้ผู้อื่นไปแล้วโดยพินัยกรรม เพราะการรับมรดกแทนที่ใช้เฉพาะในการรับมรดกอย่างทายาทโดยธรรม

ส่วนที่หลานได้รับคือส่วนที่บุตรบุญธรรมควรได้ ไม่มากไปกว่านั้น ถ้ามีหลานหลายคนก็แบ่งส่วนนั้นเท่ากัน วิธีคิดอยู่ในเรื่องหลานหลายคนรับมรดกแทนที่พ่อ ได้ส่วนแบ่งคนละเท่าไร

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร

ศาลฎีกาตัดสินไว้สองทางที่ต้องอ่านคู่กัน คือให้ลูกของบุตรบุญธรรมรับแทนที่ได้ แต่ไม่ให้บุตรบุญธรรมของลูกรับแทนที่

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 290/2494 ข้อเท็จจริงคือบุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม แล้วลูกของบุตรบุญธรรมขอเข้ารับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรม ศาลฎีกาให้เหตุผลว่า มาตรา 1627 ทำให้บุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับที่ 1 ตามมาตรา 1629 เมื่อเขาตายก่อน ลูกของเขาจึงรับมรดกแทนที่ได้ตามมาตรา 1639

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 773/2528 (ประชุมใหญ่) เป็นกรณีกลับด้าน ผู้ที่ตายก่อนเป็นลูกของเจ้ามรดก และผู้ที่ขอรับแทนที่เป็นบุตรบุญธรรมของลูกคนนั้น ศาลฎีกาวินิจฉัยว่ารับแทนที่ไม่ได้ เพราะผู้สืบสันดานโดยตรงตามมาตรา 1643 หมายถึงสายเลือดแท้ มาตรา 1627 มีไว้เพื่อให้บุตรบุญธรรมรับมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมเท่านั้น ไม่ได้ขยายไปถึงมรดกของพ่อแม่ของผู้รับบุตรบุญธรรม

สองคำพิพากษานี้ไม่ขัดกัน ถ้าความเป็นบุตรบุญธรรมอยู่ระหว่างเจ้ามรดกกับคนที่ตายก่อน กฎหมายรับรองให้ ถ้าอยู่ระหว่างคนที่ตายก่อนกับคนที่ขอรับแทน กฎหมายไม่รับรอง

ใครรับแทนที่ได้ ใครรับไม่ได้ และนับสองฐานะรวมกันได้ไหม

ผู้ที่รับแทนที่บุตรบุญธรรมได้คือลูกที่สืบสายเลือดจากเขาเท่านั้น ตารางนี้สรุปผลของแต่ละคนในครอบครัว

ผู้ที่อ้างสิทธิในมรดกของผู้รับบุตรบุญธรรมผลเหตุผล
ลูกแท้ ๆ ของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อนรับแทนที่ได้เป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของทายาทลำดับที่ 1
บุตรบุญธรรมของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อนรับแทนที่ไม่ได้ไม่ใช่สายเลือดของผู้ที่ตนจะเข้าแทน
สามีหรือภรรยาของบุตรบุญธรรมที่ตายก่อนไม่มีสิทธิคู่สมรสไม่ใช่ผู้สืบสันดาน
ลูกติดของคู่สมรสของบุตรบุญธรรมไม่มีสิทธิไม่ใช่ผู้สืบสันดานของบุตรบุญธรรม
ลูกของบุตรบุญธรรมที่ยังมีชีวิตอยู่ยังไม่มีสิทธิบุตรบุญธรรมรับมรดกเอง ไม่มีที่ให้แทน

อีกคำถามที่พบคือ ปู่ย่ารับหลานแท้ ๆ ของตนเป็นบุตรบุญธรรม หลานคนนั้นมีทั้งฐานะหลานทางสายเลือดและฐานะบุตรบุญธรรม จะรวมสองฐานะเพื่อให้ได้สิทธิเพิ่มไม่ได้ ต้องเลือกพิจารณาทีละฐานะ ในฐานะบุตรบุญธรรม เขารับมรดกของปู่ย่าได้โดยตรงเหมือนลูกคนหนึ่ง แต่ในฐานะสายเลือด เขายังเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงชั้นหลาน ไม่ได้เลื่อนขึ้นมาเป็นชั้นลูก ผลจึงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว

อ่านเพิ่มได้ที่ลูกเขย ลูกสะใภ้ บุตรบุญธรรม กับการรับมรดกแทนที่

ตัวอย่างสมมติ: แม่บุญธรรมเสียชีวิตหลังลูกบุญธรรม

นางบุญเรือนเป็นหม้าย มีลูกแท้หนึ่งคนคือนายกิตติ และจดทะเบียนรับนางสาวมาลัยเป็นบุตรบุญธรรมตั้งแต่ พ.ศ. 2530 ต่อมามาลัยแต่งงาน มีลูกแท้สองคนคือต้นกล้าและใบข้าว และจดทะเบียนรับเด็กชายภูมิเป็นบุตรบุญธรรมอีกหนึ่งคน มาลัยเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2565 นางบุญเรือนเสียชีวิตเมื่อ พ.ศ. 2568 โดยไม่มีพินัยกรรม มรดกสุทธิ 3,000,000 บาท

  1. ทายาทลำดับที่ 1 มีสองสาย คือสายนายกิตติและสายมาลัย สายละ 1,500,000 บาท
  2. นายกิตติได้ 1,500,000 บาท
  3. ต้นกล้าและใบข้าวรับมรดกแทนที่มาลัย คนละ 750,000 บาท
  4. ภูมิไม่ได้ส่วนในมรดกของนางบุญเรือน เพราะเป็นบุตรบุญธรรมของมาลัย ไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรง
  5. สามีของมาลัยไม่ได้ส่วนในมรดกของนางบุญเรือน

