สามีทำพินัยกรรมยกสินสมรสทั้งหมดให้คนอื่น ภรรยาต้องทำอย่างไร?

พินัยกรรมนั้นไม่ผูกพันส่วนของภรรยา กฎหมายห้ามคู่สมรสทำพินัยกรรมยกสินสมรสเกินกว่าส่วนของตน ผู้รับพินัยกรรมจึงได้เพียงครึ่งที่เป็นของสามี ภรรยาต้องแจ้งสิทธิและขอแยกสินสมรสครึ่งหนึ่งของตนออกก่อนที่ทรัพย์จะถูกโอนตามพินัยกรรม

หลังสามีเสียชีวิต ภรรยาบางคนเพิ่งรู้ว่าสามีทำพินัยกรรมยกบ้าน ที่ดิน หรือเงินฝากทั้งหมดให้ลูกจากภรรยาเก่า ญาติ หรือบุคคลอื่น ทั้งที่ทรัพย์เหล่านั้นหามาด้วยกันระหว่างสมรส คำถามคือพินัยกรรมแบบนี้ใช้ได้แค่ไหน และภรรยาต้องทำอะไรเพื่อรักษาส่วนของตน บทความนี้ตอบเฉพาะกรณีดังกล่าว และใช้ได้เช่นเดียวกันเมื่อภรรยาเป็นฝ่ายทำพินัยกรรม

สินสมรสคืออะไร และทำพินัยกรรมยกให้คนอื่นได้แค่ไหน?

สินสมรสคือทรัพย์สินที่คู่สมรสได้มาระหว่างสมรส ซึ่งทั้งสองฝ่ายเป็นเจ้าของร่วมกัน แต่ละฝ่ายทำพินัยกรรมยกให้ผู้อื่นได้เฉพาะส่วนของตน ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1481 บัญญัติว่าสามีหรือภริยาไม่มีอำนาจทำพินัยกรรมยกสินสมรสที่เกินกว่าส่วนของตนให้แก่บุคคลใด

เมื่อการสมรสสิ้นสุดเพราะความตาย มาตรา 1625 ให้แบ่งทรัพย์สินระหว่างผู้ตายกับคู่สมรสก่อน โดยใช้หลักเดียวกับการหย่าโดยความยินยอม คือแบ่งสินสมรสคนละส่วนเท่ากันตามมาตรา 1533 ส่วนของสามีจึงเป็นครึ่งหนึ่ง และครึ่งนั้นเท่านั้นที่เป็นมรดกซึ่งพินัยกรรมจัดการได้ ภาพรวมของขั้นตอนนี้อยู่ใน แยกสินสมรสก่อนแบ่งมรดก

พินัยกรรมที่ยกสินสมรสทั้งหมดเป็นโมฆะทั้งฉบับไหม?

ไม่เป็นโมฆะทั้งฉบับ พินัยกรรมยังใช้ได้ในส่วนที่เป็นของผู้ทำพินัยกรรม แต่ไม่มีผลผูกพันส่วนที่เป็นของคู่สมรสอีกฝ่าย ผลจึงต่างกันตามประเภททรัพย์

ทรัพย์ที่ระบุในพินัยกรรมผลของพินัยกรรมภรรยาได้อะไร
สินสมรสทั้งก้อน เช่น บ้านที่ซื้อระหว่างสมรสมีผลเฉพาะครึ่งที่เป็นส่วนของสามีสินสมรสครึ่งหนึ่งของตน
สินส่วนตัวของสามี เช่น ที่ดินที่ได้รับมรดกมามีผลทั้งหมดไม่ได้ส่วนนี้
สินส่วนตัวของภรรยาไม่มีผล เพราะไม่ใช่ทรัพย์ของสามียังเป็นของภรรยาทั้งหมด
ทรัพย์ของสามีที่พินัยกรรมไม่ได้กล่าวถึงไม่อยู่ในพินัยกรรมแบ่งแก่ทายาทโดยธรรม ซึ่งรวมภรรยาด้วย

มีข้อที่ภรรยาต้องเข้าใจให้ชัด กฎหมายไทยไม่ได้บังคับให้เจ้ามรดกต้องเหลือมรดกไว้ให้คู่สมรส ถ้าสามียกส่วนของตนทั้งหมดให้ผู้อื่นโดยชอบ ภรรยาจะไม่ได้มรดกจากส่วนนั้น สิ่งที่กฎหมายคุ้มครองคือส่วนสินสมรสที่เป็นของภรรยาเอง ไม่ใช่ส่วนแบ่งมรดก หากพินัยกรรมจำหน่ายทรัพย์ไว้เพียงบางส่วน ทรัพย์ที่เหลือจึงจะตกแก่ทายาทโดยธรรมตามมาตรา 1620 ดู ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ศาลฎีกาตัดสินตามมาตรา 1481 โดยตรง ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 487/2501 สามีของโจทก์ทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้บุคคลอื่น โดยรวมเอาส่วนสินสมรสของโจทก์ผู้เป็นภรรยาเข้าไปด้วย ศาลวินิจฉัยว่าสามีจะเอาส่วนสินสมรสของภรรยาไปทำพินัยกรรมยกให้ผู้อื่นไม่ได้

