รับได้ การแยกกันอยู่หรือทิ้งร้างกันไปนานเพียงใดก็ไม่ทำให้การสมรสสิ้นสุด เมื่อยังไม่ได้จดทะเบียนหย่า คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่จึงมีสิทธิทั้งในสินสมรสครึ่งหนึ่งและในมรดกของผู้ตายในฐานะทายาทโดยธรรม เว้นแต่ผู้ตายทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ผู้อื่นหรือตัดมิให้รับมรดกไว้
คู่สมรสจำนวนมากเลิกรากันโดยไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่า ต่างคนต่างอยู่ บางคนมีครอบครัวใหม่ จนวันหนึ่งฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต คำถามจึงเกิดขึ้นสองทาง ฝ่ายที่ยังอยู่ถามว่าตนยังมีสิทธิหรือไม่ ส่วนลูกหรือญาติของผู้ตายถามว่าทำไมคนที่ทิ้งไปนานแล้วจึงกลับมาขอส่วนแบ่งได้ บทความนี้ตอบเฉพาะประเด็นนี้ พร้อมวิธีป้องกันสำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่และไม่ต้องการให้ผลเป็นเช่นนั้น
การสมรสสิ้นสุดเมื่อใด และ "แยกกันอยู่" คืออะไรในทางกฎหมาย?
การสมรสสิ้นสุดได้สามทางเท่านั้น คือความตาย การหย่า หรือศาลพิพากษาให้เพิกถอน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1501 การแยกกันอยู่ไม่อยู่ในสามทางนี้ จึงเป็นเพียงข้อเท็จจริงว่าไม่ได้อยู่บ้านเดียวกัน สถานะคู่สมรสยังอยู่ครบ
เมื่อสถานะยังอยู่ สิทธิสองชั้นก็ยังอยู่ คือสิทธิในสินสมรส และสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมประเภทคู่สมรสตามมาตรา 1629 วรรคสอง ส่วนแบ่งจะมากหรือน้อยขึ้นกับว่าผู้ตายมีทายาทชั้นใดเหลืออยู่ ดู ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635
กรณีใดยังรับมรดกได้ กรณีใดหมดสิทธิ?
ดูที่ทะเบียนเป็นหลัก ถ้าในวันที่เจ้ามรดกตายยังไม่มีการจดทะเบียนหย่า และยังไม่มีคำพิพากษาให้หย่าที่ถึงที่สุด ก็ยังเป็นคู่สมรสกัน
| สถานการณ์ในวันที่เจ้ามรดกตาย | ยังเป็นคู่สมรสและทายาทหรือไม่ |
|---|---|
| แยกกันอยู่หรือทิ้งร้างกันไปหลายปี ไม่เคยหย่า | ยังเป็น มีสิทธิรับมรดก |
| ฝ่ายหนึ่งไปอยู่กินกับคนใหม่โดยไม่จดทะเบียน | ยังเป็น คนใหม่ไม่ใช่ทายาท |
| ทำหนังสือหย่ากันเองแล้ว แต่ยังไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่า | ยังเป็น เพราะการสมรสที่จดทะเบียนต้องจดทะเบียนหย่าจึงสมบูรณ์ |
| ฟ้องหย่าอยู่ คดียังไม่ถึงที่สุด | ยังเป็น การสมรสสิ้นสุดเพราะความตาย ไม่ใช่เพราะการหย่า |
| จดทะเบียนหย่าแล้ว หรือมีคำพิพากษาให้หย่าถึงที่สุดแล้ว | ไม่เป็น ไม่มีสิทธิรับมรดก |
| ผู้ตายทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้ผู้อื่น | ยังเป็นคู่สมรส แต่ไม่ได้มรดกส่วนที่พินัยกรรมยกไปแล้ว |
แถวสุดท้ายสำคัญ กฎหมายไทยให้ผู้รับพินัยกรรมมีสิทธิก่อนทายาทโดยธรรม คู่สมรสจึงอาจไม่ได้มรดกเลยถ้าพินัยกรรมยกทรัพย์ไปหมด แต่พินัยกรรมแตะส่วนสินสมรสของคู่สมรสอีกฝ่ายไม่ได้ ดู สามีทำพินัยกรรมยกสินสมรสทั้งหมดให้คนอื่น ภรรยาต้องทำอย่างไร
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?
