เซ็นข้อตกลงหย่าแล้วเพิ่งรู้ว่าเสียเปรียบ แก้หรือเพิกถอนได้ไหม?

หลายคนเพิ่งอ่านบันทึกข้อตกลงที่เซ็นไว้ตอนจดทะเบียนหย่าอย่างละเอียดหลังเรื่องจบไปแล้ว แล้วพบว่ายกบ้านให้อีกฝ่ายทั้งหลัง ค่าเลี้ยงดูลูกที่ตกลงไว้ไม่พอใช้จริง หรือเพิ่งรู้ว่าอีกฝ่ายปิดบังทรัพย์บางรายการไว้ บทความนี้แยกให้เห็นว่าส่วนใดของข้อตกลงหย่าขอแก้ได้ ส่วนใดแก้ยาก เหตุใดที่กฎหมายยอมให้เพิกถอน และกำหนดเวลาที่ถ้าพลาดแล้วจะเสียสิทธิ

ข้อตกลงหย่าคืออะไร ผูกพันแค่ไหน

ข้อตกลงหย่า คือ ข้อความที่คู่สมรสตกลงกันเป็นหนังสือในการหย่าโดยความยินยอม ว่าจะแบ่งทรัพย์สินอย่างไร ฝ่ายใดใช้อำนาจปกครองบุตร และใครจ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรเท่าใด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1514 กำหนดให้การหย่าโดยความยินยอมทำเป็นหนังสือและมีพยานลงลายมือชื่ออย่างน้อยสองคน และสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนตามมาตรา 1515 นายทะเบียนบันทึกข้อตกลงเรื่องทรัพย์สินและบุตรไว้ในทะเบียนการหย่า (คร.6) ได้

โดยหลักแล้วข้อตกลงหย่าผูกพันทั้งสองฝ่ายเหมือนสัญญา กฎหมายวางหลักให้แบ่งสินสมรสเท่ากัน (มาตรา 1533) แต่เมื่อทั้งสองฝ่ายตกลงแบ่งเป็นอย่างอื่นด้วยความสมัครใจ การได้น้อยกว่าครึ่งอย่างเดียวโดยหลักยังไม่ใช่เหตุให้เพิกถอน ภาพรวมของการจดทะเบียนหย่าอยู่ใน คู่มือจดทะเบียนหย่าที่ไหน ครบขั้นตอน 2569 ส่วนข้อตกลงหย่าแยกได้สามส่วนที่กฎหมายปฏิบัติต่างกัน

ส่วนของข้อตกลงแก้ภายหลังได้แค่ไหนฐานกฎหมาย
อำนาจปกครองบุตรขอศาลเปลี่ยนตัวได้ เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติไม่สมควรหรือพฤติการณ์เปลี่ยนมาตรา 1521
ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรขอศาลแก้ไข ลด เพิ่ม หรือเพิกถอนได้ เมื่อพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยนมาตรา 1598/39
การแบ่งทรัพย์สินไม่มีบทให้ศาลปรับเพราะพฤติการณ์เปลี่ยน แก้ได้เมื่อตกลงกันใหม่ หรือพิสูจน์เหตุโมฆะ/โมฆียะได้มาตรา 156–181

ข้อตกลงหย่าเสียเปรียบอย่างเดียว เพิกถอนได้ไหม

โดยหลักแล้วยังไม่ได้ กฎหมายไม่ได้ให้เพิกถอนเพียงเพราะข้อตกลงไม่สมดุล สิ่งที่ต้องดูคือเจตนาตอนเซ็นบกพร่องด้วยเหตุที่กฎหมายรับรองหรือไม่ ได้แก่ ถูกข่มขู่ ถูกกลฉ้อฉล (ถูกหลอกลวง) หรือสำคัญผิด และผลเป็นโมฆะ (เสียเปล่ามาตั้งแต่ต้น ผู้มีส่วนได้เสียคนใดยกขึ้นอ้างก็ได้ ตามมาตรา 172) หรือโมฆียะ (มีผลไปก่อนจนกว่าจะบอกล้าง เมื่อบอกล้างแล้วถือว่าเป็นโมฆะมาแต่เริ่มแรกและให้กลับคืนสู่ฐานะเดิม ตามมาตรา 176)

