คนไทยที่ตัดสินใจหย่ากับคนญี่ปุ่น มักติดอยู่ที่คำถามเดียวกัน คือควรหย่าที่ไทยหรือที่ญี่ปุ่น และหย่าแล้วทะเบียนของอีกประเทศจะรู้ได้อย่างไร บทความนี้เทียบทางหย่าสามทาง บอกว่าแต่ละทางต้องทำอะไรต่อจึงจะมีผลครบทั้งสองประเทศ และชี้จุดที่มักพลาด
หย่ากับคนญี่ปุ่น ใช้กฎหมายไทยหรือกฎหมายญี่ปุ่น
การหย่า คือการทำให้การสมรสสิ้นสุดลงขณะที่คู่สมรสทั้งสองยังมีชีวิตอยู่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1514 ให้หย่าได้สองวิธี คือหย่าโดยความยินยอมซึ่งทำเป็นหนังสือและมีพยานอย่างน้อยสองคน หรือหย่าโดยคำพิพากษาของศาล ประมวลกฎหมายแพ่งญี่ปุ่นก็มีทั้งการหย่าโดยความตกลงของสามีภริยา (มาตรา 763) และการหย่าโดยศาลตามเหตุในมาตรา 770
เมื่อคู่สมรสต่างสัญชาติ แต่ละประเทศมีกฎเลือกกฎหมายของตัวเอง
- ฝั่งไทย พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 (พ.ร.บ.ขัดกันฯ) มาตรา 26 ให้การหย่าโดยความยินยอมสมบูรณ์ถ้ากฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้ทำได้ และมาตรา 27 ให้ศาลไทยพิพากษาให้หย่าได้เมื่อกฎหมายสัญชาติของทั้งสองฝ่ายยอมให้หย่า กฎหมายไทยและกฎหมายญี่ปุ่นมีการหย่าทั้งสองแบบ คู่ไทย–ญี่ปุ่นจึงไม่ติดเงื่อนไขนี้ ส่วนคู่ไทย–ฟิลิปปินส์ยังเป็นประเด็นที่ต้องให้ทนายประเมิน ดู หย่ากับคนฟิลิปปินส์ หย่าที่ไทยมีผลในฟิลิปปินส์ไหม
- ฝั่งญี่ปุ่น กฎหมายว่าด้วยหลักทั่วไปในการใช้กฎหมายของญี่ปุ่น มาตรา 27 กำหนดว่า ถ้าคู่สมรสฝ่ายหนึ่งเป็นคนญี่ปุ่นที่มีถิ่นที่อยู่ปกติในญี่ปุ่น การหย่าใช้กฎหมายญี่ปุ่น ถ้าไม่ใช่ เช่น ทั้งคู่อาศัยอยู่ในไทย โดยหลักจะใช้กฎหมายของถิ่นที่อยู่ปกติร่วมกัน
ผลคือ คู่ที่อาศัยในไทยทั้งคู่ไม่ควรถือว่าการยื่นใบแจ้งหย่าแบบญี่ปุ่นที่สถานทูตญี่ปุ่นจะใช้ได้เสมอ ควรสอบถามสถานทูตญี่ปุ่นก่อน หลักทั่วไปอ่านได้ใน หย่ากับคู่สมรสต่างชาติ ใช้กฎหมายไทยหรือกฎหมายต่างประเทศ
หย่ากับคนญี่ปุ่นทำได้กี่ทาง และแต่ละทางมีผลอย่างไร
ทางหลักมีสามทาง ทางที่เหมาะขึ้นกับว่าจดสมรสที่ประเทศใด ตกลงกันได้หรือไม่ และแต่ละฝ่ายอาศัยอยู่ที่ไหน
| ทางหย่า | ผลในไทย | ผลในญี่ปุ่น | สิ่งที่ต้องทำต่อ |
|---|---|---|---|
| จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขตในไทย | สมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนการหย่า | โคเซกิไม่เปลี่ยนเอง | ฝ่ายญี่ปุ่นรายงานต่อสถานทูตญี่ปุ่นภายในสามเดือน |
| ฟ้องหย่าที่ศาลไทย | มีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด แล้วขอบันทึกในทะเบียน | ยอมรับเมื่อครบเงื่อนไขของญี่ปุ่น | แจ้งทะเบียนญี่ปุ่นโดยเร็ว |
| หย่าที่ญี่ปุ่น | ทะเบียนไทยไม่เปลี่ยนเอง | มีผลตามกฎหมายญี่ปุ่นและบันทึกในโคเซกิ | รับรองและแปลเอกสาร แล้วขอบันทึก คร.22 ในไทย |
