หลายคนเพิ่งอ่านบันทึกข้อตกลงที่เซ็นไว้ตอนจดทะเบียนหย่าอย่างละเอียดหลังเรื่องจบไปแล้ว แล้วพบว่ายกบ้านให้อีกฝ่ายทั้งหลัง ค่าเลี้ยงดูลูกที่ตกลงไว้ไม่พอใช้จริง หรือเพิ่งรู้ว่าอีกฝ่ายปิดบังทรัพย์บางรายการไว้ บทความนี้แยกให้เห็นว่าส่วนใดของข้อตกลงหย่าขอแก้ได้ ส่วนใดแก้ยาก เหตุใดที่กฎหมายยอมให้เพิกถอน และกำหนดเวลาที่ถ้าพลาดแล้วจะเสียสิทธิ
ข้อตกลงหย่าคืออะไร ผูกพันแค่ไหน
ข้อตกลงหย่า คือ ข้อความที่คู่สมรสตกลงกันเป็นหนังสือในการหย่าโดยความยินยอม ว่าจะแบ่งทรัพย์สินอย่างไร ฝ่ายใดใช้อำนาจปกครองบุตร และใครจ่ายค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตรเท่าใด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1514 กำหนดให้การหย่าโดยความยินยอมทำเป็นหนังสือและมีพยานลงลายมือชื่ออย่างน้อยสองคน และสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนตามมาตรา 1515 นายทะเบียนบันทึกข้อตกลงเรื่องทรัพย์สินและบุตรไว้ในทะเบียนการหย่า (คร.6) ได้
โดยหลักแล้วข้อตกลงหย่าผูกพันทั้งสองฝ่ายเหมือนสัญญา กฎหมายวางหลักให้แบ่งสินสมรสเท่ากัน (มาตรา 1533) แต่เมื่อทั้งสองฝ่ายตกลงแบ่งเป็นอย่างอื่นด้วยความสมัครใจ การได้น้อยกว่าครึ่งอย่างเดียวโดยหลักยังไม่ใช่เหตุให้เพิกถอน ภาพรวมของการจดทะเบียนหย่าอยู่ใน คู่มือจดทะเบียนหย่าที่ไหน ครบขั้นตอน 2569 ส่วนข้อตกลงหย่าแยกได้สามส่วนที่กฎหมายปฏิบัติต่างกัน
| ส่วนของข้อตกลง | แก้ภายหลังได้แค่ไหน | ฐานกฎหมาย |
|---|---|---|
| อำนาจปกครองบุตร | ขอศาลเปลี่ยนตัวได้ เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองประพฤติไม่สมควรหรือพฤติการณ์เปลี่ยน | มาตรา 1521 |
| ค่าอุปการะเลี้ยงดูบุตร | ขอศาลแก้ไข ลด เพิ่ม หรือเพิกถอนได้ เมื่อพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยน | มาตรา 1598/39 |
| การแบ่งทรัพย์สิน | ไม่มีบทให้ศาลปรับเพราะพฤติการณ์เปลี่ยน แก้ได้เมื่อตกลงกันใหม่ หรือพิสูจน์เหตุโมฆะ/โมฆียะได้ | มาตรา 156–181 |
ข้อตกลงหย่าเสียเปรียบอย่างเดียว เพิกถอนได้ไหม
โดยหลักแล้วยังไม่ได้ กฎหมายไม่ได้ให้เพิกถอนเพียงเพราะข้อตกลงไม่สมดุล สิ่งที่ต้องดูคือเจตนาตอนเซ็นบกพร่องด้วยเหตุที่กฎหมายรับรองหรือไม่ ได้แก่ ถูกข่มขู่ ถูกกลฉ้อฉล (ถูกหลอกลวง) หรือสำคัญผิด และผลเป็นโมฆะ (เสียเปล่ามาตั้งแต่ต้น ผู้มีส่วนได้เสียคนใดยกขึ้นอ้างก็ได้ ตามมาตรา 172) หรือโมฆียะ (มีผลไปก่อนจนกว่าจะบอกล้าง เมื่อบอกล้างแล้วถือว่าเป็นโมฆะมาแต่เริ่มแรกและให้กลับคืนสู่ฐานะเดิม ตามมาตรา 176)