ถูกข่มขู่ให้เซ็น ทำอะไรได้บ้าง

การแสดงเจตนาเพราะถูกข่มขู่เป็นโมฆียะตามมาตรา 164 แต่ต้องเป็นการขู่ว่าจะเกิดภัยที่ใกล้จะถึงและร้ายแรงจนมีมูลต้องกลัว และถ้าไม่ถูกขู่ก็จะไม่เซ็น แม้ผู้ขู่เป็นบุคคลอื่นก็เป็นโมฆียะได้ (มาตรา 166) ส่วนการขู่ว่าจะใช้สิทธิตามปกติ เช่น ขู่ว่าจะฟ้องหย่า มักไม่ถือว่าเป็นการข่มขู่ และการเซ็นเพราะนับถือยำเกรงก็ไม่ใช่ (มาตรา 165)

ถูกหลอกหรือถูกปิดบังทรัพย์สิน เพิกถอนได้หรือไม่

ได้ ถ้าการหลอกลวงถึงขนาดที่ว่าไม่ถูกหลอกก็จะไม่ทำข้อตกลงนั้นเลย ซึ่งเป็นโมฆียะตามมาตรา 159 การที่อีกฝ่ายจงใจนิ่งไม่แจ้งความจริงที่คุณไม่รู้ก็อาจเป็นกลฉ้อฉล ถ้าพิสูจน์ได้ว่าหากเขาไม่ปิดบัง ข้อตกลงก็คงไม่เกิดขึ้น (มาตรา 162) การปกปิดสินสมรสบางรายการอาจเข้าข่ายนี้ แต่ต้องพิสูจน์เป็นรายกรณี

จุดที่คนมักพลาดคือ ถ้าการหลอกลวงเป็นเพียงเหตุจูงใจให้ยอมรับเงื่อนไขที่หนักกว่าปกติ คือแม้ไม่ถูกหลอกก็ยังจะทำข้อตกลง เพียงแต่จะไม่ยอมเงื่อนไขขนาดนี้ มาตรา 161 ไม่ให้บอกล้าง แต่ให้เรียกค่าสินไหมทดแทนความเสียหายได้

เข้าใจผิดตอนเซ็น ถือเป็นสำคัญผิดหรือไม่

อาจเป็นได้ ถ้าสำคัญผิดในสิ่งที่เป็นสาระสำคัญ เช่น ไม่รู้ว่าเอกสารที่เซ็นคือข้อตกลงหย่า เป็นโมฆะตามมาตรา 156 ส่วนสำคัญผิดในคุณสมบัติของบุคคลหรือทรัพย์ที่ปกติถือเป็นสาระสำคัญ เป็นโมฆียะตามมาตรา 157 แต่ถ้าเกิดจากความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงของผู้เซ็นเอง จะยกขึ้นอ้างไม่ได้ (มาตรา 158) ถ้าปัญหาคือการหย่าทั้งหมด เช่น ลายมือชื่อถูกปลอม อ่าน การหย่าเป็นโมฆะ ถูกปลอมลายเซ็นหรือถูกบังคับหย่า

ต้องบอกล้างข้อตกลงหย่าภายในเมื่อไร

ป.พ.พ. มาตรา 181 กำหนดว่าโมฆียะกรรม "จะบอกล้างมิได้เมื่อพ้นเวลาหนึ่งปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ หรือเมื่อพ้นเวลาสิบปีนับแต่ได้ทำนิติกรรมอันเป็นโมฆียะนั้น" กำหนดใดครบก่อนสิทธิก็หมด เวลาที่อาจให้สัตยาบัน (ยืนยันให้มีผล) ได้คือหลังเหตุที่ทำให้เป็นโมฆียะหมดไป (มาตรา 179) โดยทั่วไปจึงเริ่มเมื่อพ้นจากการถูกข่มขู่ หรือเมื่อรู้ความจริงว่าถูกหลอกหรือสำคัญผิด วันเริ่มนับจริงอาจโต้แย้งกันในคดี จึงไม่ควรรอ