ศาลฎีกาวางหลักไว้ตรงกันว่า สามีภริยาที่ร้างกันหรือแยกกันอยู่โดยยังไม่ได้หย่าขาดจากกัน ยังเป็นทายาทของกันและกัน
- คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 97/2487 สามีภริยาที่ร้างกันหรือแยกกันอยู่โดยยังมิได้หย่าขาด กฎหมายยังถือเป็นทายาทกันอยู่ จึงมีสิทธิรับมรดกซึ่งกันและกัน
- คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 167/2491 ยืนยันแนวเดียวกันว่า แม้แยกไปอยู่ที่อื่นหรือทิ้งร้างกันไปนานเพียงใด เมื่อยังไม่จดทะเบียนหย่าก็ยังเป็นสามีภริยากัน และรับมรดกกันได้
เหตุผลของศาลคือ กฎหมายกำหนดเหตุสิ้นสุดของการสมรสไว้ชัดเจนแล้ว ศาลจึงไม่ถือเอาพฤติการณ์เลิกรากันเองมาแทนการหย่า แม้ผลจะดูไม่เป็นธรรมในสายตาของญาติผู้ตาย
มีข้อยกเว้นทางประวัติศาสตร์ข้อหนึ่ง คู่ที่เป็นสามีภริยากันตามกฎหมายลักษณะผัวเมียและทิ้งร้างกันไปตั้งแต่ก่อนใช้ ป.พ.พ. บรรพ 5 ศาลเคยถือว่าขาดจากกันแล้วตามกฎหมายเก่า จึงไม่รับมรดกกัน กรณีเช่นนี้ปัจจุบันพบได้น้อยมาก
ถ้าไม่ต้องการให้คู่สมรสที่แยกกันอยู่ได้ทรัพย์ ต้องทำอย่างไร?
ต้องจัดการขณะยังมีชีวิตอยู่ เพราะเมื่อเสียชีวิตแล้ว ทายาทคนอื่นจะอ้างเหตุแยกกันอยู่มาตัดสิทธิคู่สมรสไม่ได้ ทางเลือกหลักมีดังนี้
- จดทะเบียนหย่า ถ้าอีกฝ่ายยินยอม ไปจดทะเบียนหย่าที่สำนักทะเบียนพร้อมบันทึกข้อตกลงเรื่องทรัพย์สิน
- ฟ้องหย่า ถ้าอีกฝ่ายไม่ยินยอมหรือติดต่อไม่ได้ และมีเหตุฟ้องหย่าตามกฎหมาย การหย่าจะมีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด
- ทำพินัยกรรม ระบุผู้รับทรัพย์ส่วนของตนให้ชัดเจน คู่สมรสไม่ใช่ทายาทที่กฎหมายบังคับให้ต้องได้ส่วนแบ่งเสมอ
- ตัดมิให้รับมรดก โดยแสดงเจตนาชัดแจ้งตามแบบของมาตรา 1608 ดู ตัดทายาทมิให้รับมรดกตามมาตรา 1608
ข้อ 3 และข้อ 4 จัดการได้เฉพาะส่วนมรดก สินสมรสครึ่งหนึ่งยังเป็นของคู่สมรสอยู่จนกว่าจะหย่าและแบ่งทรัพย์กัน ทรัพย์ที่หามาได้ระหว่างแยกกันอยู่ก็ยังอาจเป็นสินสมรส การหย่าให้เรียบร้อยจึงเป็นทางเดียวที่ปิดเรื่องได้ทั้งสองชั้น
สำหรับฝ่ายคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่และจะใช้สิทธิ เอกสารที่ควรเตรียม ได้แก่
- สำเนาทะเบียนสมรส และหนังสือรับรองจากสำนักทะเบียนว่าไม่มีการจดทะเบียนหย่า
- ใบมรณบัตรของเจ้ามรดก
- รายการทรัพย์สินเท่าที่ทราบ เช่น โฉนด สมุดบัญชี ทะเบียนรถ
- ข้อมูลทายาทอื่น และข้อมูลว่ามีพินัยกรรมหรือไม่
ควรใช้สิทธิโดยไม่ชักช้า เพราะคดีมรดกมีอายุความสั้น ดู ฟ้องแบ่งมรดกกับอายุความมรดก 1 ปี
ตัวอย่างสมมติ: นางวันดีกับนายประเสริฐ
ตัวอย่างสมมติ นางวันดีจดทะเบียนสมรสกับนายประเสริฐปี 2535 มีลูกด้วยกัน 2 คน ปี 2548 นายประเสริฐย้ายไปทำงานต่างจังหวัดและไม่กลับมาอีก ทั้งสองไม่เคยหย่า ปี 2568 นายประเสริฐเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มีเงินฝาก 1,800,000 บาทที่เก็บได้ระหว่างแยกกันอยู่ ลูกคนโตเห็นว่าแม่ถูกทิ้งมา 20 ปี ไม่น่าจะเกี่ยวข้องกับเงินก้อนนี้