ทางที่ 1: จดทะเบียนหย่าที่อำเภอหรือเขตในไทย
เหมาะกับคู่ที่จดทะเบียนสมรสตามกฎหมายไทยและตกลงกันได้ทั้งเรื่องบุตร ทรัพย์สิน และค่าเลี้ยงดู การหย่าโดยความยินยอมสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนการหย่าแล้ว (ป.พ.พ. มาตรา 1515) ทั้งสองฝ่ายต้องร้องขอพร้อมพยานสองคน ถ้าอยู่คนละที่ก็จดทะเบียนหย่าต่างสำนักทะเบียนได้ โดยการหย่าสมบูรณ์เมื่อจดครบทั้งสองแห่ง
ถ้าจดสมรสที่ญี่ปุ่นอย่างเดียว ยังไม่พบแนวทางทางการว่าอำเภอจะรับจดหย่าหรือไม่ ควรสอบถามสำนักทะเบียนก่อน ทางที่แน่นอนกว่าคือทางที่ 2 หรือทางที่ 3
ทางที่ 2: ฟ้องหย่าที่ศาลไทย
ใช้เมื่อตกลงกันไม่ได้ ต้องมีเหตุหย่าตาม ป.พ.พ. มาตรา 1516 ถ้าคุณมีสัญชาติไทยหรือมีภูมิลำเนาในไทย ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง (ป.วิ.พ.) มาตรา 4 ตรี เปิดให้ฟ้องที่ศาลในไทยได้แม้จำเลยอยู่ญี่ปุ่น เมื่อจำเลยอยู่ต่างประเทศ โจทก์ต้องยื่นคำร้องให้ส่งหมายภายในเจ็ดวันนับแต่วันยื่นฟ้อง ถ้าเพิกเฉย กฎหมายให้ถือว่าโจทก์ทิ้งฟ้อง
สิ่งที่ต้องวางแผนตั้งแต่วันยื่นฟ้องคือ คำพิพากษาไทยจะใช้ในญี่ปุ่นได้หรือไม่ กฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งญี่ปุ่น มาตรา 118 ยอมรับคำพิพากษาต่างประเทศเมื่อครบทั้งสี่ข้อ คือ ศาลต่างประเทศมีเขตอำนาจ จำเลยได้รับหมายเรียกโดยไม่ใช่การส่งโดยประกาศหรือได้เข้าสู้คดี คำพิพากษาและกระบวนพิจารณาไม่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยของญี่ปุ่น และมีความต่างตอบแทนระหว่างสองประเทศ ข้อที่มักเป็นปัญหาคือสองข้อแรก ญี่ปุ่นอาจตรวจด้วยว่าศาลไทยมีเขตอำนาจตามหลักของญี่ปุ่น เช่น ฝ่ายญี่ปุ่นหรือชีวิตคู่ผูกกับไทยเพียงใด และถ้าศาลไทยให้ส่งหมายโดยปิดประกาศ คำพิพากษาอาจมีผลในไทยแต่มีปัญหาเมื่อใช้ที่ญี่ปุ่น
ทางที่ 3: หย่าที่ญี่ปุ่น
การหย่าโดยความตกลงของญี่ปุ่น (協議離婚) ทำโดยยื่นใบแจ้งหย่าที่สำนักงานเขตหรือเทศบาลของภูมิลำเนาทะเบียนหรือที่อยู่ของผู้แจ้ง ใบแจ้งหย่าต้องระบุว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ ถ้าตกลงกันไม่ได้ต้องไปศาลครอบครัวญี่ปุ่น หย่าที่ญี่ปุ่นแล้วไม่ต้องจดหย่าซ้ำที่อำเภอไทย แต่ต้องขอบันทึกการหย่าตามขั้นตอนด้านล่าง
หย่าที่ไทยแล้ว ต้องแจ้งโคเซกิอย่างไร
โคเซกิ (戸籍) คือทะเบียนครอบครัวของคนสัญชาติญี่ปุ่น การหย่าที่ทำในไทยไม่ถูกส่งไปบันทึกเอง กฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 41 กำหนดว่า คนญี่ปุ่นที่อยู่ต่างประเทศและทำเรื่องทางทะเบียนตามแบบของประเทศนั้น ต้องส่งสำเนาเอกสารต่อสถานทูตหรือสถานกงสุลญี่ปุ่นภายในสามเดือน หน้าที่ตามตัวบทจึงอยู่ที่ฝ่ายญี่ปุ่น แต่ฝ่ายไทยได้รับผลโดยตรงถ้าไม่มีใครแจ้ง
- หลังจดทะเบียนหย่า ขอรับทะเบียนการหย่า (คร.6) ใบสำคัญการหย่า (คร.7) และสำเนาหนังสือสัญญาหย่า