การบอกล้างทำโดยแสดงเจตนาต่ออีกฝ่าย (มาตรา 178) ควรทำเป็นหนังสือที่พิสูจน์ได้ว่าอีกฝ่ายได้รับ และสิทธิเรียกให้กลับคืนสู่ฐานะเดิม เช่น เรียกทรัพย์คืน มีกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันบอกล้าง (มาตรา 176 วรรคสาม) ถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมคืน ต้องฟ้องศาลภายในกำหนดนี้

เหตุผลโดยหลักกำหนดเวลา
ถูกข่มขู่ (มาตรา 164)โมฆียะ ต้องบอกล้างหนึ่งปีนับแต่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่ทำข้อตกลง
กลฉ้อฉลถึงขนาด (มาตรา 159)โมฆียะ ต้องบอกล้างเช่นเดียวกับข้างบน
กลฉ้อฉลเป็นแค่เหตุจูงใจ (มาตรา 161)บอกล้างไม่ได้ เรียกค่าสินไหมทดแทนได้มีอายุความ ให้ทนายตรวจทันที
สำคัญผิดในคุณสมบัติของบุคคลหรือทรัพย์ (มาตรา 157)โมฆียะ ต้องบอกล้างหนึ่งปีนับแต่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่ทำข้อตกลง
สำคัญผิดในสาระสำคัญ (มาตรา 156)โมฆะไม่ต้องบอกล้าง แต่การเรียกทรัพย์คืนก็มีกำหนดเวลา ควรรีบ

ทำอะไรแล้วอาจเสียสิทธิบอกล้าง

หลังเหตุหมดไปแล้ว ถ้าผู้มีสิทธิบอกล้างปฏิบัติตามข้อตกลง เรียกให้อีกฝ่ายปฏิบัติตาม หรือทำการอื่นที่แสดงว่ายอมรับ โดยไม่สงวนสิทธิไว้แจ้งชัด มาตรา 180 ให้ถือว่าเป็นการให้สัตยาบัน ข้อตกลงจึงสมบูรณ์มาแต่แรก (มาตรา 177) และการบอกล้างเพราะกลฉ้อฉลยกต่อสู้บุคคลภายนอกผู้สุจริตไม่ได้ (มาตรา 160) ถ้าอีกฝ่ายขายทรัพย์ต่อไปแล้วจึงตามคืนยากขึ้นมาก

ข้อตกลงเรื่องลูก ขอแก้ได้เมื่อพฤติการณ์เปลี่ยน

เปลี่ยนผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรได้หรือไม่

ขอได้ โดยต้องให้ศาลสั่ง มาตรา 1521 บัญญัติว่าถ้าผู้ใช้อำนาจปกครองตามมาตรา 1520 ซึ่งรวมถึงผู้ที่ได้อำนาจปกครองจากข้อตกลงหย่า "ประพฤติตนไม่สมควร หรือภายหลังพฤติการณ์ได้เปลี่ยนแปลงไป ศาลมีอำนาจสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครอง" โดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ ศาลจึงดูว่าอะไรดีที่สุดสำหรับลูกในตอนนี้ ไม่ใช่ว่าข้อตกลงเดิมใครเสียเปรียบ

ค่าเลี้ยงดูบุตรที่ตกลงไว้ ขอเพิ่มหรือลดได้ไหม

ขอให้ศาลพิจารณาได้ มาตรา 1598/39 ให้ศาลสั่งเพิกถอน ลด เพิ่ม หรือกลับให้ค่าอุปการะเลี้ยงดูได้ เมื่อแสดงได้ว่าพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยนไป โดยศาลคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์ (มาตรา 1598/38) ฝ่ายที่รายได้ลดจึงไม่ควรหยุดจ่ายเอง แต่ควรยื่นขอต่อศาล ดู ขอลดค่าเลี้ยงดูบุตร ศาลลดให้ไหม

