หย่ากับคนญี่ปุ่น หย่าที่ไทยหรือที่ญี่ปุ่น? แจ้งการหย่าในโคเซกิ และใช้คำพิพากษาไทยในญี่ปุ่น

คนไทยที่ตัดสินใจหย่ากับคนญี่ปุ่น มักติดอยู่ที่คำถามเดียวกัน คือควรหย่าที่ไทยหรือที่ญี่ปุ่น และหย่าแล้วทะเบียนของอีกประเทศจะรู้ได้อย่างไร บทความนี้เทียบทางหย่าสามทาง บอกว่าแต่ละทางต้องทำอะไรต่อจึงจะมีผลครบทั้งสองประเทศ และชี้จุดที่มักพลาด

หย่ากับคนญี่ปุ่น ใช้กฎหมายไทยหรือกฎหมายญี่ปุ่น

การหย่า คือการทำให้การสมรสสิ้นสุดลงขณะที่คู่สมรสทั้งสองยังมีชีวิตอยู่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1514 ให้หย่าได้สองวิธี คือหย่าโดยความยินยอมซึ่งทำเป็นหนังสือและมีพยานอย่างน้อยสองคน หรือหย่าโดยคำพิพากษาของศาล ประมวลกฎหมายแพ่งญี่ปุ่นก็มีทั้งการหย่าโดยความตกลงของสามีภริยา (มาตรา 763) และการหย่าโดยศาลตามเหตุในมาตรา 770

เมื่อคู่สมรสต่างสัญชาติ แต่ละประเทศมีกฎเลือกกฎหมายของตัวเอง

  • ฝั่งไทย พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 (พ.ร.บ.ขัดกันฯ) มาตรา 26 ให้การหย่าโดยความยินยอมสมบูรณ์ถ้ากฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้ทำได้ และมาตรา 27 ให้ศาลไทยพิพากษาให้หย่าได้เมื่อกฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้หย่า กฎหมายไทยและกฎหมายญี่ปุ่นมีการหย่าทั้งสองแบบ คู่ไทย–ญี่ปุ่นจึงไม่ติดเงื่อนไขนี้ ส่วนคู่ไทย–ฟิลิปปินส์ยังเป็นประเด็นที่ต้องให้ทนายประเมิน ดู หย่ากับคนฟิลิปปินส์ หย่าที่ไทยมีผลในฟิลิปปินส์ไหม
  • ฝั่งญี่ปุ่น กฎหมายว่าด้วยหลักทั่วไปในการใช้กฎหมายของญี่ปุ่น มาตรา 27 กำหนดว่า ถ้าคู่สมรสฝ่ายหนึ่งเป็นคนญี่ปุ่นที่มีถิ่นที่อยู่ปกติในญี่ปุ่น การหย่าใช้กฎหมายญี่ปุ่น ถ้าไม่ใช่ เช่น ทั้งคู่อาศัยอยู่ในไทย โดยหลักจะใช้กฎหมายของถิ่นที่อยู่ปกติร่วมกัน

ผลคือ คู่ที่อาศัยในไทยทั้งคู่ไม่ควรถือว่าการยื่นใบแจ้งหย่าแบบญี่ปุ่นที่สถานทูตญี่ปุ่นจะใช้ได้เสมอ ควรสอบถามสถานทูตญี่ปุ่นก่อน หลักทั่วไปอ่านได้ใน หย่ากับคู่สมรสต่างชาติ ใช้กฎหมายไทยหรือกฎหมายต่างประเทศ

หย่ากับคนญี่ปุ่นทำได้กี่ทาง และแต่ละทางมีผลอย่างไร

ทางหลักมีสามทาง ทางที่เหมาะขึ้นกับว่าจดสมรสที่ประเทศใด ตกลงกันได้หรือไม่ และแต่ละฝ่ายอาศัยอยู่ที่ไหน

ทางหย่าผลในไทยผลในญี่ปุ่นสิ่งที่ต้องทำต่อ
จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขตในไทยสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนการหย่าโคเซกิไม่เปลี่ยนเองฝ่ายญี่ปุ่นรายงานต่อสถานทูตญี่ปุ่นภายในสามเดือน
ฟ้องหย่าที่ศาลไทยมีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด แล้วขอบันทึกในทะเบียนยอมรับเมื่อครบเงื่อนไขของญี่ปุ่นแจ้งทะเบียนญี่ปุ่นโดยเร็ว
หย่าที่ญี่ปุ่นทะเบียนไทยไม่เปลี่ยนเองมีผลตามกฎหมายญี่ปุ่นและบันทึกในโคเซกิรับรองและแปลเอกสาร แล้วขอบันทึก คร.22 ในไทย

