หากปู่ย่าตายายทำหนังสือตัดพ่อหรือแม่ของคุณมิให้รับมรดกไว้โดยถูกต้อง การตัดมีผลทันทีที่ทำ พ่อแม่ไม่เป็นทายาทอีกต่อไป และกฎหมายไม่ได้ให้ลูกของผู้ถูกตัดเข้ารับมรดกแทนที่ หลานจะได้ทรัพย์ก็ต่อเมื่อมีพินัยกรรมยกให้ หรือมีการถอนการตัดก่อนเจ้ามรดกตาย
ปู่ย่าตายายบางคนโกรธลูกถึงขั้นไปทำหนังสือตัดมิให้รับมรดก หลายปีต่อมาเมื่อเจ้ามรดกเสียชีวิต คำถามที่ตามมาคือหลานซึ่งไม่ได้มีเรื่องบาดหมางด้วยจะเข้ารับส่วนของพ่อแม่ตนแทนได้หรือไม่ คนจำนวนมากเข้าใจว่าได้ เพราะเทียบกับกรณีพ่อแม่ตายก่อนหรือสละมรดก แต่ผลทางกฎหมายต่างกัน บทความนี้อธิบายเฉพาะผลต่อรุ่นหลาน ส่วนวิธีตัดและแบบของหนังสืออ่านได้ในเรื่องตัดลูกมิให้รับมรดก มาตรา 1608
การตัดมิให้รับมรดก คืออะไร
การตัดมิให้รับมรดก คือการที่เจ้ามรดกแสดงเจตนาไว้เองว่าไม่ให้ทายาทโดยธรรมคนใดคนหนึ่งได้รับมรดกของตน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1608 ให้ทำได้สองวิธี คือทำโดยพินัยกรรม หรือทำเป็นหนังสือมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ และต้องระบุตัวทายาทที่ถูกตัดให้ชัดเจน
การตัดมิให้รับมรดกต่างจากการถูกกำจัดมิให้รับมรดก การถูกกำจัดเกิดจากการกระทำของทายาทเองที่กฎหมายถือว่าไม่สมควรได้รับมรดก เช่น ปิดบังทรัพย์มรดก ส่วนการตัดเกิดจากความประสงค์ของเจ้ามรดกโดยไม่ต้องมีเหตุตามกฎหมาย ความต่างนี้เป็นที่มาของผลที่ต่างกันในรุ่นหลาน
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร
ศาลฎีกาตัดสินว่าลูกของผู้ถูกตัดมิให้รับมรดกเข้ารับมรดกแทนที่ไม่ได้ ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520
คดีนั้นจำเลยเป็นลูกของ ท. ซึ่งเป็นทายาทโดยธรรมของเจ้ามรดก เจ้ามรดกทำหนังสือตัด ท. มิให้รับมรดกไว้ก่อนที่ ท. จะเสียชีวิต จำเลยอ้างสิทธิเข้ารับมรดกแทนที่ ท. ศาลฎีกาไม่เห็นด้วย โดยให้เหตุผลสามข้อ
- เมื่อถูกตัดแล้ว ท. ไม่เป็นทายาทตามมาตรา 1629 อีกต่อไป จึงไม่มีฐานะทายาทเหลืออยู่ให้จำเลยเข้าไปแทน
- ไม่มีกฎหมายมาตราใดให้ผู้สืบสันดานของทายาทที่ถูกตัดเข้ารับมรดกแทนที่ มาตรา 1639 พูดถึงเฉพาะทายาทที่ตายหรือถูกกำจัดก่อนเจ้ามรดกตาย
- หนังสือตัดมิให้รับมรดกไม่ใช่พินัยกรรม เป็นการแสดงเจตนาเด็ดขาดไม่มีเงื่อนไข จึงมีผลทันทีที่ทำถูกต้องตามกฎหมาย ไม่ต้องรอให้เจ้ามรดกตายก่อน
เหตุผลข้อสามสำคัญต่อคำถามนี้มาก เพราะหมายความว่าแม้ผู้ถูกตัดจะตายก่อนเจ้ามรดกในภายหลัง ก็ไม่ได้ตายในฐานะทายาท ลูกจึงอ้างการตายก่อนมาเป็นเหตุรับมรดกแทนที่ไม่ได้
มีนักกฎหมายบางส่วนเห็นว่าผลเช่นนี้เคร่งครัดกับรุ่นหลานเกินไป แต่แนวที่ศาลใช้คือแนวตามคำพิพากษาข้างต้น ส่วนกรณีที่ตัดโดยพินัยกรรมและผู้ถูกตัดตายก่อนเจ้ามรดก ผลอาจต้องพิจารณาเป็นรายคดี เพราะพินัยกรรมมีผลเมื่อเจ้ามรดกตาย
ทำไมผลจึงต่างจากกรณีพ่อแม่ตายก่อน ถูกกำจัด หรือสละมรดก
ผลต่างกันเพราะกฎหมายเขียนทางให้ผู้สืบสันดานเข้ารับต่อไว้ในสามกรณีนั้น แต่ไม่ได้เขียนไว้สำหรับการถูกตัด