หลักที่ได้จากคดีนี้มีสองข้อ ข้อแรก ภรรยาเป็นผู้มีสิทธิฟ้องเรียกส่วนของตนได้เอง โดยไม่ต้องรอให้ทายาทคนอื่นยินยอม ข้อสอง สิทธิของผู้รับพินัยกรรมจำกัดอยู่เท่าที่ผู้ทำพินัยกรรมมีอำนาจยกให้ ผู้รับพินัยกรรมจะอ้างข้อความในพินัยกรรมมายันภรรยาในส่วนของเธอไม่ได้

ภรรยาต้องทำอะไรบ้าง และทำเมื่อใด?

ต้องแจ้งสิทธิให้เร็วที่สุด ก่อนที่ทรัพย์จะถูกจดทะเบียนโอนตามพินัยกรรม เพราะเมื่อโอนไปแล้วและมีการขายต่อ การติดตามจะยุ่งยากขึ้นมาก ขั้นตอนโดยทั่วไปมีดังนี้

  1. ขอดูพินัยกรรมฉบับจริง ตรวจแบบของพินัยกรรม วันที่ทำ พยาน และรายการทรัพย์ที่ระบุ
  2. แยกประเภททรัพย์ ว่าชิ้นใดเป็นสินสมรส ชิ้นใดเป็นสินส่วนตัวของสามี ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสและไม่ชัดว่าเป็นประเภทใด กฎหมายสันนิษฐานว่าเป็นสินสมรส
  3. แจ้งสิทธิเป็นหนังสือ ต่อผู้จัดการมรดกและผู้รับพินัยกรรม ขอให้แยกสินสมรสครึ่งหนึ่งออกก่อน
  4. ใช้สิทธิในคดีตั้งผู้จัดการมรดก ถ้าผู้รับพินัยกรรมยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดก ภรรยาเป็นผู้มีส่วนได้เสียและอาจคัดค้านหรือขอเป็นผู้จัดการมรดกร่วมได้ ศาลพิจารณาเป็นรายคดี
  5. ฟ้องศาลถ้าตกลงไม่ได้ ขอให้พิพากษาว่าทรัพย์เป็นสินสมรส ให้แบ่งครึ่ง และเพิกถอนการโอนในส่วนที่เกินสิทธิของสามี

เอกสารที่ควรรวบรวม

  • ทะเบียนสมรส และใบมรณบัตรของสามี
  • เอกสารสิทธิของทรัพย์ที่แสดงวันที่ได้มา เช่น โฉนด สัญญาซื้อขาย สัญญากู้ธนาคาร
  • รายการเดินบัญชีและหลักฐานการผ่อนชำระระหว่างสมรส
  • หลักฐานว่าทรัพย์ชิ้นใดเป็นสินส่วนตัวของคุณเอง เช่น หลักฐานการรับมรดกหรือการได้มาก่อนสมรส

ตัวอย่างสมมติ: นางสุนีย์กับนายวิรัช

ตัวอย่างสมมติ นางสุนีย์จดทะเบียนสมรสกับนายวิรัชปี 2545 ระหว่างสมรสซื้อบ้านพร้อมที่ดินราคา 4,000,000 บาท ใส่ชื่อนายวิรัชคนเดียว และมีเงินฝากในชื่อนายวิรัช 1,000,000 บาท นายวิรัชมีที่ดินอีกแปลงที่ได้รับมรดกจากมารดา ปี 2568 นายวิรัชเสียชีวิต พบพินัยกรรมยกบ้าน เงินฝาก และที่ดินมรดกทั้งหมดให้หลานชาย

บ้านและเงินฝากเป็นสินสมรส รวม 5,000,000 บาท นางสุนีย์มีสิทธิขอแยกส่วนของตน 2,500,000 บาท พินัยกรรมมีผลเฉพาะอีก 2,500,000 บาทที่เป็นส่วนของนายวิรัช ส่วนที่ดินที่นายวิรัชได้รับมรดกมาเป็นสินส่วนตัว พินัยกรรมมีผลทั้งแปลง นางสุนีย์ไม่ได้มรดกจากส่วนของนายวิรัช เพราะพินัยกรรมยกไปหมดแล้ว ในทางปฏิบัติ บ้านอาจกลายเป็นกรรมสิทธิ์รวมระหว่างนางสุนีย์กับหลานชาย และต้องตกลงกันว่าจะถือร่วม ซื้อส่วนของอีกฝ่าย หรือขายแบ่งเงิน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เข้าใจว่าพินัยกรรมเป็นโมฆะทั้งฉบับ แล้วไม่ยอมรับสิทธิของผู้รับพินัยกรรมเลย ทำให้เจรจาไม่ได้และคดียืดเยื้อ
  • เข้าใจว่าทรัพย์ใส่ชื่อสามีคนเดียวเป็นของสามีทั้งหมด ชื่อในโฉนดไม่ได้ชี้ขาด ทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสโดยหลักเป็นสินสมรส
  • ปล่อยให้โอนตามพินัยกรรมไปก่อนแล้วค่อยเรียกร้อง เมื่อทรัพย์เปลี่ยนมือไปยังบุคคลภายนอกที่สุจริต การเรียกคืนจะยากและอาจเหลือเพียงสิทธิเรียกเงิน
  • สับสนระหว่างสินสมรสกับมรดก ภรรยาได้ครึ่งหนึ่งเพราะเป็นเจ้าของ ไม่ใช่เพราะเป็นทายาท สองเรื่องนี้ใช้หลักฐานและข้อกฎหมายต่างกัน

ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีนี้

ข้อพิพาทกับผู้รับพินัยกรรมมักเริ่มเร็ว เพราะอีกฝ่ายถือพินัยกรรมและอาจยื่นขอตั้งผู้จัดการมรดกทันที ภรรยาที่ดำเนินการเองมักพลาดกำหนดคัดค้านในคดีตั้งผู้จัดการมรดก หรือไม่มีหลักฐานแยกสินสมรสออกจากสินส่วนตัว ทนายช่วยได้ดังนี้

  • ตรวจความสมบูรณ์ของพินัยกรรมตามแบบที่กฎหมายกำหนด และขอบเขตทรัพย์ที่พินัยกรรมมีผล
  • จัดทำบัญชีสินสมรสและสินส่วนตัวพร้อมหลักฐานที่มาของทรัพย์แต่ละชิ้น
  • คัดค้านหรือร่วมในคดีตั้งผู้จัดการมรดก และขอคุ้มครองชั่วคราวเมื่อมีเหตุว่าทรัพย์จะถูกโอน
  • เจรจาหรือฟ้องแบ่งกรรมสิทธิ์รวมกับผู้รับพินัยกรรม

กรณีพินัยกรรมยกเฉพาะบ้านสินสมรสหลังเดียว อ่านเพิ่มได้ใน สามีทำพินัยกรรมยกบ้านสินสมรสให้บุคคลอื่นได้หรือไม่ และถ้าคู่สมรสแยกกันอยู่ก่อนเสียชีวิต ดู แยกกันอยู่แต่ไม่ได้จดทะเบียนหย่า รับมรดกคู่สมรสได้ไหม

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

สามียกสินสมรสทั้งหมดให้ลูกเมียเก่า พินัยกรรมใช้ได้ไหม?

ใช้ได้เฉพาะส่วนของสามี คือโดยหลักครึ่งหนึ่งของสินสมรส ส่วนอีกครึ่งเป็นของภรรยา สามีไม่มีอำนาจยกให้ใครตาม ป.พ.พ. มาตรา 1481 ภรรยาจึงขอแยกส่วนของตนออกก่อนได้

ภรรยายังมีสิทธิรับมรดกในส่วนของสามีอีกไหม?

ไม่มี ถ้าพินัยกรรมยกส่วนของสามีไปทั้งหมดโดยชอบ เพราะผู้รับพินัยกรรมมีสิทธิก่อนทายาทโดยธรรม ภรรยาจะได้มรดกเฉพาะจากทรัพย์ที่พินัยกรรมไม่ได้จำหน่าย หรือส่วนที่พินัยกรรมไม่มีผล

บ้านใส่ชื่อสามีคนเดียว ภรรยาอ้างเป็นสินสมรสได้ไหม?

ได้ ถ้าบ้านได้มาระหว่างสมรสและไม่ใช่สินส่วนตัวของสามี ชื่อในโฉนดไม่ได้ตัดสิทธิของคู่สมรส กรณีสงสัยว่าเป็นสินสมรสหรือไม่ กฎหมายสันนิษฐานว่าเป็นสินสมรส

ต้องฟ้องขอเพิกถอนพินัยกรรมไหม?

โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องเพิกถอนทั้งฉบับ เพราะพินัยกรรมยังมีผลในส่วนของสามี สิ่งที่ภรรยาขอคือให้แยกสินสมรสส่วนของตนออก และให้การโอนมีผลเพียงเท่าที่สามีมีสิทธิ ส่วนจะฟ้องในรูปแบบใดขึ้นกับว่าทรัพย์ถูกโอนไปแล้วหรือยัง

ถ้าทรัพย์ถูกโอนให้ผู้รับพินัยกรรมไปแล้ว ยังเรียกคืนได้ไหม?

ยังเรียกร้องได้ในส่วนที่เป็นของภรรยา แต่ควรดำเนินการโดยเร็ว ถ้าทรัพย์ถูกขายต่อให้บุคคลภายนอกที่สุจริตและเสียค่าตอบแทน ผลอาจเปลี่ยนเป็นการเรียกเงินแทน ซึ่งขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละคดี

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