ในทางกฎหมาย นางวันดียังเป็นคู่สมรส ถ้าเงินฝากเป็นสินสมรส ครึ่งหนึ่งคือ 900,000 บาทเป็นของนางวันดี อีก 900,000 บาทเป็นมรดก แบ่งระหว่างนางวันดีกับลูก 2 คน คนละ 300,000 บาท เพราะคู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตร ถ้านายประเสริฐต้องการให้เงินตกแก่ลูกเท่านั้น เขาต้องทำพินัยกรรมไว้ และผลนั้นก็จะมีเฉพาะส่วน 900,000 บาทของเขา
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าแยกกันอยู่ครบจำนวนปีแล้วการสมรสขาดเอง การแยกกันอยู่เป็นได้อย่างมากเพียงเหตุฟ้องหย่า ไม่ทำให้หย่าโดยอัตโนมัติ
- เซ็นหนังสือหย่ากันเองแล้วไม่ไปจดทะเบียน สำหรับการสมรสที่จดทะเบียน การหย่าโดยความยินยอมต้องจดทะเบียนจึงสมบูรณ์
- ทายาทไม่ระบุชื่อคู่สมรสในการจัดการมรดก เพราะเห็นว่าเลิกกันแล้ว ซึ่งเสี่ยงถูกฟ้องเพิกถอนและถูกกล่าวหาว่าปิดบังทายาท
- คู่สมรสที่มีสิทธิปล่อยเวลาผ่านไป จนพ้นอายุความมรดกหรือจนทรัพย์ถูกโอนไปหมดแล้ว
ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีนี้
เรื่องนี้ดูเหมือนง่ายเพราะคำตอบอยู่ที่ทะเบียน แต่ข้อพิพาทจริงมักอยู่ที่ว่าทรัพย์ใดเป็นสินสมรส มีพินัยกรรมหรือไม่ และใครเป็นผู้จัดการมรดก ผู้ที่ดำเนินการเองมักพลาดเรื่องกำหนดเวลาและเอกสารที่สำนักงานที่ดินหรือธนาคารต้องการ ทนายช่วยได้ดังนี้
- ตรวจสถานะการสมรสและสถานะคดีหย่า (ถ้ามี) ณ วันที่เจ้ามรดกตาย
- แยกสินสมรสออกจากมรดก และคำนวณส่วนแบ่งของคู่สมรสกับทายาทอื่น
- ยื่นหรือคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก และฟ้องแบ่งมรดกให้ทันอายุความ
- สำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ วางแผนหย่า แบ่งทรัพย์ และทำพินัยกรรมให้มีผลตามที่ต้องการ
หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
แยกกันอยู่เกิน 3 ปี ถือว่าหย่ากันโดยอัตโนมัติไหม?
ไม่ถือ การแยกกันอยู่เป็นเพียงเหตุที่อาจใช้ฟ้องหย่าได้ตามเงื่อนไขของกฎหมาย การสมรสจะสิ้นสุดเมื่อจดทะเบียนหย่าหรือมีคำพิพากษาให้หย่าถึงที่สุดเท่านั้น ก่อนหน้านั้นยังเป็นคู่สมรสและทายาทกันอยู่
สามีทิ้งไปมีครอบครัวใหม่ ภรรยาเดิมยังรับมรดกเขาได้ไหม?
ได้ ถ้ายังไม่ได้หย่ากัน ภรรยาเดิมยังเป็นคู่สมรสตามกฎหมายและเป็นทายาทโดยธรรม ส่วนหญิงที่อยู่กินด้วยโดยไม่จดทะเบียนไม่ใช่ทายาท แต่อาจมีสิทธิในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันในฐานะเจ้าของรวม
ทำหนังสือหย่ามีพยานเซ็นแล้วแต่ยังไม่จดทะเบียน อีกฝ่ายตาย ยังรับมรดกได้ไหม?
โดยหลักยังรับได้ เพราะการสมรสที่จดทะเบียนไว้ การหย่าโดยความยินยอมจะสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนหย่าแล้ว หนังสือหย่าอย่างเดียวจึงยังไม่ทำให้สถานะคู่สมรสสิ้นไป
ลูกจะคัดค้านไม่ให้แม่ที่ทิ้งพ่อไปรับมรดกได้ไหม?
คัดค้านด้วยเหตุทิ้งร้างอย่างเดียวไม่ได้ เพราะกฎหมายยังถือว่าเป็นคู่สมรส ทางที่ตัดสิทธิได้คือเจ้ามรดกต้องหย่า ทำพินัยกรรม หรือตัดมิให้รับมรดกไว้ก่อนตาย
ทรัพย์ที่หามาได้ระหว่างแยกกันอยู่เป็นสินสมรสไหม?
โดยหลักเป็น เพราะทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสเป็นสินสมรส และการแยกกันอยู่ไม่ได้ทำให้การสมรสสิ้นสุด เว้นแต่เป็นทรัพย์ประเภทสินส่วนตัว เช่น ได้รับมรดกหรือรับการให้โดยเสน่หา
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
