มาตรา 1621 ให้ทายาทโดยธรรมที่ได้รับทรัพย์อย่างหนึ่งอย่างใดตามพินัยกรรม ยังมีสิทธิเรียกส่วนโดยธรรมของตนจากทรัพย์มรดกที่ยังไม่ได้จำหน่ายโดยพินัยกรรมจนเต็มส่วน ทรัพย์ตามพินัยกรรมไม่ถูกนำมาหักออก ข้อยกเว้นคือผู้ทำพินัยกรรมเขียนเจตนาไว้ในพินัยกรรมเป็นอย่างอื่น
พินัยกรรมจำนวนมากเขียนถึงทรัพย์เพียงบางรายการ เช่น ยกบ้านให้ลูกคนที่อยู่ดูแล แต่ไม่ได้พูดถึงเงินฝาก ที่ดินต่างจังหวัด หรือทรัพย์ที่ได้มาหลังทำพินัยกรรม เมื่อเจ้ามรดกตาย พี่น้องคนอื่นมักเห็นว่าคนที่ได้บ้านไปแล้วไม่ควรมาแบ่งทรัพย์ที่เหลืออีก บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามนั้น คือผู้ที่เป็นทั้งผู้รับพินัยกรรมและทายาทโดยธรรมมีสิทธิในทรัพย์นอกพินัยกรรมเพียงใด และเมื่อใดที่พินัยกรรมตัดสิทธินั้นได้
ทรัพย์มรดกที่ไม่ได้จำหน่ายโดยพินัยกรรมคืออะไร
ทรัพย์มรดกที่ไม่ได้จำหน่ายโดยพินัยกรรม คือทรัพย์ของเจ้ามรดกที่พินัยกรรมไม่ได้กำหนดว่าให้ตกแก่ใคร หรือกำหนดไว้แต่ข้อกำหนดนั้นไม่มีผลบังคับ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1620 วรรคสอง ให้นำทรัพย์ส่วนนี้ไปแบ่งแก่ทายาทโดยธรรมตามกฎหมาย เสมือนส่วนนั้นไม่มีพินัยกรรม ศาลฎีกาเดินตามหลักนี้ โดยคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 1160/2497 วางแนวว่าทรัพย์ส่วนที่พินัยกรรมไม่ได้จำหน่ายหรือไม่มีผลบังคับย่อมตกทอดแก่ทายาทโดยธรรม พินัยกรรมที่พูดถึงทรัพย์บางรายการจึงไม่ได้ทำให้ทรัพย์ทั้งกองเป็นไปตามพินัยกรรม
ทรัพย์ที่มักหลุดจากพินัยกรรม ได้แก่
- ทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ได้ระบุถึง และพินัยกรรมไม่มีข้อความยกทรัพย์อื่นทั้งหมดให้ใคร
- ทรัพย์ที่เจ้ามรดกได้มาหลังทำพินัยกรรม เมื่อข้อความในพินัยกรรมไม่ครอบคลุมถึง
- ทรัพย์ตามข้อกำหนดที่ตกไป เช่น ผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก ดู ผู้รับพินัยกรรมตายก่อนเจ้ามรดก
- ทรัพย์ตามข้อกำหนดที่ไม่มีผลบังคับเพราะเหตุทางกฎหมายเฉพาะข้อนั้น ขณะที่ข้ออื่นของพินัยกรรมยังใช้ได้
ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรมแล้ว ขอแบ่งมรดกส่วนที่เหลืออีกได้ไหม
ได้ ถ้าคุณเป็นทายาทโดยธรรมที่มีสิทธิรับมรดกอยู่แล้ว และพินัยกรรมไม่ได้เขียนห้ามไว้ มาตรา 1621 วางหลักว่า แม้ทายาทโดยธรรมคนใดจะได้รับทรัพย์สินอย่างหนึ่งอย่างใดตามพินัยกรรม ทายาทคนนั้นก็ยังมีสิทธิเรียกเอาส่วนโดยธรรมของตนจากทรัพย์มรดกส่วนที่ยังไม่ได้จำหน่ายโดยพินัยกรรมจนเต็มอีกก็ได้