ข้อโต้แย้งของนายกิตติว่าหลานสองคนไม่ใช่สายเลือดของนางบุญเรือนจึงไม่มีน้ำหนักตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 290/2494

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าหลานต้องเป็นสายเลือดของเจ้ามรดก กฎหมายดูสายเลือดระหว่างหลานกับบุตรบุญธรรมที่ตายก่อน ไม่ได้ดูสายเลือดกับผู้รับบุตรบุญธรรม
  • ไม่ตรวจทะเบียนรับบุตรบุญธรรม การเลี้ยงดูกันมาโดยไม่จดทะเบียนไม่ทำให้เป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย เมื่อชั้นแรกไม่มีฐานะทายาท ลูกของเขาก็ไม่มีที่ให้เข้าแทน
  • เหมารวมว่าบุตรบุญธรรมรับแทนที่ไม่ได้ทุกกรณี ที่รับไม่ได้คือบุตรบุญธรรมเป็นฝ่ายขอเข้าแทนผู้รับตน ส่วนลูกของบุตรบุญธรรมเข้าแทนพ่อแม่ตนเองได้
  • ปล่อยให้ญาติฝ่ายเจ้ามรดกจัดการไปก่อน เมื่อมีการขอตั้งผู้จัดการมรดกโดยไม่ระบุชื่อหลานสายบุตรบุญธรรม ทรัพย์อาจถูกโอนไปก่อนที่หลานจะรู้ตัว

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อหลานสายบุตรบุญธรรมถูกกันออกจากมรดก

ทนายช่วยพิสูจน์ฐานะทายาททีละชั้นและเข้าไปใช้สิทธิให้ทันก่อนทรัพย์ถูกโอน เรื่องนี้ทำเองแล้วมักติดที่เอกสาร เพราะต้องต่อสายจากผู้รับบุตรบุญธรรมมาถึงหลานด้วยเอกสารที่บางฉบับเก่าหลายสิบปี ขณะเดียวกันสิทธิเรียกร้องในมรดกมีอายุความจำกัด ซึ่งโดยหลักคือหนึ่งปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่รู้ถึงความตาย

  • คัดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม มรณบัตรของบุตรบุญธรรมและของเจ้ามรดก สูติบัตรและทะเบียนบ้านของหลาน เพื่อยืนยันลำดับการตายและสายเลือด
  • ตรวจว่ามีพินัยกรรมหรือมีการเลิกรับบุตรบุญธรรมหรือไม่ และคำนวณส่วนแบ่งของแต่ละสาย
  • ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือยื่นคัดค้านเมื่อญาติอีกฝ่ายยื่นโดยไม่ระบุหลานเป็นทายาท เรื่องหน้าที่ของผู้จัดการมรดกดูได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
  • เจรจาแบ่งทรัพย์ หรือฟ้องขอแบ่งมรดกเมื่อตกลงกันไม่ได้ รวมถึงดูแลสิทธิของหลานที่ยังเป็นผู้เยาว์

การประเมินสิทธิต้องดูเอกสารจริงเป็นรายกรณี หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ลูกของบุตรบุญธรรมไม่ใช่สายเลือดของเจ้ามรดก ทำไมรับมรดกแทนที่ได้?

เพราะกฎหมายกำหนดเพียงว่าผู้รับแทนที่ต้องเป็นผู้สืบสันดานโดยตรงของคนที่ตนเข้าแทน บุตรบุญธรรมเป็นทายาทลำดับที่ 1 ของผู้รับบุตรบุญธรรมอยู่แล้ว ลูกแท้ของเขาจึงเข้าแทนได้ตามมาตรา 1639

บุตรบุญธรรมของบุตรบุญธรรม รับมรดกของปู่ย่าบุญธรรมแทนที่ได้ไหม?

ไม่ได้ ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 773/2528 (ประชุมใหญ่) บุตรบุญธรรมไม่ใช่ผู้สืบสันดานโดยตรงของผู้รับตนในความหมายของมาตรา 1643

บุตรบุญธรรมยังมีชีวิตอยู่ ลูกของเขามีสิทธิในมรดกของปู่ย่าบุญธรรมไหม?

ยังไม่มี เมื่อบุตรบุญธรรมยังมีชีวิตในวันที่เจ้ามรดกตาย เขาเป็นผู้รับมรดกเอง ลูกของเขาจะได้ทรัพย์นั้นต่อเมื่อรับมรดกของพ่อแม่ตนในภายหลัง

ถ้าเลิกรับบุตรบุญธรรมไปก่อนแล้ว ลูกของเขายังรับแทนที่ได้ไหม?

โดยหลักไม่ได้ เมื่อเลิกรับบุตรบุญธรรมโดยชอบแล้ว ฐานะทายาทของบุตรบุญธรรมต่อผู้รับบุตรบุญธรรมสิ้นไป ลูกของเขาจึงไม่มีฐานะให้เข้าแทน

ผู้รับบุตรบุญธรรมทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้บุตรบุญธรรม แล้วบุตรบุญธรรมตายก่อน ลูกรับแทนได้ไหม?

รับแทนที่ตามพินัยกรรมไม่ได้ เพราะข้อกำหนดที่ยกทรัพย์ให้ผู้ที่ตายก่อนเป็นอันตกไป ทรัพย์ส่วนนั้นกลับไปแบ่งแก่ทายาทโดยธรรม ซึ่งลูกของบุตรบุญธรรมอาจได้ส่วนในฐานะผู้รับมรดกแทนที่

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