ข้อตกลงแบ่งทรัพย์สิน แก้ภายหลังได้แค่ไหน

แก้ยากกว่าเรื่องลูกมาก เพราะไม่มีบทให้ขอศาลปรับข้อตกลงแบ่งทรัพย์เพียงเพราะพฤติการณ์เปลี่ยน ทางที่เหลือคือ ตกลงแก้ไขกันใหม่ พิสูจน์เหตุโมฆะหรือโมฆียะแล้วบอกล้างภายในกำหนด หรือเรียกค่าสินไหมทดแทนตามมาตรา 161 ถ้าตกลงใหม่และเกี่ยวกับที่ดิน ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนกับพนักงานเจ้าหน้าที่จึงบริบูรณ์ (มาตรา 1299)

สินสมรสที่ไม่ได้ระบุในข้อตกลงเป็นอีกเรื่อง เพราะการหย่าโดยความยินยอมแบ่งตามที่มีอยู่ในเวลาจดทะเบียนหย่า (มาตรา 1532 (ก)) ทรัพย์ที่ตกหล่น โดยหลักแล้วทั้งสองฝ่ายยังเป็นเจ้าของรวมและเรียกให้แบ่งได้ (มาตรา 1363) แต่ไม่ควรรอ ดู หย่าแล้วจะขายบ้านสินสมรส แต่อีกฝ่ายไม่ยอมเซ็น ส่วนค่าเลี้ยงชีพและค่าทดแทนจากคู่สมรสผูกกับคดีหย่าในศาล (มาตรา 1526 และ 1523 วรรคหนึ่ง) ถ้าไม่ได้ตกลงไว้ก่อนจดทะเบียน ภายหลังอาจเรียกไม่ได้ และถ้าข้อตกลงทำในศาลเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ ช่องทางแก้จะแคบกว่า ดู ฟ้องหย่าเอง พลาดตรงไหนบ่อย

ตัวอย่างสมมติ: ยกบ้านให้เพราะเชื่อว่าหนี้ยังเต็ม

นางบีตกลงให้บ้านที่ซื้อระหว่างสมรสเป็นของนายเอ แลกกับเงินที่นายเอผ่อนจ่ายเป็นงวด เพราะนายเอบอกว่าบ้านยังติดหนี้ธนาคารเกือบเต็มราคา ไม่กี่เดือนหลังจดทะเบียนหย่า นางบีรู้จากเอกสารที่นายเอส่งมาเองว่าหนี้ปิดไปก่อนหย่าแล้ว ทนายจะถามก่อนว่า ถ้ารู้ความจริงนางบีจะไม่ยกบ้านให้เลย (อาจเข้ามาตรา 159 บอกล้างได้) หรือยังยกให้แต่ขอเงินมากขึ้น (อาจเข้ามาตรา 161 เรียกได้เพียงค่าเสียหาย) แล้วจึงดูว่านางบีรู้ความจริงเมื่อไร และหลังรู้แล้วยังรับเงินงวดโดยไม่สงวนสิทธิหรือไม่ ตัวอย่างนี้เป็นตัวอย่างสมมติ ผลในคดีจริงขึ้นกับพยานหลักฐาน

สิ่งที่ควรทำทันทีเมื่อรู้ว่าข้อตกลงหย่าเสียเปรียบ

  1. ขอสำเนาทะเบียนการหย่า (คร.6) ที่มีบันทึกข้อตกลง เพื่อดูข้อความจริง ความต่างของ คร.6 กับใบหย่าอธิบายใน ใบหย่าทิ้งได้ไหม ใช้ทำอะไรบ้าง
  2. จดวันที่สำคัญ วันที่เซ็น วันที่พ้นจากการถูกขู่ หรือวันที่รู้ความจริง พร้อมหลักฐาน
  3. เก็บหลักฐานที่ได้มาโดยชอบ อย่าแอบเข้าบัญชีหรือโทรศัพท์ของอีกฝ่าย เพราะศาลอาจไม่รับฟังและผู้เก็บอาจมีความผิดเอง
  4. อย่าเพิ่งปฏิบัติตามหรือเรียกให้ปฏิบัติตามข้อที่โต้แย้ง โดยไม่สงวนสิทธิ จนกว่าจะปรึกษาทนาย
  5. ให้ทนายประเมิน ว่าเป็นโมฆะ โมฆียะ หรือเรียกค่าเสียหาย เหลือเวลาเท่าไร และควรขอศาลคุ้มครองทรัพย์ก่อนหรือไม่