ทางที่ 1: จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขตในไทย

เหมาะกับคู่ที่จดทะเบียนสมรสตามกฎหมายไทยและตกลงกันได้ทั้งเรื่องบุตร ทรัพย์สิน และค่าเลี้ยงดู การหย่าโดยความยินยอมสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนการหย่าแล้ว (ป.พ.พ. มาตรา 1515) ทั้งสองฝ่ายต้องร้องขอพร้อมพยานสองคน ถ้าอยู่คนละที่ก็จดทะเบียนหย่าต่างสำนักทะเบียนได้ โดยการหย่าสมบูรณ์เมื่อจดครบทั้งสองแห่ง

ถ้าจดสมรสที่ญี่ปุ่นอย่างเดียว ยังไม่พบแนวทางทางการว่าอำเภอจะรับจดหย่าหรือไม่ ควรสอบถามสำนักทะเบียนก่อน ทางที่แน่นอนกว่าคือทางที่ 2 หรือทางที่ 3

ทางที่ 2: ฟ้องหย่าที่ศาลไทย

ใช้เมื่อตกลงกันไม่ได้ ต้องมีเหตุหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516 ถ้าคุณมีสัญชาติไทยหรือมีภูมิลำเนาในไทย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 4 ตรี เปิดให้ฟ้องที่ศาลในไทยได้แม้จำเลยอยู่ญี่ปุ่น เมื่อจำเลยอยู่ต่างประเทศ โจทก์ต้องยื่นคำร้องให้ส่งหมายภายในเจ็ดวันนับแต่วันยื่นฟ้อง ถ้าเพิกเฉย กฎหมายให้ถือว่าโจทก์ทิ้งฟ้อง

สิ่งที่ต้องวางแผนตั้งแต่วันยื่นฟ้องคือ คำพิพากษาไทยจะใช้ในญี่ปุ่นได้หรือไม่ กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งญี่ปุ่น มาตรา 118 ยอมรับคำพิพากษาต่างประเทศเมื่อครบทั้งสี่ข้อ คือ ศาลต่างประเทศมีเขตอำนาจ จำเลยได้รับหมายเรียกโดยไม่ใช่การส่งโดยประกาศหรือได้เข้าสู้คดี คำพิพากษาและกระบวนพิจารณาไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยของญี่ปุ่น และมีความต่างตอบแทนระหว่างสองประเทศ ข้อที่มักเป็นปัญหาคือสองข้อแรก ญี่ปุ่นอาจตรวจด้วยว่าศาลไทยมีเขตอำนาจตามหลักของญี่ปุ่น เช่น ฝ่ายญี่ปุ่นหรือชีวิตคู่ผูกกับไทยเพียงใด และถ้าศาลไทยให้ส่งหมายโดยปิดประกาศ คำพิพากษาอาจมีผลในไทยแต่มีปัญหาเมื่อใช้ที่ญี่ปุ่น

ทางที่ 3: หย่าที่ญี่ปุ่น

การหย่าโดยความตกลงของญี่ปุ่น (協議離婚) ทำโดยยื่นใบแจ้งหย่าที่สำนักงานเขตหรือเทศบาลของภูมิลำเนาทะเบียนหรือที่อยู่ของผู้แจ้ง ใบแจ้งหย่าต้องระบุว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ถ้าตกลงกันไม่ได้ต้องไปศาลครอบครัวญี่ปุ่น หย่าที่ญี่ปุ่นแล้วไม่ต้องจดหย่าซ้ำที่อำเภอไทย แต่ต้องขอบันทึกการหย่าตามขั้นตอนด้านล่าง

หย่าที่ไทยแล้ว ต้องแจ้งโคเซกิอย่างไร

โคเซกิ (戸籍) คือทะเบียนครอบครัวของคนสัญชาติญี่ปุ่น การหย่าที่ทำในไทยไม่ถูกส่งไปบันทึกเอง กฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 41 กำหนดว่า คนญี่ปุ่นที่อยู่ต่างประเทศและทำเรื่องทางทะเบียนตามแบบของประเทศนั้น ต้องส่งสำเนาเอกสารต่อสถานทูตหรือสถานกงสุลญี่ปุ่นภายในสามเดือน หน้าที่ตามตัวบทจึงอยู่ที่ฝ่ายญี่ปุ่น แต่ฝ่ายไทยได้รับผลโดยตรงถ้าไม่มีใครแจ้ง

  1. หลังจดทะเบียนหย่า ขอรับทะเบียนการหย่า (คร.6) ใบสำคัญการหย่า (คร.7) และสำเนาหนังสือสัญญาหย่า
  2. แปลเอกสารเป็นภาษาญี่ปุ่น รวมข้อตกลงว่าใครใช้อำนาจปกครองบุตรแต่ละคน
  3. ฝ่ายญี่ปุ่นกรอกแบบรายงานการหย่า แล้วยื่นที่สถานทูตหรือสถานกงสุลญี่ปุ่นในไทย หรือที่เทศบาลในญี่ปุ่นตามที่ทางการญี่ปุ่นแนะนำ
  4. เมื่อทะเบียนญี่ปุ่นปรับแล้ว ขอสำเนาโคเซกิมาตรวจว่าการหย่าและผู้ใช้อำนาจปกครองบันทึกถูกต้อง

ถ้าหย่าโดยคำพิพากษาศาลไทย กรอบเวลาสั้นกว่ามาก กฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 77 ประกอบมาตรา 63 ให้ผู้ฟ้องแจ้งภายในสิบวันนับแต่คำพิพากษาถึงที่สุด ถ้าผู้ฟ้องไม่แจ้ง อีกฝ่ายแจ้งได้ ควรสอบถามสถานทูตญี่ปุ่นทันทีที่คดีถึงที่สุด และเตรียมคำพิพากษา หนังสือรับรองคดีถึงที่สุด และคำแปลไว้ล่วงหน้า

หย่าที่ญี่ปุ่นแล้ว บันทึกในทะเบียนไทยอย่างไร

ทะเบียนไทยไม่เปลี่ยนเองเช่นกัน สิ่งที่ทำคือขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตใดก็ได้ โดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งต้องมีสัญชาติไทยขณะร้องขอ และต้องมีพยานสองคน ผังขั้นตอนที่สถานกงสุลใหญ่ไทยในญี่ปุ่นเผยแพร่ไว้สรุปได้ดังนี้

  1. ขอเอกสารจากสำนักงานทะเบียนญี่ปุ่น ถ้าหย่ากับคนญี่ปุ่นใช้สำเนาโคเซกิ ถ้าหย่ากับคนสัญชาติอื่นใช้หนังสือรับรองการรับแจ้งหย่า
  2. แปลเป็นภาษาอังกฤษ แล้วรับรองลายมือชื่อผู้แปลที่โนตารีพับลิกญี่ปุ่น สำนักกิจการกฎหมาย และกระทรวงการต่างประเทศญี่ปุ่น ตามลำดับ
  3. แปลเอกสารทุกหน้าเป็นภาษาไทย และขอรับรองที่สถานกงสุลใหญ่ไทย
  4. นำไปรับรองที่กรมการกงสุล กระทรวงการต่างประเทศ แล้วยื่นขอบันทึก คร.22 ถ้าคุณยังอยู่ญี่ปุ่น ทำหนังสือมอบอำนาจที่สถานกงสุลใหญ่ไทยให้คนในไทยดำเนินการแทนได้

ไทยจะเริ่มใช้อนุสัญญา Apostille วันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 กับประเทศที่ไม่คัดค้าน ก่อนถึงวันนั้นยังต้องรับรองแบบเดิม ควรตรวจขั้นตอนล่าสุดกับกรมการกงสุลก่อนยื่น ภาพรวมอ่านได้ใน หย่าที่ต่างประเทศแล้ว มีผลในไทยไหม ต้องทำอะไรต่อ

