พินัยกรรมยกทรัพย์ให้ 2 คน คนหนึ่งตายก่อน อีกคนได้ทั้งหมดไหม?

ผู้รับพินัยกรรมที่ยังมีชีวิตได้เฉพาะส่วนของตนเอง ส่วนของผู้รับอีกคนที่ตายก่อนผู้ทำพินัยกรรมสิ้นผลตามมาตรา 1698 (1) และตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกตามมาตรา 1699 เว้นแต่พินัยกรรมเขียนไว้ชัดว่าให้ส่วนนั้นตกแก่ผู้รับที่เหลือ

พินัยกรรมที่ยกทรัพย์ให้คนสองคนร่วมกัน เช่น ยกบ้านให้หลานสองคนคนละครึ่ง หรือยกทรัพย์ทั้งหมดให้คู่ชีวิตกับเพื่อนสนิท พบได้บ่อย ปัญหาเกิดเมื่อผู้รับคนหนึ่งเสียชีวิตก่อนผู้ทำพินัยกรรม และพินัยกรรมไม่ได้ถูกแก้ไข ผู้รับที่เหลือมักเข้าใจว่าตนได้ทั้งหมด ขณะที่ญาติของเจ้ามรดกเห็นว่าครึ่งนั้นต้องกลับมาที่ตน บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามว่าครึ่งที่ไม่มีผู้รับแล้วเป็นของใคร

ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คืออะไร

ข้อกำหนดพินัยกรรมตกไป คือข้อกำหนดข้อนั้นสิ้นผล ทั้งที่พินัยกรรมทั้งฉบับยังใช้ได้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1698 (1) ให้ข้อกำหนดตกไปเมื่อผู้รับพินัยกรรมตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม

เมื่อข้อกำหนดตกไป มาตรา 1699 ให้ทรัพย์ส่วนนั้นตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมหรือแก่แผ่นดินแล้วแต่กรณี สอดคล้องกับมาตรา 1620 วรรคสอง ซึ่งให้แบ่งทรัพย์ส่วนที่พินัยกรรมไม่มีผลบังคับตามกฎหมายเหมือนไม่มีพินัยกรรมในส่วนนั้น หลักทั่วไปอ่านได้ในบทความผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก

พินัยกรรมยกทรัพย์ให้ 2 คน คนหนึ่งตายก่อน อีกคนได้ทั้งหมดไหม

ไม่ได้ทั้งหมด ผู้รับที่ยังมีชีวิตได้เฉพาะส่วนที่พินัยกรรมให้ตน ส่วนของผู้ที่ตายก่อนไม่ได้ไหลไปรวมกับเขา

เหตุผลคือพินัยกรรมที่แบ่งให้คนละส่วนเป็นการแสดงเจตนาให้แต่ละคนแยกกัน กฎหมายไม่ได้สันนิษฐานว่าผู้ทำพินัยกรรมต้องการให้ผู้รับที่เหลือได้เพิ่ม เมื่อข้อกำหนดส่วนหนึ่งตกไป กฎหมายจึงส่งทรัพย์ส่วนนั้นกลับไปยังทายาทโดยธรรม

ผลจะต่างออกไปในสองกรณี

  • พินัยกรรมระบุไว้เอง ว่าถ้าผู้รับคนใดตายก่อน ให้ส่วนนั้นตกแก่ผู้รับที่เหลือหรือบุคคลอื่น กรณีนี้เป็นไปตามเจตนาที่เขียนไว้
  • ผู้รับอีกคนตายหลังเจ้ามรดก แม้เพียงไม่นาน ข้อกำหนดไม่ตกไป ส่วนนั้นเป็นของผู้รับแล้วตั้งแต่เจ้ามรดกตาย และตกทอดต่อไปยังทายาทของผู้รับเอง

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร

ศาลฎีกาตัดสินว่าส่วนของผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อนตกแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ทำพินัยกรรม ไม่ตกแก่ผู้รับพินัยกรรมอีกคนหนึ่ง

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 815/2492 เป็นคดีที่ผู้ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้บุคคลสองคน ให้ได้คนละครึ่ง และเขียนกำกับไว้ด้วยว่าคนอื่นจะมาเรียกร้องขอแบ่งทรัพย์ไม่ได้ ต่อมาผู้รับคนหนึ่งตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม ศาลฎีกาวินิจฉัยว่ามรดกครึ่งที่ยกให้ผู้ที่ตายไปแล้วตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมของผู้ทำพินัยกรรม ไม่ได้ตกแก่ผู้รับที่เหลือทั้งหมด

ข้อสังเกตจากคดีนี้คือ ข้อความห้ามคนอื่นเรียกร้องไม่ได้ช่วยผู้รับที่เหลือ เพราะข้อความนั้นไม่ได้ระบุว่าส่วนของผู้ที่ตายก่อนจะตกแก่ใคร

คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2784/2515 เสริมอีกด้านหนึ่ง เจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกที่ดินแปลงหนึ่งให้บุตร แต่บุตรตายก่อน ข้อกำหนดเรื่องที่ดินแปลงนั้นตกไป ที่ดินจึงตกแก่ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก ซึ่งมีแต่บุตรคนนั้น เมื่อบุตรตายไปก่อนแล้ว ผู้สืบสันดานของบุตรจึงเข้ารับมรดกแทนที่ในที่ดินแปลงนั้นได้ ลูกของผู้รับพินัยกรรมจึงอาจได้ทรัพย์ในฐานะผู้รับมรดกแทนที่ของทายาทโดยธรรม ไม่ใช่ในฐานะผู้รับพินัยกรรม

ส่วนที่ตกไปเป็นของใครบ้าง

เป็นของทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกตามลำดับและส่วนแบ่งที่กฎหมายกำหนด ซึ่งอาจรวมถึงผู้รับพินัยกรรมที่ยังมีชีวิตด้วย ถ้าเขาเป็นทายาทโดยธรรมอยู่แล้ว

ข้อเท็จจริงครึ่งที่ตกไปเป็นของใคร
ผู้รับทั้งสองเป็นคนนอกครอบครัว เจ้ามรดกมีลูกลูกของเจ้ามรดก และคู่สมรสถ้ามี ผู้รับที่เหลือได้เฉพาะครึ่งของตน
ผู้รับทั้งสองเป็นลูกของเจ้ามรดก คนที่ตายก่อนมีลูกแบ่งระหว่างทายาทโดยธรรม คือลูกที่ยังมีชีวิตทุกคน หลานที่รับมรดกแทนที่ และคู่สมรสถ้ามี
ผู้รับทั้งสองเป็นลูก คนที่ตายก่อนไม่มีผู้สืบสันดานลูกที่ยังมีชีวิตทุกคน รวมถึงลูกที่ไม่มีชื่อในพินัยกรรม และคู่สมรสถ้ามี
เจ้ามรดกไม่มีทายาทโดยธรรมเลยตกแก่แผ่นดิน
พินัยกรรมกำหนดผู้รับแทนไว้บุคคลที่พินัยกรรมระบุ

แถวที่สองและสามมีจุดที่คนมักลืม คือลูกที่ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมแล้วยังมีสิทธิในส่วนที่ตกไปในฐานะทายาทโดยธรรมอีกทางหนึ่ง เพราะมาตรา 1621 ให้ทายาทโดยธรรมที่ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมยังเรียกส่วนโดยธรรมจากทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ได้จำหน่ายได้ เว้นแต่ผู้ทำพินัยกรรมแสดงเจตนาไว้เป็นอย่างอื่น รายละเอียดอยู่ในบทความได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมแล้ว ขอแบ่งมรดกส่วนที่เหลืออีกได้ไหม

ส่วนสิทธิของหลานที่เข้ามาแทนลูกซึ่งตายก่อน เป็นไปตามหลักหลานรับมรดกแทนที่พ่อแม่ที่ตายก่อนปู่ย่า

ถ้าทรัพย์ที่ยกให้เป็นสินสมรส ต้องดูก่อนด้วยว่าผู้ทำพินัยกรรมยกให้ได้เพียงส่วนของตน ประเด็นนี้อยู่ในบทความสามีทำพินัยกรรมยกบ้านสินสมรสให้บุคคลอื่นได้หรือไม่

ตัวอย่างสมมติ: บ้านที่ยกให้หลานสองคน

ตัวอย่างสมมติ นางลำดวนเป็นหม้าย พ่อแม่เสียชีวิตไปนานแล้ว มีลูก 2 คน คือนายชาติและนางสาวแก้ว เธอทำพินัยกรรมปี 2560 ยกบ้านพร้อมที่ดินมูลค่า 4,000,000 บาท ให้หลานสาวสองคนของสามีผู้ล่วงลับ คือนางสาวฝนและนางสาวฟ้า คนละครึ่ง นางสาวฟ้าเสียชีวิตปี 2566 นางลำดวนเสียชีวิตปี 2569 โดยไม่ได้แก้พินัยกรรม

ผลตามกฎหมายเป็นดังนี้

  1. นางสาวฝนได้บ้านครึ่งหนึ่งตามพินัยกรรม คิดเป็น 2,000,000 บาท
  2. ข้อกำหนดที่ยกอีกครึ่งให้นางสาวฟ้าตกไป เพราะเธอตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม
  3. ครึ่งนั้นตกแก่ทายาทโดยธรรมของนางลำดวน คือนายชาติและนางสาวแก้ว คนละ 1,000,000 บาท
  4. ลูกของนางสาวฟ้าไม่มีสิทธิในบ้านหลังนี้ เพราะนางสาวฟ้าไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของนางลำดวน จึงไม่มีการรับมรดกแทนที่