คำว่าจนเต็ม หมายความว่าไม่ต้องนำมูลค่าทรัพย์ตามพินัยกรรมมาหักออก คุณรับสองฐานะแยกกัน ฐานะแรกเป็นผู้รับพินัยกรรมในทรัพย์ที่ระบุ ฐานะที่สองเป็นทายาทโดยธรรมในทรัพย์ที่เหลือ ซึ่งแบ่งเท่ากันกับทายาทลำดับเดียวกัน
| ลักษณะของพินัยกรรม | สิทธิของทายาทที่ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรม |
|---|---|
| ยกทรัพย์เฉพาะบางรายการ ไม่กล่าวถึงทรัพย์อื่น | ได้ทรัพย์ตามพินัยกรรม และได้ส่วนโดยธรรมเต็มส่วนจากทรัพย์ที่เหลือ |
| ยกทรัพย์บางรายการ และเขียนว่าผู้รับไม่มีสิทธิในทรัพย์อื่นอีก | ได้เฉพาะทรัพย์ตามพินัยกรรม ทรัพย์ที่เหลือแบ่งแก่ทายาทโดยธรรมคนอื่น |
| ยกทรัพย์บางรายการ และมีข้อความยกทรัพย์อื่นทั้งหมดให้ผู้อื่น | ไม่มีทรัพย์นอกพินัยกรรมเหลือให้แบ่งตามกฎหมาย |
| ยกทรัพย์ทั้งหมดให้บุคคลเดียวหรือหลายคนครบทุกรายการ | ทายาทโดยธรรมที่ไม่ได้รับตามพินัยกรรมไม่มีส่วน |
| ผู้รับพินัยกรรมไม่ใช่ทายาทโดยธรรมที่มีสิทธิรับมรดก | ได้เฉพาะทรัพย์ตามพินัยกรรม ไม่มีส่วนในทรัพย์ที่เหลือ |
แถวสุดท้ายสำคัญ มาตรา 1621 ไม่ได้สร้างสิทธิใหม่ให้ผู้รับพินัยกรรม เพียงยืนยันว่าสิทธิเดิมในฐานะทายาทโดยธรรมไม่หายไป คนนอกครอบครัว หรือญาติที่อยู่ลำดับหลังและถูกทายาทลำดับก่อนตัด จึงได้เฉพาะสิ่งที่พินัยกรรมให้
พินัยกรรมตัดสิทธิในทรัพย์ส่วนที่เหลือได้เมื่อใด
ตัดได้เมื่อผู้ทำพินัยกรรมแสดงเจตนาไว้ในพินัยกรรมเป็นอย่างอื่น มาตรา 1621 ขึ้นต้นด้วยข้อยกเว้นนี้ กฎหมายจึงถือเจตนาของเจ้ามรดกเป็นหลัก ถ้าพินัยกรรมเขียนชัดว่าให้ลูกคนหนึ่งได้เฉพาะทรัพย์ที่ระบุและไม่ให้เรียกร้องทรัพย์อื่น ลูกคนนั้นจะอ้างส่วนโดยธรรมในทรัพย์ที่เหลือไม่ได้
เจตนานี้ต้องปรากฏในตัวพินัยกรรม คำบอกเล่าของญาติว่าเจ้ามรดกเคยพูดไว้อย่างไรไม่พอ ถ้อยคำที่กำกวม เช่น เขียนเพียงว่ายกบ้านให้เพื่อเป็นส่วนแบ่ง ศาลต้องตีความจากข้อความทั้งฉบับ ผลจึงขึ้นกับถ้อยคำเป็นรายกรณี
อีกทางหนึ่งคือพินัยกรรมที่จำหน่ายทรัพย์ทั้งหมด เมื่อไม่มีทรัพย์เหลือนอกพินัยกรรม ก็ไม่มีอะไรให้เรียกตามมาตรา 1621 กฎหมายยังถือว่าทายาทโดยธรรมที่ไม่ได้รับประโยชน์จากพินัยกรรมแบบนั้นเป็นผู้ถูกตัดมิให้รับมรดกด้วย ดู พินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้คนเดียว ลูกคนอื่นถูกตัดมรดกไหม
ต้องเตรียมอะไรบ้างเมื่อจะเรียกส่วนแบ่งในทรัพย์นอกพินัยกรรม