ลูกหลังหย่า: กฎหมายญี่ปุ่นใหม่เรื่องอำนาจปกครองร่วม

ญี่ปุ่นแก้ประมวลกฎหมายแพ่งเรื่องการเลี้ยงดูบุตรหลังหย่า มีผลตั้งแต่ 1 เมษายน 2569 (ค.ศ. 2026) ตามที่กระทรวงยุติธรรมญี่ปุ่นประกาศ มาตรา 819 ที่แก้ใหม่ให้พ่อแม่ที่หย่าโดยความตกลงเลือกได้ว่าจะให้ทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายเดียวเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ถ้าหย่าโดยศาล ศาลเป็นผู้กำหนด และศาลต้องกำหนดให้ฝ่ายเดียวเมื่อการปกครองร่วมจะกระทบประโยชน์ของเด็ก เช่น มีความเสี่ยงจากความรุนแรง ข้อมูลเก่าที่ว่าญี่ปุ่นมีแต่อำนาจปกครองฝ่ายเดียวจึงล้าสมัยแล้ว

ฝั่งไทย หนังสือสัญญาหย่าที่อำเภอต้องระบุว่าใครใช้อำนาจปกครองบุตรแต่ละคน ข้อตกลงนี้กับที่บันทึกในโคเซกิจึงควรตรงกัน ถ้าอีกฝ่ายพาลูกข้ามประเทศโดยไม่ได้รับความยินยอม อนุสัญญาเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็กข้ามชาติมีผลระหว่างไทยกับญี่ปุ่นตั้งแต่ 1 เมษายน 2557 (สถานะ ณ พฤศจิกายน 2569) แต่การขอให้ส่งเด็กกลับยังขึ้นกับเงื่อนไขและข้อยกเว้นของอนุสัญญา ไม่ใช่ผลที่รับประกันได้

ตัวอย่างสมมติ: หย่าที่เขตแล้ว แต่ญี่ปุ่นยังถือว่าสมรสอยู่

ตัวอย่างสมมติ นางเอ สัญชาติไทย จดทะเบียนสมรสกับนายบี สัญชาติญี่ปุ่น ที่เขตแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ และนายบีแจ้งการสมรสต่อทางการญี่ปุ่นแล้ว ต่อมาทั้งสองจดทะเบียนหย่าที่เขต ให้นางเอเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตร นายบีกลับญี่ปุ่นโดยไม่ได้รายงานการหย่า สองปีต่อมานางเอขอสำเนาโคเซกิเพื่อทำเรื่องของลูก จึงพบว่าทะเบียนญี่ปุ่นยังแสดงว่าทั้งสองเป็นสามีภริยา

ในไทย การหย่ามีผลตั้งแต่วันจดทะเบียน แต่ในญี่ปุ่นต้องตามแก้ย้อนหลัง ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือของนายบีหรือการติดต่อสถานทูตญี่ปุ่น ถ้าตกลงกันตั้งแต่วันจดหย่าว่าใครจะยื่นรายงานที่ไหน และเก็บสำเนาที่ยื่นแล้วไว้ ปัญหานี้ป้องกันได้

ความเสี่ยงของการหย่าที่มีผลแค่ประเทศเดียว และส่วนที่ควรมีทนาย

ถ้าทะเบียนสองประเทศไม่ตรงกัน คุณอาจเจอปัญหาเหล่านี้

  • สมรสใหม่ไม่ได้หรือถูกตั้งคำถาม เมื่อทะเบียนอีกประเทศยังแสดงว่าสมรสอยู่
  • สถานะบุตรไม่ตรงกัน ผู้ใช้อำนาจปกครองในทะเบียนไทยกับในโคเซกิต่างกัน
  • ใบแจ้งหย่าญี่ปุ่นถูกยื่นโดยไม่ได้ยินยอมจริง เพราะยื่นทางไปรษณีย์หรือให้ผู้อื่นยื่นได้

ทนายไทยช่วยเลือกทางหย่าให้เข้ากับที่อยู่ของทั้งสองฝ่าย ร่างสัญญาหย่าเรื่องบุตรและทรัพย์ให้ใช้ได้ทั้งสองระบบ ขอส่งหมายไปญี่ปุ่นโดยวิธีที่ไม่ทำให้คำพิพากษาเสียผล และเตรียมเอกสาร คร.22 ส่วนการรายงานต่อโคเซกิควรประสานหน่วยงานญี่ปุ่น และคดีที่ศาลครอบครัวญี่ปุ่นควรมีทนายญี่ปุ่นตั้งแต่ต้น