บ้านจึงมีเจ้าของร่วมสามคน คือนางสาวฝนครึ่งหนึ่ง นายชาติและนางสาวแก้วคนละหนึ่งในสี่ ซึ่งต้องตกลงกันต่อว่าจะถือร่วม ขาย หรือซื้อส่วนของกันและกัน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • ผู้รับที่เหลือไปขอโอนทรัพย์ทั้งหมดเป็นชื่อตน โดยอ้างพินัยกรรมฉบับเดิม ทายาทโดยธรรมฟ้องเรียกส่วนที่ตกไปคืนได้ และอาจกลายเป็นข้อพิพาทที่ยืดเยื้อ
  • ไม่แก้พินัยกรรมเมื่อผู้รับคนหนึ่งเสียชีวิต ผู้ทำพินัยกรรมที่ยังมีชีวิตแก้ไขได้ทุกเมื่อ การปล่อยไว้ทำให้ทรัพย์ไปถึงคนที่ตนอาจไม่ได้ตั้งใจให้
  • เชื่อว่าข้อความห้ามคนอื่นเรียกร้องคุ้มครองได้ ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยแล้วว่าข้อความเช่นนั้นไม่ทำให้ส่วนที่ตกไปเป็นของผู้รับที่เหลือ
  • ลูกของผู้รับที่ตายก่อนเข้าใจว่าตนรับต่อได้เสมอ จะได้ก็ต่อเมื่อพ่อแม่ของตนเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก และได้ในฐานะผู้รับมรดกแทนที่เท่านั้น

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อผู้รับพินัยกรรมร่วมตายก่อน

เรื่องนี้ดูง่ายเมื่ออ่านจากตัวบท แต่ในคดีจริงต้องตีความถ้อยคำพินัยกรรม ตรวจว่าใครเป็นทายาทโดยธรรม และคำนวณส่วนของแต่ละคนในทรัพย์ชิ้นเดียวกัน การยื่นเอกสารต่อสำนักงานที่ดินหรือศาลโดยระบุผู้มีสิทธิไม่ครบ อาจถูกมองว่าปิดบังทายาท และนำไปสู่คดีอื่นตามมา

  • อ่านและตีความพินัยกรรมว่ามีข้อกำหนดผู้รับแทนหรือเจตนาอื่นที่เปลี่ยนผลตามกฎหมายหรือไม่
  • ตรวจลำดับการตายและทะเบียนครอบครัว เพื่อระบุทายาทโดยธรรมและผู้รับมรดกแทนที่ให้ครบ
  • ยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกและจัดทำบัญชีส่วนแบ่งในทรัพย์ที่มีทั้งส่วนตามพินัยกรรมและส่วนที่ไม่มีพินัยกรรม
  • สำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตและต้องการวางแผน ร่างพินัยกรรมใหม่ให้มีข้อกำหนดผู้รับแทนที่ชัดเจน ผลของการยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนเดียวดูได้ที่พินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนเดียว ลูกคนอื่นถูกตัดมรดกไหม

หากต้องการให้ทนายตรวจพินัยกรรมและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ผู้รับพินัยกรรมร่วมคนหนึ่งตายก่อนเจ้ามรดก อีกคนได้ทรัพย์ทั้งหมดไหม?

ไม่ได้ ผู้รับที่เหลือได้เฉพาะส่วนของตน ส่วนของผู้ที่ตายก่อนตกไปตามมาตรา 1698 (1) และตกทอดแก่ทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดกตามมาตรา 1699 ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 815/2492

พินัยกรรมเขียนว่าห้ามคนอื่นมาเรียกร้อง ทายาทโดยธรรมยังได้ส่วนที่ตกไปไหม?

ยังได้ ในคดีที่ศาลฎีกาตัดสิน พินัยกรรมมีข้อความทำนองนี้ แต่ศาลยังให้ส่วนของผู้รับที่ตายก่อนตกแก่ทายาทโดยธรรม เพราะพินัยกรรมไม่ได้กำหนดว่าส่วนนั้นจะตกแก่ผู้รับอีกคน

ลูกของผู้รับพินัยกรรมที่ตายก่อน ได้ส่วนของพ่อแม่ไหม?

ไม่ได้ในฐานะผู้รับพินัยกรรม แต่ถ้าพ่อแม่ของเขาเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก เช่น เป็นลูกของเจ้ามรดก เขารับมรดกแทนที่ในส่วนที่ตกไปได้ และต้องแบ่งกับทายาทโดยธรรมคนอื่น

ผู้รับที่ยังมีชีวิตเป็นลูกของเจ้ามรดกด้วย มีสิทธิในครึ่งที่ตกไปอีกไหม?

มี มาตรา 1621 ให้ทายาทโดยธรรมที่ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมแล้วยังเรียกส่วนโดยธรรมจากทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ได้จำหน่ายได้ เว้นแต่พินัยกรรมแสดงเจตนาไว้เป็นอย่างอื่น เขาจึงได้ส่วนในครึ่งที่ตกไปร่วมกับทายาทคนอื่น

จะเขียนพินัยกรรมอย่างไรให้ผู้รับที่เหลือได้ทั้งหมด?

ให้ระบุในพินัยกรรมว่าถ้าผู้รับคนใดตายก่อนผู้ทำพินัยกรรม ให้ส่วนของผู้นั้นตกแก่ผู้รับที่เหลือ ถ้อยคำต้องชัดและพินัยกรรมต้องทำตามแบบที่กฎหมายกำหนด จึงควรให้ทนายร่างหรือตรวจ

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