ต้องแสดงให้ได้สามเรื่อง คือพินัยกรรมมีผลและเขียนไว้อย่างไร ทรัพย์ใดอยู่นอกพินัยกรรม และคุณเป็นทายาทโดยธรรมลำดับใด
- ต้นฉบับหรือสำเนาพินัยกรรมทุกฉบับ รวมถึงฉบับที่แก้ไขหรือเพิกถอนฉบับก่อน
- รายการทรัพย์ทั้งหมดของเจ้ามรดก ณ วันตาย เทียบกับรายการที่พินัยกรรมระบุ เพื่อหาทรัพย์ที่ตกหล่น
- เอกสารแสดงความเป็นทายาท เช่น สูติบัตร ทะเบียนบ้าน ทะเบียนสมรส
- ถ้าเจ้ามรดกมีคู่สมรส ต้องแยกสินสมรสออกก่อน เพราะพินัยกรรมยกสินสมรสได้เฉพาะส่วนของผู้ทำ ดู สามีทำพินัยกรรมยกบ้านสินสมรสให้บุคคลอื่นได้หรือไม่
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือแจ้งสิทธิต่อผู้จัดการมรดกตามพินัยกรรมเป็นหนังสือ ถ้ามีผู้ถูกตั้งไว้แล้ว
คดีมรดกโดยหลักมีอายุความ 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่เกิน 10 ปี จึงไม่ควรรอให้ฝ่ายอื่นจัดการทรัพย์ไปก่อน
ตัวอย่างสมมติ: ตึกแถวของนายสมชัย
ตัวอย่างสมมติ นายสมชัยเป็นหม้าย มีลูกสามคน คือ ดารา ธนา และนที ปี 2560 นายสมชัยทำพินัยกรรมยกตึกแถวราคาประมาณ 3,000,000 บาทให้ดาราซึ่งช่วยกิจการของครอบครัว โดยไม่ได้กล่าวถึงทรัพย์อื่น นายสมชัยถึงแก่ความตายปี 2568 ทิ้งตึกแถว เงินฝาก 900,000 บาท และที่ดินเปล่าอีกหนึ่งแปลงที่ซื้อเมื่อปี 2563
ดาราได้ตึกแถวตามพินัยกรรม เงินฝากและที่ดินเปล่าเป็นทรัพย์นอกพินัยกรรม จึงแบ่งแก่ลูกทั้งสามคนละหนึ่งในสาม ดาราได้เงินฝาก 300,000 บาท และหนึ่งในสามของที่ดิน โดยไม่ต้องนำราคาตึกแถวมาหัก ธนาและนทีจะอ้างว่าดาราได้ไปมากแล้วเพื่อตัดดาราออกไม่ได้
ถ้าพินัยกรรมมีข้อความเพิ่มว่า ให้ดาราได้ตึกแถวนี้แทนส่วนแบ่งในทรัพย์อื่นทั้งหมด ผลจะเปลี่ยน ดาราได้เฉพาะตึกแถว ส่วนเงินฝากและที่ดินแบ่งระหว่างธนากับนทีคนละครึ่ง
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าได้ตามพินัยกรรมแล้วหมดสิทธิในทรัพย์อื่น จึงลงชื่อยินยอมให้พี่น้องโอนทรัพย์ที่เหลือไป ทั้งที่กฎหมายให้สิทธิเต็มส่วน
- นำมูลค่าทรัพย์ตามพินัยกรรมมาหักจากส่วนโดยธรรม หลักหักกลบใช้กับทรัพย์มรดกที่แบ่งกันไปแล้วในฐานะทายาทโดยธรรม ไม่ใช้กับทรัพย์ตามพินัยกรรม ดู ได้ทรัพย์มรดกไปเกินส่วนของตนแล้ว ฟ้องขอแบ่งเพิ่มได้ไหม
- ไม่ตรวจว่ามีทรัพย์ที่ได้มาหลังทำพินัยกรรม ทรัพย์กลุ่มนี้มักเป็นส่วนที่ตกหล่นและมีมูลค่าสูง
- เขียนพินัยกรรมโดยไม่มีข้อกำหนดเรื่องทรัพย์ส่วนที่เหลือ ผู้ทำพินัยกรรมที่ตั้งใจให้ลูกแต่ละคนได้เฉพาะสิ่งที่ระบุ ต้องเขียนเจตนานั้นลงไปให้ชัด