- แปลเอกสารเป็นภาษาญี่ปุ่น รวมข้อตกลงว่าใครใช้อำนาจปกครองบุตรแต่ละคน
- ฝ่ายญี่ปุ่นกรอกแบบรายงานการหย่า แล้วยื่นที่สถานทูตหรือสถานกงสุลญี่ปุ่นในไทย หรือที่เทศบาลในญี่ปุ่นตามที่ทางการญี่ปุ่นแนะนำ
- เมื่อทะเบียนญี่ปุ่นปรับแล้ว ขอสำเนาโคเซกิมาตรวจว่าการหย่าและผู้ใช้อำนาจปกครองบันทึกถูกต้อง
ถ้าหย่าโดยคำพิพากษาศาลไทย กรอบเวลาสั้นกว่ามาก กฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 77 ประกอบมาตรา 63 ให้ผู้ฟ้องแจ้งภายในสิบวันนับแต่คำพิพากษาถึงที่สุด ถ้าผู้ฟ้องไม่แจ้ง อีกฝ่ายแจ้งได้ ควรสอบถามสถานทูตญี่ปุ่นทันทีที่คดีถึงที่สุด และเตรียมคำพิพากษา หนังสือรับรองคดีถึงที่สุด และคำแปลไว้ล่วงหน้า
หย่าที่ญี่ปุ่นแล้ว บันทึกในทะเบียนไทยอย่างไร
ทะเบียนไทยไม่เปลี่ยนเองเช่นกัน สิ่งที่ทำคือขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือเขตใดก็ได้ โดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งต้องมีสัญชาติไทยขณะร้องขอ และต้องมีพยานสองคน ผังขั้นตอนที่สถานกงสุลใหญ่ไทยในญี่ปุ่นเผยแพร่ไว้สรุปได้ดังนี้
- ขอเอกสารจากสำนักงานทะเบียนญี่ปุ่น ถ้าหย่ากับคนญี่ปุ่นใช้สำเนาโคเซกิ ถ้าหย่ากับคนสัญชาติอื่นใช้หนังสือรับรองการรับแจ้งหย่า
- แปลเป็นภาษาอังกฤษ แล้วรับรองลายมือชื่อผู้แปลที่โนตารีพับลิกญี่ปุ่น สำนักกิจการกฎหมาย และกระทรวงการต่างประเทศญี่ปุ่น ตามลำดับ
- แปลเอกสารทุกหน้าเป็นภาษาไทย และขอรับรองที่สถานกงสุลใหญ่ไทย
- นำไปรับรองที่กรมการกงสุล กระทรวงการต่างประเทศ แล้วยื่นขอบันทึก คร.22 ถ้าคุณยังอยู่ญี่ปุ่น ทำหนังสือมอบอำนาจที่สถานกงสุลใหญ่ไทยให้คนในไทยดำเนินการแทนได้
ไทยจะเริ่มใช้อนุสัญญา Apostille วันที่ 28 กุมภาพันธ์ 2570 กับประเทศที่ไม่คัดค้าน ก่อนถึงวันนั้นยังต้องรับรองแบบเดิม ควรตรวจขั้นตอนล่าสุดกับกรมการกงสุลก่อนยื่น ภาพรวมอ่านได้ใน หย่าที่ต่างประเทศแล้ว มีผลในไทยไหม ต้องทำอะไรต่อ
ลูกหลังหย่า: กฎหมายญี่ปุ่นใหม่เรื่องอำนาจปกครองร่วม
ญี่ปุ่นแก้ประมวลกฎหมายแพ่งเรื่องการเลี้ยงดูบุตรหลังหย่า มีผลตั้งแต่ 1 เมษายน 2569 (ค.ศ. 2026) ตามที่กระทรวงยุติธรรมญี่ปุ่นประกาศ มาตรา 819 ที่แก้ใหม่ให้พ่อแม่ที่หย่าโดยความตกลงเลือกได้ว่าจะให้ทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายเดียวเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง ถ้าหย่าโดยศาล ศาลเป็นผู้กำหนด และศาลต้องกำหนดให้ฝ่ายเดียวเมื่อการปกครองร่วมจะกระทบประโยชน์ของเด็ก เช่น มีความเสี่ยงจากความรุนแรง ข้อมูลเก่าที่ว่าญี่ปุ่นมีแต่อำนาจปกครองฝ่ายเดียวจึงล้าสมัยแล้ว
