พ่อแม่ถูกตัดมรดก ลูกรับมรดกแทนที่ปู่ย่าตายายได้ไหม?

หากปู่ย่าตายายทำหนังสือตัดพ่อหรือแม่ของคุณมิให้รับมรดกไว้โดยถูกต้อง การตัดมีผลทันทีที่ทำ พ่อแม่ไม่เป็นทายาทอีกต่อไป และกฎหมายไม่ได้ให้ลูกของผู้ถูกตัดเข้ารับมรดกแทนที่ หลานจะได้ทรัพย์ก็ต่อเมื่อมีพินัยกรรมยกให้ หรือมีการถอนการตัดก่อนเจ้ามรดกตาย

ปู่ย่าตายายบางคนโกรธลูกถึงขั้นไปทำหนังสือตัดมิให้รับมรดก หลายปีต่อมาเมื่อเจ้ามรดกเสียชีวิต คำถามที่ตามมาคือหลานซึ่งไม่ได้มีเรื่องบาดหมางด้วยจะเข้ารับส่วนของพ่อแม่ตนแทนได้หรือไม่ คนจำนวนมากเข้าใจว่าได้ เพราะเทียบกับกรณีพ่อแม่ตายก่อนหรือสละมรดก แต่ผลทางกฎหมายต่างกัน บทความนี้อธิบายเฉพาะผลต่อรุ่นหลาน ส่วนวิธีตัดและแบบของหนังสืออ่านได้ในเรื่องตัดลูกมิให้รับมรดก มาตรา 1608

การตัดมิให้รับมรดก คืออะไร

การตัดมิให้รับมรดก คือการที่เจ้ามรดกแสดงเจตนาไว้เองว่าไม่ให้ทายาทโดยธรรมคนใดคนหนึ่งได้รับมรดกของตน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1608 ให้ทำได้สองวิธี คือทำโดยพินัยกรรม หรือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ และต้องระบุตัวทายาทที่ถูกตัดให้ชัดเจน

การตัดมิให้รับมรดกต่างจากการถูกกำจัดมิให้รับมรดก การถูกกำจัดเกิดจากการกระทำของทายาทเองที่กฎหมายถือว่าไม่สมควรได้รับมรดก เช่น ปิดบังทรัพย์มรดก ส่วนการตัดเกิดจากความประสงค์ของเจ้ามรดกโดยไม่ต้องมีเหตุตามกฎหมาย ความต่างนี้เป็นที่มาของผลที่ต่างกันในรุ่นหลาน

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร

ศาลฎีกาตัดสินว่าลูกของผู้ถูกตัดมิให้รับมรดกเข้ารับมรดกแทนที่ไม่ได้ ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520

คดีนั้นจำเลยเป็นลูกของ ท. ซึ่งเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก เจ้ามรดกทำหนังสือตัด ท. มิให้รับมรดกไว้ก่อนที่ ท. จะเสียชีวิต จำเลยอ้างสิทธิเข้ารับมรดกแทนที่ ท. ศาลฎีกาไม่เห็นด้วย โดยให้เหตุผลสามข้อ

  1. เมื่อถูกตัดแล้ว ท. ไม่เป็นทายาทตามมาตรา 1629 อีกต่อไป จึงไม่มีฐานะทายาทเหลืออยู่ให้จำเลยเข้าไปแทน
  2. ไม่มีกฎหมายมาตราใดให้ผู้สืบสันดานของทายาทที่ถูกตัดเข้ารับมรดกแทนที่ มาตรา 1639 พูดถึงเฉพาะทายาทที่ตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย
  3. หนังสือตัดมิให้รับมรดกไม่ใช่พินัยกรรม เป็นการแสดงเจตนาเด็ดขาดไม่มีเงื่อนไข จึงมีผลทันทีที่ทำถูกต้องตามกฎหมาย ไม่ต้องรอให้เจ้ามรดกตายก่อน

เหตุผลข้อสามสำคัญต่อคำถามนี้มาก เพราะหมายความว่าแม้ผู้ถูกตัดจะตายก่อนเจ้ามรดกในภายหลัง ก็ไม่ได้ตายในฐานะทายาท ลูกจึงอ้างการตายก่อนมาเป็นเหตุรับมรดกแทนที่ไม่ได้

มีนักกฎหมายบางส่วนเห็นว่าผลเช่นนี้เคร่งครัดกับรุ่นหลานเกินไป แต่แนวที่ศาลใช้คือแนวตามคำพิพากษาข้างต้น ส่วนกรณีที่ตัดโดยพินัยกรรมและผู้ถูกตัดตายก่อนเจ้ามรดก ผลอาจต้องพิจารณาเป็นรายคดี เพราะพินัยกรรมมีผลเมื่อเจ้ามรดกตาย