| เหตุที่พ่อแม่ไม่ได้รับมรดก | ลูกเข้ารับต่อได้ไหม | หลักกฎหมาย |
|---|---|---|
| ตายก่อนเจ้ามรดก | ได้ โดยรับมรดกแทนที่ | มาตรา 1639 |
| ถูกกำจัดมิให้รับมรดกก่อนเจ้ามรดกตาย | ได้ โดยรับมรดกแทนที่ | มาตรา 1639 |
| ถูกกำจัดหลังเจ้ามรดกตาย เช่น ปิดบังทรัพย์มรดก | ได้ โดยสืบมรดกต่อ | มาตรา 1607 |
| สละมรดกหลังเจ้ามรดกตาย | ได้ ในส่วนที่ผู้สละควรได้ | มาตรา 1615 |
| ถูกเจ้ามรดกตัดมิให้รับมรดก | ไม่ได้ | มาตรา 1608 และคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 |
รายละเอียดของสองกรณีที่คนมักนำมาเทียบ ดูได้ที่พ่อแม่ถูกกำจัดมิให้รับมรดก ลูกรับแทนที่ได้ไหม และสละมรดกแล้วลูกของผู้สละรับได้ไหม
เมื่อสายของผู้ถูกตัดไม่ได้รับ มรดกจะแบ่งกันในหมู่ทายาทโดยธรรมคนอื่นที่เหลือ ถ้าผู้ถูกตัดเป็นลูกคนเดียว มรดกจะไปยังทายาทลำดับถัดไปหรือคู่สมรสตามหลักทั่วไป
หลานของผู้ถูกตัดยังมีทางได้ทรัพย์ทางใดบ้าง
ยังมีทาง แต่ต้องมาจากเจตนาของเจ้ามรดกหรือจากความบกพร่องของการตัดเอง ไม่ใช่จากการรับมรดกแทนที่
- ตรวจว่าการตัดทำถูกแบบหรือไม่ หนังสือต้องมอบไว้แก่พนักงานเจ้าหน้าที่ และต้องระบุตัวผู้ถูกตัดชัดเจน บันทึกที่เขียนเก็บไว้เองในบ้านไม่มีผลเป็นการตัดตามมาตรา 1608 เว้นแต่จะเข้าแบบพินัยกรรม ดูเพิ่มที่ทำหนังสือตัดมรดกต้องทำกับเจ้าหน้าที่คนใด
- ตรวจว่ามีการถอนการตัดหรือไม่ มาตรา 1609 ให้เจ้ามรดกถอนการตัดได้ ถ้าถอนแล้วพ่อแม่ของคุณกลับเป็นทายาทตามเดิม
- ตรวจว่ามีพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานโดยตรงหรือไม่ การตัดพ่อแม่ไม่ได้ห้ามเจ้ามรดกยกทรัพย์ให้หลานด้วยพินัยกรรม
- แยกทรัพย์ที่ไม่ใช่มรดกของเจ้ามรดกออก ทรัพย์ที่เจ้ามรดกยกให้พ่อแม่ของคุณขณะมีชีวิต และทรัพย์ของพ่อแม่คุณเอง ไม่อยู่ใต้ผลของการตัด
ถ้าคุณเป็นปู่ย่าตายายที่ต้องการตัดลูกแต่ยังอยากให้หลานได้ทรัพย์ ต้องทำพินัยกรรมยกให้หลานไว้ด้วย เพราะกฎหมายจะไม่ส่งส่วนนั้นลงไปให้เอง
ตัวอย่างสมมติ: ปู่ตัดพ่อ แล้วพ่อตายก่อนปู่
นายประสิทธิ์มีลูกสองคนคือนางวันเพ็ญและนายชาตรี พ.ศ. 2560 นายประสิทธิ์ไปที่ว่าการอำเภอ ทำหนังสือตัดนายชาตรีมิให้รับมรดกและมอบไว้แก่เจ้าหน้าที่ นายชาตรีมีลูกสองคนคือกานต์และเกด นายชาตรีเสียชีวิต พ.ศ. 2566 นายประสิทธิ์เสียชีวิต พ.ศ. 2568 ภรรยาเสียชีวิตไปก่อนแล้ว ไม่มีพินัยกรรม มรดกสุทธิ 4,000,000 บาท
- นายชาตรีพ้นจากฐานะทายาทตั้งแต่ พ.ศ. 2560 ซึ่งเป็นวันที่หนังสือตัดมีผล
- กานต์และเกดอ้างการรับมรดกแทนที่ไม่ได้ แม้นายชาตรีจะตายก่อนนายประสิทธิ์
- นางวันเพ็ญเป็นทายาทลำดับที่ 1 คนเดียว ได้มรดกทั้ง 4,000,000 บาท
ถ้าไม่มีหนังสือตัด ผลจะต่างกันมาก กานต์และเกดจะรับมรดกแทนที่นายชาตรี คนละ 1,000,000 บาท การตรวจว่าหนังสือฉบับนั้นมีอยู่จริง ทำถูกแบบ และไม่เคยถูกถอน จึงเป็นประเด็นชี้ขาดของคดี