ถ้ายังไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่า การหย่ายังไม่สมบูรณ์ ช่วงนี้คือเวลาที่ควรให้ทนายตรวจร่างข้อตกลงทั้งเรื่องทรัพย์ ลูก ค่าเลี้ยงชีพ และหนี้ ซึ่งง่ายกว่ามาแก้ทีหลังมาก

ข้อตกลงหย่าที่เสียเปรียบไม่ได้แก้ได้ทุกกรณี แต่ก็ไม่ใช่ว่าเซ็นแล้วจบเสมอไป สิ่งที่ชี้ขาดคือเหตุที่ทำให้คุณเซ็น วันที่รู้ความจริง และสิ่งที่ทำหลังจากนั้น ควรนำสำเนาทะเบียนการหย่าและลำดับเหตุการณ์ไปให้ทนายประเมินก่อนกำหนดเวลาจะผ่านไป หากต้องการให้ช่วยตรวจเรื่องของคุณ ติดต่อสำนักงาน เพื่อนัดปรึกษา

คำถามที่พบบ่อย

ข้อตกลงหย่าที่เซ็นแล้ว ถ้าอีกฝ่ายยอม แก้ไขใหม่ได้ไหม?

โดยหลักทำได้ ถ้าทั้งสองฝ่ายตกลงกันใหม่ด้วยความสมัครใจ ควรทำเป็นหนังสือให้ชัด และถ้าเกี่ยวกับที่ดินหรือบ้าน ต้องไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินจึงบริบูรณ์ ส่วนอำนาจปกครองและค่าเลี้ยงดูบุตร ถ้าตกลงกันไม่ได้ให้ขอศาลแก้ไข

ถูกหลอกให้เซ็นข้อตกลงหย่า มีเวลาบอกล้างนานแค่ไหน?

ต้องบอกล้างภายในหนึ่งปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันทำข้อตกลง ตาม ป.พ.พ. มาตรา 181 กำหนดใดครบก่อนสิทธิก็หมด โดยทั่วไปกำหนดหนึ่งปีเริ่มเมื่อรู้ความจริงว่าถูกหลอก จึงควรปรึกษาทนายทันที

ตกลงในข้อตกลงหย่าว่าจะไม่เรียกค่าเลี้ยงดูลูก ภายหลังเรียกได้หรือไม่?

อาจยังขอได้ เพราะกฎหมายบัญญัติว่าสิทธิที่จะได้ค่าอุปการะเลี้ยงดูสละหรือโอนมิได้ (มาตรา 1598/41) และถ้าสัญญาหย่าไม่ได้กำหนดค่าเลี้ยงดูบุตรไว้ ศาลเป็นผู้กำหนด (มาตรา 1522) ศาลจะพิจารณาความสามารถของผู้จ่าย ฐานะของลูก และพฤติการณ์ของแต่ละกรณี

ทรัพย์บางรายการไม่ได้เขียนไว้ในข้อตกลงหย่า ทำอย่างไร?

โดยหลักแล้วสินสมรสที่ยังไม่ได้แบ่งยังเป็นของทั้งสองฝ่ายร่วมกันและเรียกให้แบ่งได้ แต่ไม่ควรรอ เพราะถ้าอีกฝ่ายโอนให้คนอื่นหรือยึดถือเป็นของตนฝ่ายเดียว อาจตามคืนยาก ควรรวบรวมหลักฐานว่าทรัพย์ได้มาระหว่างสมรสแล้วให้ทนายประเมิน

ข้อตกลงที่ทำในศาลระหว่างคดีหย่า แก้ได้เหมือนข้อตกลงที่สำนักทะเบียนไหม?

ไม่เหมือน ถ้าศาลพิพากษาตามสัญญาประนีประนอมยอมความแล้ว ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 138 ห้ามอุทธรณ์ เว้นแต่อ้างว่าอีกฝ่ายฉ้อฉล คำพิพากษาละเมิดกฎหมายเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อย หรือไม่เป็นไปตามข้อตกลง จึงควรให้ทนายตรวจก่อนลงชื่อในศาล

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