ทำไมผลจึงต่างจากกรณีพ่อแม่ตายก่อน ถูกกำจัด หรือสละมรดก

ผลต่างกันเพราะกฎหมายเขียนทางให้ผู้สืบสันดานเข้ารับต่อไว้ในสามกรณีนั้น แต่ไม่ได้เขียนไว้สำหรับการถูกตัด

เหตุที่พ่อแม่ไม่ได้รับมรดกลูกเข้ารับต่อได้ไหมหลักกฎหมาย
ตายก่อนเจ้ามรดกได้ โดยรับมรดกแทนที่มาตรา 1639
ถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตายได้ โดยรับมรดกแทนที่มาตรา 1639
ถูกกำจัดหลังเจ้ามรดกตาย เช่น ปิดบังทรัพย์มรดกได้ โดยสืบมรดกต่อมาตรา 1607
สละมรดกหลังเจ้ามรดกตายได้ ในส่วนที่ผู้สละควรได้มาตรา 1615
ถูกเจ้ามรดกตัดมิให้รับมรดกไม่ได้มาตรา 1608 และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520

รายละเอียดของสองกรณีที่คนมักนำมาเทียบ ดูได้ที่พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม และสละมรดกแล้วลูกของผู้สละรับได้ไหม

เมื่อสายของผู้ถูกตัดไม่ได้รับ มรดกจะแบ่งกันในหมู่ทายาทโดยธรรมคนอื่นที่เหลือ ถ้าผู้ถูกตัดเป็นลูกคนเดียว มรดกจะไปยังทายาทลำดับถัดไปหรือคู่สมรสตามหลักทั่วไป

หลานของผู้ถูกตัดยังมีทางได้ทรัพย์ทางใดบ้าง

ยังมีทาง แต่ต้องมาจากเจตนาของเจ้ามรดกหรือจากความบกพร่องของการตัดเอง ไม่ใช่จากการรับมรดกแทนที่

  • ตรวจว่าการตัดทำถูกแบบหรือไม่ หนังสือต้องมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ และต้องระบุตัวผู้ถูกตัดชัดเจน บันทึกที่เขียนเก็บไว้เองในบ้านไม่มีผลเป็นการตัดตามมาตรา 1608 เว้นแต่จะเข้าแบบพินัยกรรม ดูเพิ่มที่ทำหนังสือตัดมรดกต้องทำกับเจ้าหน้าที่คนใด
  • ตรวจว่ามีการถอนการตัดหรือไม่ มาตรา 1609 ให้เจ้ามรดกถอนการตัดได้ ถ้าถอนแล้วพ่อแม่ของคุณกลับเป็นทายาทตามเดิม
  • ตรวจว่ามีพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานโดยตรงหรือไม่ การตัดพ่อแม่ไม่ได้ห้ามเจ้ามรดกยกทรัพย์ให้หลานด้วยพินัยกรรม
  • แยกทรัพย์ที่ไม่ใช่มรดกของเจ้ามรดกออก ทรัพย์ที่เจ้ามรดกยกให้พ่อแม่ของคุณขณะมีชีวิต และทรัพย์ของพ่อแม่คุณเอง ไม่อยู่ใต้ผลของการตัด

ถ้าคุณเป็นปู่ย่าตายายที่ต้องการตัดลูกแต่ยังอยากให้หลานได้ทรัพย์ ต้องทำพินัยกรรมยกให้หลานไว้ด้วย เพราะกฎหมายจะไม่ส่งส่วนนั้นลงไปให้เอง

ตัวอย่างสมมติ: ปู่ตัดพ่อ แล้วพ่อตายก่อนปู่

นายประสิทธิ์มีลูกสองคนคือนางวันเพ็ญและนายชาตรี พ.ศ. 2560 นายประสิทธิ์ไปที่ว่าการอำเภอ ทำหนังสือตัดนายชาตรีมิให้รับมรดกและมอบไว้แก่เจ้าหน้าที่ นายชาตรีมีลูกสองคนคือกานต์และเกด นายชาตรีเสียชีวิต พ.ศ. 2566 นายประสิทธิ์เสียชีวิต พ.ศ. 2568 ภรรยาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว ไม่มีพินัยกรรม มรดกสุทธิ 4,000,000 บาท

  1. นายชาตรีพ้นจากฐานะทายาทตั้งแต่ พ.ศ. 2560 ซึ่งเป็นวันที่หนังสือตัดมีผล
  2. กานต์และเกดอ้างการรับมรดกแทนที่ไม่ได้ แม้นายชาตรีจะตายก่อนนายประสิทธิ์
  3. นางวันเพ็ญเป็นทายาทลำดับที่ 1 คนเดียว ได้มรดกทั้ง 4,000,000 บาท