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เทียบการถูกตัดกับการสละมรดก สองเรื่องนี้ให้ผลตรงข้ามกันในรุ่นหลาน ผู้สละมรดกส่งต่อส่วนของตนให้ลูกได้ แต่ผู้ถูกตัดส่งต่อไม่ได้
- เข้าใจว่าหนังสือตัดมีผลเมื่อเจ้ามรดกตาย หนังสือที่ทำถูกต้องมีผลทันที การที่ผู้ถูกตัดตายก่อนในภายหลังจึงไม่ช่วยหลาน
- เชื่อคำบอกเล่าว่ามีการตัดโดยไม่ขอดูเอกสาร ญาติอีกฝ่ายอาจอ้างการตัดที่ไม่ได้ทำตามแบบ ซึ่งไม่มีผลตามกฎหมาย
- เจ้ามรดกตัดลูกโดยไม่คิดถึงหลาน ผู้ที่ตั้งใจลงโทษเฉพาะลูกมักไม่รู้ว่าหลานถูกกันออกไปด้วย
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อพ่อแม่ของคุณถูกตัดมรดก
ทนายช่วยตรวจว่าการตัดมีผลจริงหรือไม่ และหาทางที่ยังเปิดอยู่ให้คุณ คนที่ทำเองมักยอมรับคำอ้างของญาติโดยไม่ได้เห็นต้นฉบับ หรือไปฟ้องขอรับมรดกแทนที่ซึ่งแพ้ได้ตั้งแต่ข้อกฎหมาย ทั้งที่ประเด็นที่ควรสู้คือความสมบูรณ์ของหนังสือตัด
- ขอตรวจและคัดสำเนาหนังสือตัดมิให้รับมรดกจากหน่วยงานที่รับมอบไว้ ตรวจแบบ ผู้ลงชื่อ และการระบุตัวบุคคล
- ตรวจว่ามีการถอนการตัด หรือมีพินัยกรรมฉบับหลังที่ให้ผลต่างออกไปหรือไม่
- ยื่นคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือฟ้องขอแบ่งมรดก เมื่อพบว่าการตัดไม่มีผล โดยคำนึงถึงอายุความมรดก เรื่องหน้าที่ของผู้จัดการมรดกดูได้ที่ผู้จัดการมรดกมีหน้าที่อะไรบ้าง
- สำหรับเจ้ามรดก ช่วยร่างหนังสือตัดและพินัยกรรมให้ผลตรงกับที่ตั้งใจ รวมถึงการยกทรัพย์ให้หลานโดยตรง
ผลของแต่ละกรณีขึ้นกับเอกสารจริง หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
พ่อถูกปู่ตัดมรดกแล้วพ่อตายก่อนปู่ หลานรับมรดกแทนที่ได้ไหม?
ตามแนวคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 178/2520 ไม่ได้ หนังสือตัดมีผลทันทีที่ทำถูกต้อง พ่อจึงไม่ได้ตายในฐานะทายาท และไม่มีฐานะให้หลานเข้าแทน
ถ้าปู่ถอนการตัดก่อนเสียชีวิต หลานจะมีสิทธิไหม?
มี เมื่อถอนการตัดโดยชอบตามมาตรา 1609 พ่อกลับเป็นทายาทตามเดิม ถ้าพ่อตายก่อนปู่ หลานก็รับมรดกแทนที่ได้ตามหลักทั่วไป
ปู่ตัดพ่อแล้ว ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานได้ไหม?
ได้ การตัดมิให้รับมรดกมีผลเฉพาะตัวผู้ถูกตัดในฐานะทายาทโดยธรรม เจ้ามรดกยังทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้หลานหรือบุคคลใดก็ได้
หลานถูกตัดไปด้วยโดยอัตโนมัติหรือไม่?
ไม่ถึงกับถูกตัด แต่ผลใกล้เคียงกัน หลานไม่ได้เสียสิทธิเพราะชื่อตนอยู่ในหนังสือ แต่ไม่ได้รับเพราะไม่มีฐานะทายาทของพ่อแม่ให้เข้าแทน และหลานรับมรดกในชั้นของตนเองไม่ได้เมื่อยังมีทายาทชั้นลูกคนอื่น
จะรู้ได้อย่างไรว่าปู่ย่าตายายทำหนังสือตัดมรดกไว้จริง?
ต้องขอตรวจจากหน่วยงานที่รับมอบหนังสือ ซึ่งโดยปกติคือที่ว่าการอำเภอหรือสำนักงานเขต และขอดูต้นฉบับหรือสำเนาที่เจ้าหน้าที่รับรอง คำบอกเล่าของญาติอย่างเดียวไม่พอ
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