ฝั่งไทย หนังสือสัญญาหย่าที่อำเภอต้องระบุว่าใครใช้อำนาจปกครองบุตรแต่ละคน ข้อตกลงนี้กับที่บันทึกในโคเซกิจึงควรตรงกัน ถ้าอีกฝ่ายพาลูกข้ามประเทศโดยไม่ได้รับความยินยอม อนุสัญญาเฮกว่าด้วยการลักพาตัวเด็กข้ามชาติมีผลระหว่างไทยกับญี่ปุ่นตั้งแต่ 1 เมษายน 2557 (สถานะ ณ พฤศจิกายน 2569) แต่การขอให้ส่งเด็กกลับยังขึ้นกับเงื่อนไขและข้อยกเว้นของอนุสัญญา ไม่ใช่ผลที่รับประกันได้
ตัวอย่างสมมติ: หย่าที่เขตแล้ว แต่ญี่ปุ่นยังถือว่าสมรสอยู่
ตัวอย่างสมมติ นางเอ สัญชาติไทย จดทะเบียนสมรสกับนายบี สัญชาติญี่ปุ่น ที่เขตแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ และนายบีแจ้งการสมรสต่อทางการญี่ปุ่นแล้ว ต่อมาทั้งสองจดทะเบียนหย่าที่เขต ให้นางเอเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองบุตร นายบีกลับญี่ปุ่นโดยไม่ได้รายงานการหย่า สองปีต่อมานางเอขอสำเนาโคเซกิเพื่อทำเรื่องของลูก จึงพบว่าทะเบียนญี่ปุ่นยังแสดงว่าทั้งสองเป็นสามีภริยา
ในไทย การหย่ามีผลตั้งแต่วันจดทะเบียน แต่ในญี่ปุ่นต้องตามแก้ย้อนหลัง ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือของนายบีหรือการติดต่อสถานทูตญี่ปุ่น ถ้าตกลงกันตั้งแต่วันจดหย่าว่าใครจะยื่นรายงานที่ไหน และเก็บสำเนาที่ยื่นแล้วไว้ ปัญหานี้ป้องกันได้
ความเสี่ยงของการหย่าที่มีผลแค่ประเทศเดียว และส่วนที่ควรมีทนาย
ถ้าทะเบียนสองประเทศไม่ตรงกัน คุณอาจเจอปัญหาเหล่านี้
- สมรสใหม่ไม่ได้หรือถูกตั้งคำถาม เมื่อทะเบียนอีกประเทศยังแสดงว่าสมรสอยู่
- สถานะบุตรไม่ตรงกัน ผู้ใช้อำนาจปกครองในทะเบียนไทยกับในโคเซกิต่างกัน
- ใบแจ้งหย่าญี่ปุ่นถูกยื่นโดยไม่ได้ยินยอมจริง เพราะยื่นทางไปรษณีย์หรือให้ผู้อื่นยื่นได้
ทนายไทยช่วยเลือกทางหย่าให้เข้ากับที่อยู่ของทั้งสองฝ่าย ร่างสัญญาหย่าเรื่องบุตรและทรัพย์ให้ใช้ได้ทั้งสองระบบ ขอส่งหมายไปญี่ปุ่นโดยวิธีที่ไม่ทำให้คำพิพากษาเสียผล และเตรียมเอกสาร คร.22 ส่วนการรายงานต่อโคเซกิควรประสานหน่วยงานญี่ปุ่น และคดีที่ศาลครอบครัวญี่ปุ่นควรมีทนายญี่ปุ่นตั้งแต่ต้น
เช็กลิสต์เอกสารที่ควรเตรียม
- หนังสือเดินทางและบัตรประชาชน หลักฐานการจดสมรส และสำเนาโคเซกิฉบับล่าสุด
- สูติบัตรของบุตร และข้อตกลงเรื่องผู้ใช้อำนาจปกครอง ค่าเลี้ยงดู และการพบบุตร
- รายการทรัพย์สินและหนี้ในทั้งสองประเทศ และที่อยู่ปัจจุบันของฝ่ายญี่ปุ่น (สำคัญถ้าต้องส่งหมายศาล)
- พยานสองคน สำหรับการจดทะเบียนหย่าหรือการขอบันทึก คร.22
ก่อนเลือกทาง ให้ตอบสามข้อ คือจดสมรสที่ประเทศใด ฝ่ายญี่ปุ่นอยู่ที่ไหน และตกลงเรื่องลูกได้หรือไม่ ถ้าคู่สมรสเป็นชาวยุโรป หลักการรับรองการหย่าต่างออกไป ดู หย่ากับสามีเยอรมัน ต้องขอรับรองในเยอรมนีไหม และ หย่ากับสามีอังกฤษ หย่าที่ไทยมีผลในอังกฤษไหม หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและวางลำดับขั้นตอนให้มีผลทั้งสองประเทศ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
หย่าที่อำเภอไทยแล้ว ต้องแจ้งญี่ปุ่นภายในเมื่อไร?