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพินัยกรรมไม่ครอบคลุมทรัพย์ทั้งหมด
ข้อพิพาทแบบนี้ตัดสินกันที่ถ้อยคำในพินัยกรรมและบัญชีทรัพย์ คนที่จัดการเองมักอ่านพินัยกรรมตามความเข้าใจของครอบครัว แล้วโอนทรัพย์กันไปก่อนจนแก้ไขยาก
- อ่านและตีความพินัยกรรมทั้งฉบับ ว่ามีข้อความที่ถือเป็นการกำหนดไว้เป็นอย่างอื่นตามมาตรา 1621 หรือไม่
- ตรวจแบบและความสมบูรณ์ของพินัยกรรม เพราะถ้าพินัยกรรมไม่มีผล ทรัพย์ทั้งหมดกลับไปแบ่งตามกฎหมาย
- ทำบัญชีเทียบทรัพย์ในพินัยกรรมกับทรัพย์จริง และคำนวณส่วนของทายาทแต่ละคน
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก เจรจากับทายาทอื่น หรือฟ้องขอแบ่งเมื่อจำเป็น
สำหรับผู้ที่กำลังจะทำพินัยกรรมและต้องการกันทายาทบางคนออก วิธีตามกฎหมายอยู่ใน ตัดลูกมิให้รับมรดก มาตรา 1608 หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
ได้บ้านตามพินัยกรรมแล้ว ยังมีสิทธิแบ่งเงินฝากที่พินัยกรรมไม่ได้พูดถึงไหม?
มีสิทธิ ถ้าคุณเป็นทายาทโดยธรรมและพินัยกรรมไม่ได้เขียนห้ามไว้ ป.พ.พ. มาตรา 1621 ให้เรียกส่วนโดยธรรมจากทรัพย์ที่ยังไม่ได้จำหน่ายโดยพินัยกรรมได้จนเต็มส่วน โดยไม่นำราคาบ้านมาหัก
พี่น้องอ้างว่าได้ตามพินัยกรรมไปมากแล้ว ต้องหักออกจากส่วนแบ่งไหม?
ไม่ต้องหัก กฎหมายใช้คำว่าเรียกได้จนเต็ม ทรัพย์ตามพินัยกรรมและส่วนโดยธรรมในทรัพย์ที่เหลือเป็นสิทธิคนละฐานะ เว้นแต่พินัยกรรมกำหนดให้นำมาคิดรวมหรือให้ได้เฉพาะทรัพย์ที่ระบุ
พินัยกรรมต้องเขียนอย่างไรจึงจะกันไม่ให้ผู้รับพินัยกรรมมาแบ่งทรัพย์อื่นอีก?
ต้องมีข้อความแสดงเจตนาชัดเจนในตัวพินัยกรรม เช่น ให้ผู้รับได้เฉพาะทรัพย์รายการนั้นและไม่มีสิทธิในทรัพย์อื่น หรือกำหนดผู้รับทรัพย์ส่วนที่เหลือทั้งหมดไว้ ถ้อยคำควรให้ทนายตรวจ เพราะข้อความกำกวมต้องให้ศาลตีความ
ผู้รับพินัยกรรมที่ไม่ใช่ญาติ มีสิทธิในทรัพย์นอกพินัยกรรมไหม?
ไม่มี ทรัพย์นอกพินัยกรรมแบ่งแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1620 วรรคสอง ผู้ที่ไม่ใช่ทายาทโดยธรรม หรือเป็นทายาทลำดับหลังที่ถูกลำดับก่อนตัด ได้เฉพาะทรัพย์ที่พินัยกรรมระบุให้
ทรัพย์ที่พ่อซื้อหลังทำพินัยกรรม ตกเป็นของใคร?
ขึ้นกับข้อความในพินัยกรรม ถ้าพินัยกรรมยกเฉพาะทรัพย์ที่ระบุชื่อและไม่มีข้อกำหนดถึงทรัพย์อื่นหรือทรัพย์ในอนาคต ทรัพย์ที่ได้มาภายหลังเป็นทรัพย์นอกพินัยกรรม และแบ่งแก่ทายาทโดยธรรมทุกคนที่มีสิทธิ
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