เช็กลิสต์เอกสารที่ควรเตรียม

  • หนังสือเดินทางและบัตรประชาชน หลักฐานการจดสมรส และสำเนาโคเซกิฉบับล่าสุด
  • สูติบัตรของบุตร และข้อตกลงเรื่องผู้ใช้อำนาจปกครอง ค่าเลี้ยงดู และการพบบุตร
  • รายการทรัพย์สินและหนี้ในทั้งสองประเทศ และที่อยู่ปัจจุบันของฝ่ายญี่ปุ่น (สำคัญถ้าต้องส่งหมายศาล)
  • พยานสองคน สำหรับการจดทะเบียนหย่าหรือการขอบันทึก คร.22

ก่อนเลือกทาง ให้ตอบสามข้อ คือจดสมรสที่ประเทศใด ฝ่ายญี่ปุ่นอยู่ที่ไหน และตกลงเรื่องลูกได้หรือไม่ ถ้าคู่สมรสเป็นชาวยุโรป หลักการรับรองการหย่าต่างออกไป ดู หย่ากับสามีเยอรมัน ต้องขอรับรองในเยอรมนีไหม และ หย่ากับสามีอังกฤษ หย่าที่ไทยมีผลในอังกฤษไหม หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและวางลำดับขั้นตอนให้มีผลทั้งสองประเทศ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

หย่าที่อำเภอไทยแล้ว ต้องแจ้งญี่ปุ่นภายในเมื่อไร?

ภายในสามเดือนตามกฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 41 ซึ่งเป็นหน้าที่ของคนญี่ปุ่นที่อยู่ต่างประเทศ ถ้าฝ่ายญี่ปุ่นอยู่ญี่ปุ่นแล้ว ควรถามเทศบาลหรือสถานทูตว่าต้องยื่นที่ใด อย่ารอจนต้องใช้เอกสารจึงค่อยแจ้ง

หย่าที่ญี่ปุ่นแล้ว ต้องไปจดหย่าซ้ำที่อำเภอไทยไหม?

ไม่ต้อง เพราะการสมรสสิ้นสุดแล้วตามกฎหมายญี่ปุ่น ทางที่ถูกคือขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่อำเภอหรือเขต โดยใช้เอกสารญี่ปุ่นที่ผ่านการรับรองและแปลเป็นภาษาไทยแล้ว

คำพิพากษาหย่าศาลไทยใช้ในญี่ปุ่นได้หรือไม่?

ได้ ถ้าครบเงื่อนไขทั้งสี่ข้อตามกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งญี่ปุ่น มาตรา 118 ข้อที่มักพลาดคือเขตอำนาจของศาลไทยในมุมญี่ปุ่นและการส่งหมาย เพราะญี่ปุ่นไม่นับการส่งโดยประกาศ ทนายควรวางแผนตั้งแต่ยื่นฟ้อง

หลังหย่ากับคนญี่ปุ่น ลูกอยู่ใต้อำนาจปกครองร่วมได้ไหม?

ได้ ถ้ากฎหมายญี่ปุ่นใช้กับบุตร กฎหมายที่มีผลตั้งแต่ 1 เมษายน 2569 ให้พ่อแม่ตกลงเลือกทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายเดียว แต่ศาลญี่ปุ่นต้องกำหนดให้ฝ่ายเดียวเมื่อเห็นว่าการปกครองร่วมจะกระทบประโยชน์ของเด็ก ฝั่งไทยต้องระบุผู้ใช้อำนาจปกครองในหนังสือสัญญาหย่า จึงควรร่างให้สองประเทศบันทึกตรงกัน

คู่สมรสญี่ปุ่นอาจแอบยื่นใบแจ้งหย่าที่ญี่ปุ่นได้ไหม?

มีความเสี่ยง เพราะใบแจ้งหย่าญี่ปุ่นยื่นทางไปรษณีย์หรือให้ผู้อื่นยื่นได้ ญี่ปุ่นจึงมีระบบยื่นขอล่วงหน้าไม่ให้รับใบแจ้งหย่าที่ผู้ขอไม่ได้มาแสดงตน โดยหลักต้องยื่นเป็นภาษาญี่ปุ่นที่สำนักงานเขตในญี่ปุ่น ถ้าถูกหลอกหรือข่มขู่ให้ลงชื่อ อาจขอศาลครอบครัวญี่ปุ่นเพิกถอนได้ภายในเวลาจำกัด

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