ถูกข่มขู่ให้เซ็น ทำอะไรได้บ้าง
การแสดงเจตนาเพราะถูกข่มขู่เป็นโมฆียะตามมาตรา 164 แต่ต้องเป็นการขู่ว่าจะเกิดภัยที่ใกล้จะถึงและร้ายแรงจนมีมูลต้องกลัว และถ้าไม่ถูกขู่ก็จะไม่เซ็น แม้ผู้ขู่เป็นบุคคลอื่นก็เป็นโมฆียะได้ (มาตรา 166) ส่วนการขู่ว่าจะใช้สิทธิตามปกติ เช่น ขู่ว่าจะฟ้องหย่า มักไม่ถือว่าเป็นการข่มขู่ และการเซ็นเพราะนับถือยำเกรงก็ไม่ใช่ (มาตรา 165)
ถูกหลอกหรือถูกปิดบังทรัพย์สิน เพิกถอนได้หรือไม่
ได้ ถ้าการหลอกลวงถึงขนาดที่ว่าไม่ถูกหลอกก็จะไม่ทำข้อตกลงนั้นเลย ซึ่งเป็นโมฆียะตามมาตรา 159 การที่อีกฝ่ายจงใจนิ่งไม่แจ้งความจริงที่คุณไม่รู้ก็อาจเป็นกลฉ้อฉล ถ้าพิสูจน์ได้ว่าหากเขาไม่ปิดบัง ข้อตกลงก็คงไม่เกิดขึ้น (มาตรา 162) การปกปิดสินสมรสบางรายการอาจเข้าข่ายนี้ แต่ต้องพิสูจน์เป็นรายกรณี
จุดที่คนมักพลาดคือ ถ้าการหลอกลวงเป็นเพียงเหตุจูงใจให้ยอมรับเงื่อนไขที่หนักกว่าปกติ คือแม้ไม่ถูกหลอกก็ยังจะทำข้อตกลง เพียงแต่จะไม่ยอมเงื่อนไขขนาดนี้ มาตรา 161 ไม่ให้บอกล้าง แต่ให้เรียกค่าสินไหมทดแทนความเสียหายได้
เข้าใจผิดตอนเซ็น ถือเป็นสำคัญผิดหรือไม่
อาจเป็นได้ ถ้าสำคัญผิดในสิ่งที่เป็นสาระสำคัญ เช่น ไม่รู้ว่าเอกสารที่เซ็นคือข้อตกลงหย่า เป็นโมฆะตามมาตรา 156 ส่วนสำคัญผิดในคุณสมบัติของบุคคลหรือทรัพย์ที่ปกติถือเป็นสาระสำคัญ เป็นโมฆียะตามมาตรา 157 แต่ถ้าเกิดจากความประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรงของผู้เซ็นเอง จะยกขึ้นอ้างไม่ได้ (มาตรา 158) ถ้าปัญหาคือการหย่าทั้งหมด เช่น ลายมือชื่อถูกปลอม อ่าน การหย่าเป็นโมฆะ ถูกปลอมลายเซ็นหรือถูกบังคับหย่า
ต้องบอกล้างข้อตกลงหย่าภายในเมื่อไร
ป.พ.พ. มาตรา 181 กำหนดว่าโมฆียะกรรม "จะบอกล้างมิได้เมื่อพ้นเวลาหนึ่งปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ หรือเมื่อพ้นเวลาสิบปีนับแต่ได้ทำนิติกรรมอันเป็นโมฆียะนั้น" กำหนดใดครบก่อนสิทธิก็หมด เวลาที่อาจให้สัตยาบัน (ยืนยันให้มีผล) ได้คือหลังเหตุที่ทำให้เป็นโมฆียะหมดไป (มาตรา 179) โดยทั่วไปจึงเริ่มเมื่อพ้นจากการถูกข่มขู่ หรือเมื่อรู้ความจริงว่าถูกหลอกหรือสำคัญผิด วันเริ่มนับจริงอาจโต้แย้งกันในคดี จึงไม่ควรรอ
การบอกล้างทำโดยแสดงเจตนาต่ออีกฝ่าย (มาตรา 178) ควรทำเป็นหนังสือที่พิสูจน์ได้ว่าอีกฝ่ายได้รับ และสิทธิเรียกให้กลับคืนสู่ฐานะเดิม เช่น เรียกทรัพย์คืน มีกำหนดหนึ่งปีนับแต่วันบอกล้าง (มาตรา 176 วรรคสาม) ถ้าอีกฝ่ายไม่ยอมคืน ต้องฟ้องศาลภายในกำหนดนี้
| เหตุ | ผลโดยหลัก | กำหนดเวลา |
|---|---|---|