ภายในสามเดือนตามกฎหมายทะเบียนครอบครัวญี่ปุ่น มาตรา 41 ซึ่งเป็นหน้าที่ของคนญี่ปุ่นที่อยู่ต่างประเทศ ถ้าฝ่ายญี่ปุ่นอยู่ญี่ปุ่นแล้ว ควรถามเทศบาลหรือสถานทูตว่าต้องยื่นที่ใด อย่ารอจนต้องใช้เอกสารจึงค่อยแจ้ง
หย่าที่ญี่ปุ่นแล้ว ต้องไปจดหย่าซ้ำที่อำเภอไทยไหม?
ไม่ต้อง เพราะการสมรสสิ้นสุดแล้วตามกฎหมายญี่ปุ่น ทางที่ถูกคือขอบันทึกฐานะแห่งครอบครัว (คร.22) ที่อำเภอหรือเขต โดยใช้เอกสารญี่ปุ่นที่ผ่านการรับรองและแปลเป็นภาษาไทยแล้ว
คำพิพากษาหย่าศาลไทยใช้ในญี่ปุ่นได้หรือไม่?
ได้ ถ้าครบเงื่อนไขทั้งสี่ข้อตามกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่งญี่ปุ่น มาตรา 118 ข้อที่มักพลาดคือเขตอำนาจของศาลไทยในมุมญี่ปุ่นและการส่งหมาย เพราะญี่ปุ่นไม่นับการส่งโดยประกาศ ทนายควรวางแผนตั้งแต่ยื่นฟ้อง
หลังหย่ากับคนญี่ปุ่น ลูกอยู่ใต้อำนาจปกครองร่วมได้ไหม?
ได้ ถ้ากฎหมายญี่ปุ่นใช้กับบุตร กฎหมายที่มีผลตั้งแต่ 1 เมษายน 2569 ให้พ่อแม่ตกลงเลือกทั้งสองฝ่ายหรือฝ่ายเดียว แต่ศาลญี่ปุ่นต้องกำหนดให้ฝ่ายเดียวเมื่อเห็นว่าการปกครองร่วมจะกระทบประโยชน์ของเด็ก ฝั่งไทยต้องระบุผู้ใช้อำนาจปกครองในหนังสือสัญญาหย่า จึงควรร่างให้สองประเทศบันทึกตรงกัน
คู่สมรสญี่ปุ่นอาจแอบยื่นใบแจ้งหย่าที่ญี่ปุ่นได้ไหม?
มีความเสี่ยง เพราะใบแจ้งหย่าญี่ปุ่นยื่นทางไปรษณีย์หรือให้ผู้อื่นยื่นได้ ญี่ปุ่นจึงมีระบบยื่นขอล่วงหน้าไม่ให้รับใบแจ้งหย่าที่ผู้ขอไม่ได้มาแสดงตน โดยหลักต้องยื่นเป็นภาษาญี่ปุ่นที่สำนักงานเขตในญี่ปุ่น ถ้าถูกหลอกหรือข่มขู่ให้ลงชื่อ อาจขอศาลครอบครัวญี่ปุ่นเพิกถอนได้ภายในเวลาจำกัด
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