ถ้าไม่มีหนังสือตัด ผลจะต่างกันมาก กานต์และเกดจะรับมรดกแทนที่นายชาตรี คนละ 1,000,000 บาท การตรวจว่าหนังสือฉบับนั้นมีอยู่จริง ทำถูกแบบ และไม่เคยถูกถอน จึงเป็นประเด็นชี้ขาดของคดี

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เทียบการถูกตัดกับการสละมรดก สองเรื่องนี้ให้ผลตรงข้ามกันในรุ่นหลาน ผู้สละมรดกส่งต่อส่วนของตนให้ลูกได้ แต่ผู้ถูกตัดส่งต่อไม่ได้
  • เข้าใจว่าหนังสือตัดมีผลเมื่อเจ้ามรดกตาย หนังสือที่ทำถูกต้องมีผลทันที การที่ผู้ถูกตัดตายก่อนในภายหลังจึงไม่ช่วยหลาน
  • เชื่อคำบอกเล่าว่ามีการตัดโดยไม่ขอดูเอกสาร ญาติอีกฝ่ายอาจอ้างการตัดที่ไม่ได้ทำตามแบบ ซึ่งไม่มีผลตามกฎหมาย
  • เจ้ามรดกตัดลูกโดยไม่คิดถึงหลาน ผู้ที่ตั้งใจลงโทษเฉพาะลูกมักไม่รู้ว่าหลานถูกกันออกไปด้วย

ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพ่อแม่ของคุณถูกตัดมรดก

ทนายช่วยตรวจว่าการตัดมีผลจริงหรือไม่ และหาทางที่ยังเปิดอยู่ให้คุณ คนที่ทำเองมักยอมรับคำอ้างของญาติโดยไม่ได้เห็นต้นฉบับ หรือไปฟ้องขอรับมรดกแทนที่ซึ่งแพ้ได้ตั้งแต่ข้อกฎหมาย ทั้งที่ประเด็นที่ควรสู้คือความสมบูรณ์ของหนังสือตัด

  • ขอตรวจและคัดสำเนาหนังสือตัดมิให้รับมรดกจากหน่วยงานที่รับมอบไว้ ตรวจแบบ ผู้ลงชื่อ และการระบุตัวบุคคล
  • ตรวจว่ามีการถอนการตัด หรือมีพินัยกรรมฉบับหลังที่ให้ผลต่างออกไปหรือไม่
  • ยื่นคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือฟ้องขอแบ่งมรดก เมื่อพบว่าการตัดไม่มีผล โดยคำนึงถึงอายุความมรดก เรื่องหน้าที่ของผู้จัดการมรดกดูได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
  • สำหรับเจ้ามรดก ช่วยร่างหนังสือตัดและพินัยกรรมให้ผลตรงกับที่ตั้งใจ รวมถึงการยกทรัพย์ให้หลานโดยตรง

ผลของแต่ละกรณีขึ้นกับเอกสารจริง หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พ่อถูกปู่ตัดมรดกแล้วพ่อตายก่อนปู่ หลานรับมรดกแทนที่ได้ไหม?

ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 ไม่ได้ หนังสือตัดมีผลทันทีที่ทำถูกต้อง พ่อจึงไม่ได้ตายในฐานะทายาท และไม่มีฐานะให้หลานเข้าแทน

ถ้าปู่ถอนการตัดก่อนเสียชีวิต หลานจะมีสิทธิไหม?

มี เมื่อถอนการตัดโดยชอบตามมาตรา 1609 พ่อกลับเป็นทายาทตามเดิม ถ้าพ่อตายก่อนปู่ หลานก็รับมรดกแทนที่ได้ตามหลักทั่วไป

ปู่ตัดพ่อแล้ว ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานได้ไหม?

ได้ การตัดมิให้รับมรดกมีผลเฉพาะตัวผู้ถูกตัดในฐานะทายาทโดยธรรม เจ้ามรดกยังทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานหรือบุคคลใดก็ได้

หลานถูกตัดไปด้วยโดยอัตโนมัติหรือไม่?

ไม่ถึงกับถูกตัด แต่ผลใกล้เคียงกัน หลานไม่ได้เสียสิทธิเพราะชื่อตนอยู่ในหนังสือ แต่ไม่ได้รับเพราะไม่มีฐานะทายาทของพ่อแม่ให้เข้าแทน และหลานรับมรดกในชั้นของตนเองไม่ได้เมื่อยังมีทายาทชั้นลูกคนอื่น

จะรู้ได้อย่างไรว่าปู่ย่าตายายทำหนังสือตัดมรดกไว้จริง?

ต้องขอตรวจจากหน่วยงานที่รับมอบหนังสือ ซึ่งโดยปกติคือที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต และขอดูต้นฉบับหรือสำเนาที่เจ้าหน้าที่รับรอง คำบอกเล่าของญาติอย่างเดียวไม่พอ

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