| ถูกข่มขู่ (มาตรา 164) | โมฆียะ ต้องบอกล้าง | หนึ่งปีนับแต่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่ทำข้อตกลง |
| กลฉ้อฉลถึงขนาด (มาตรา 159) | โมฆียะ ต้องบอกล้าง | เช่นเดียวกับข้างบน |
| กลฉ้อฉลเป็นแค่เหตุจูงใจ (มาตรา 161) | บอกล้างไม่ได้ เรียกค่าสินไหมทดแทนได้ | มีอายุความ ให้ทนายตรวจทันที |
| สำคัญผิดในคุณสมบัติของบุคคลหรือทรัพย์ (มาตรา 157) | โมฆียะ ต้องบอกล้าง | หนึ่งปีนับแต่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่ทำข้อตกลง |
| สำคัญผิดในสาระสำคัญ (มาตรา 156) | โมฆะ | ไม่ต้องบอกล้าง แต่การเรียกทรัพย์คืนก็มีกำหนดเวลา ควรรีบ |
ทำอะไรแล้วอาจเสียสิทธิบอกล้าง
หลังเหตุหมดไปแล้ว ถ้าผู้มีสิทธิบอกล้างปฏิบัติตามข้อตกลง เรียกให้อีกฝ่ายปฏิบัติตาม หรือทำการอื่นที่แสดงว่ายอมรับ โดยไม่สงวนสิทธิไว้แจ้งชัด มาตรา 180 ให้ถือว่าเป็นการให้สัตยาบัน ข้อตกลงจึงสมบูรณ์มาแต่แรก (มาตรา 177) และการบอกล้างเพราะกลฉ้อฉลยกต่อสู้บุคคลภายนอกผู้สุจริตไม่ได้ (มาตรา 160) ถ้าอีกฝ่ายขายทรัพย์ต่อไปแล้วจึงตามคืนยากขึ้นมาก
ข้อตกลงเรื่องลูก ขอแก้ได้เมื่อพฤติการณ์เปลี่ยน
เปลี่ยนผู้ใช้อำนาจปกครองบุตรได้หรือไม่
ขอได้ โดยต้องให้ศาลสั่ง มาตรา 1521 บัญญัติว่าถ้าผู้ใช้อำนาจปกครองตามมาตรา 1520 ซึ่งรวมถึงผู้ที่ได้อำนาจปกครองจากข้อตกลงหย่า "ประพฤติตนไม่สมควร หรือภายหลังพฤติการณ์ได้เปลี่ยนแปลงไป ศาลมีอำนาจสั่งเปลี่ยนตัวผู้ใช้อำนาจปกครอง" โดยคำนึงถึงความผาสุกและประโยชน์ของบุตรเป็นสำคัญ ศาลจึงดูว่าอะไรดีที่สุดสำหรับลูกในตอนนี้ ไม่ใช่ว่าข้อตกลงเดิมใครเสียเปรียบ
ค่าเลี้ยงดูบุตรที่ตกลงไว้ ขอเพิ่มหรือลดได้ไหม
ขอให้ศาลพิจารณาได้ มาตรา 1598/39 ให้ศาลสั่งเพิกถอน ลด เพิ่ม หรือกลับให้ค่าอุปการะเลี้ยงดูได้ เมื่อแสดงได้ว่าพฤติการณ์ รายได้ หรือฐานะเปลี่ยนไป โดยศาลคำนึงถึงความสามารถของผู้ให้ ฐานะของผู้รับ และพฤติการณ์ (มาตรา 1598/38) ฝ่ายที่รายได้ลดจึงไม่ควรหยุดจ่ายเอง แต่ควรยื่นขอต่อศาล ดู ขอลดค่าเลี้ยงดูบุตร ศาลลดให้ไหม
ข้อตกลงแบ่งทรัพย์สิน แก้ภายหลังได้แค่ไหน
แก้ยากกว่าเรื่องลูกมาก เพราะไม่มีบทให้ขอศาลปรับข้อตกลงแบ่งทรัพย์เพียงเพราะพฤติการณ์เปลี่ยน ทางที่เหลือคือ ตกลงแก้ไขกันใหม่ พิสูจน์เหตุโมฆะหรือโมฆียะแล้วบอกล้างภายในกำหนด หรือเรียกค่าสินไหมทดแทนตามมาตรา 161 ถ้าตกลงใหม่และเกี่ยวกับที่ดิน ต้องทำเป็นหนังสือและจดทะเบียนกับพนักงานเจ้าหน้าที่จึงบริบูรณ์ (มาตรา 1299)
สินสมรสที่ไม่ได้ระบุในข้อตกลงเป็นอีกเรื่อง เพราะการหย่าโดยความยินยอมแบ่งตามที่มีอยู่ในเวลาจดทะเบียนหย่า (มาตรา 1532 (ก)) ทรัพย์ที่ตกหล่น โดยหลักแล้วทั้งสองฝ่ายยังเป็นเจ้าของรวมและเรียกให้แบ่งได้ (มาตรา 1363) แต่ไม่ควรรอ ดู หย่าแล้วจะขายบ้านสินสมรส แต่อีกฝ่ายไม่ยอมเซ็น ส่วนค่าเลี้ยงชีพและค่าทดแทนจากคู่สมรสผูกกับคดีหย่าในศาล (มาตรา 1526 และ 1523 วรรคหนึ่ง) ถ้าไม่ได้ตกลงไว้ก่อนจดทะเบียน ภายหลังอาจเรียกไม่ได้ และถ้าข้อตกลงทำในศาลเป็นสัญญาประนีประนอมยอมความ ช่องทางแก้จะแคบกว่า ดู ฟ้องหย่าเอง พลาดตรงไหนบ่อย
ตัวอย่างสมมติ: ยกบ้านให้เพราะเชื่อว่าหนี้ยังเต็ม
นางบีตกลงให้บ้านที่ซื้อระหว่างสมรสเป็นของนายเอ แลกกับเงินที่นายเอผ่อนจ่ายเป็นงวด เพราะนายเอบอกว่าบ้านยังติดหนี้ธนาคารเกือบเต็มราคา ไม่กี่เดือนหลังจดทะเบียนหย่า นางบีรู้จากเอกสารที่นายเอส่งมาเองว่าหนี้ปิดไปก่อนหย่าแล้ว ทนายจะถามก่อนว่า ถ้ารู้ความจริงนางบีจะไม่ยกบ้านให้เลย (อาจเข้ามาตรา 159 บอกล้างได้) หรือยังยกให้แต่ขอเงินมากขึ้น (อาจเข้ามาตรา 161 เรียกได้เพียงค่าเสียหาย) แล้วจึงดูว่านางบีรู้ความจริงเมื่อไร และหลังรู้แล้วยังรับเงินงวดโดยไม่สงวนสิทธิหรือไม่ ตัวอย่างนี้เป็นตัวอย่างสมมติ ผลในคดีจริงขึ้นกับพยานหลักฐาน
สิ่งที่ควรทำทันทีเมื่อรู้ว่าข้อตกลงหย่าเสียเปรียบ
- ขอสำเนาทะเบียนการหย่า (คร.6) ที่มีบันทึกข้อตกลง เพื่อดูข้อความจริง ความต่างของ คร.6 กับใบหย่าอธิบายใน ใบหย่าทิ้งได้ไหม ใช้ทำอะไรบ้าง
- จดวันที่สำคัญ วันที่เซ็น วันที่พ้นจากการถูกขู่ หรือวันที่รู้ความจริง พร้อมหลักฐาน
- เก็บหลักฐานที่ได้มาโดยชอบ อย่าแอบเข้าบัญชีหรือโทรศัพท์ของอีกฝ่าย เพราะศาลอาจไม่รับฟังและผู้เก็บอาจมีความผิดเอง
- อย่าเพิ่งปฏิบัติตามหรือเรียกให้ปฏิบัติตามข้อที่โต้แย้ง โดยไม่สงวนสิทธิ จนกว่าจะปรึกษาทนาย
- ให้ทนายประเมิน ว่าเป็นโมฆะ โมฆียะ หรือเรียกค่าเสียหาย เหลือเวลาเท่าไร และควรขอศาลคุ้มครองทรัพย์ก่อนหรือไม่
ถ้ายังไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่า การหย่ายังไม่สมบูรณ์ ช่วงนี้คือเวลาที่ควรให้ทนายตรวจร่างข้อตกลงทั้งเรื่องทรัพย์ ลูก ค่าเลี้ยงชีพ และหนี้ ซึ่งง่ายกว่ามาแก้ทีหลังมาก
ข้อตกลงหย่าที่เสียเปรียบไม่ได้แก้ได้ทุกกรณี แต่ก็ไม่ใช่ว่าเซ็นแล้วจบเสมอไป สิ่งที่ชี้ขาดคือเหตุที่ทำให้คุณเซ็น วันที่รู้ความจริง และสิ่งที่ทำหลังจากนั้น ควรนำสำเนาทะเบียนการหย่าและลำดับเหตุการณ์ไปให้ทนายประเมินก่อนกำหนดเวลาจะผ่านไป หากต้องการให้ช่วยตรวจเรื่องของคุณ ติดต่อสำนักงาน เพื่อนัดปรึกษา
คำถามที่พบบ่อย
ข้อตกลงหย่าที่เซ็นแล้ว ถ้าอีกฝ่ายยอม แก้ไขใหม่ได้ไหม?
โดยหลักทำได้ ถ้าทั้งสองฝ่ายตกลงกันใหม่ด้วยความสมัครใจ ควรทำเป็นหนังสือให้ชัด และถ้าเกี่ยวกับที่ดินหรือบ้าน ต้องไปจดทะเบียนที่สำนักงานที่ดินจึงบริบูรณ์ ส่วนอำนาจปกครองและค่าเลี้ยงดูบุตร ถ้าตกลงกันไม่ได้ให้ขอศาลแก้ไข
ถูกหลอกให้เซ็นข้อตกลงหย่า มีเวลาบอกล้างนานแค่ไหน?
ต้องบอกล้างภายในหนึ่งปีนับแต่เวลาที่อาจให้สัตยาบันได้ และไม่เกินสิบปีนับแต่วันทำข้อตกลง ตาม ป.พ.พ. มาตรา 181 กำหนดใดครบก่อนสิทธิก็หมด โดยทั่วไปกำหนดหนึ่งปีเริ่มเมื่อรู้ความจริงว่าถูกหลอก จึงควรปรึกษาทนายทันที
ตกลงในข้อตกลงหย่าว่าจะไม่เรียกค่าเลี้ยงดูลูก ภายหลังเรียกได้หรือไม่?
อาจยังขอได้ เพราะกฎหมายบัญญัติว่าสิทธิที่จะได้ค่าอุปการะเลี้ยงดูสละหรือโอนมิได้ (มาตรา 1598/41) และถ้าสัญญาหย่าไม่ได้กำหนดค่าเลี้ยงดูบุตรไว้ ศาลเป็นผู้กำหนด (มาตรา 1522) ศาลจะพิจารณาความสามารถของผู้จ่าย ฐานะของลูก และพฤติการณ์ของแต่ละกรณี
ทรัพย์บางรายการไม่ได้เขียนไว้ในข้อตกลงหย่า ทำอย่างไร?
โดยหลักแล้วสินสมรสที่ยังไม่ได้แบ่งยังเป็นของทั้งสองฝ่ายร่วมกันและเรียกให้แบ่งได้ แต่ไม่ควรรอ เพราะถ้าอีกฝ่ายโอนให้คนอื่นหรือยึดถือเป็นของตนฝ่ายเดียว อาจตามคืนยาก ควรรวบรวมหลักฐานว่าทรัพย์ได้มาระหว่างสมรสแล้วให้ทนายประเมิน
ข้อตกลงที่ทำในศาลระหว่างคดีหย่า แก้ได้เหมือนข้อตกลงที่สำนักทะเบียนไหม?
ไม่เหมือน ถ้าศาลพิพากษาตามสัญญาประนีประนอมยอมความแล้ว ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง มาตรา 138 ห้ามอุทธรณ์ เว้นแต่อ้างว่าอีกฝ่ายฉ้อฉล คำพิพากษาละเมิดกฎหมายเกี่ยวด้วยความสงบเรียบร้อย หรือไม่เป็นไปตามข้อตกลง จึงควรให้ทนายตรวจก่อนลงชื่อในศาล
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
