แยกกันอยู่หลายปีแต่ไม่ได้จดทะเบียนหย่า รับมรดกคู่สมรสได้ไหม?

รับได้ การแยกกันอยู่หรือทิ้งร้างกันไปนานเพียงใดก็ไม่ทำให้การสมรสสิ้นสุด เมื่อยังไม่ได้จดทะเบียนหย่า คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่จึงมีสิทธิทั้งในสินสมรสครึ่งหนึ่งและในมรดกของผู้ตายในฐานะทายาทโดยธรรม เว้นแต่ผู้ตายทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ผู้อื่นหรือตัดมิให้รับมรดกไว้

คู่สมรสจำนวนมากเลิกรากันโดยไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่า ต่างคนต่างอยู่ บางคนมีครอบครัวใหม่ จนวันหนึ่งฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต คำถามจึงเกิดขึ้นสองทาง ฝ่ายที่ยังอยู่ถามว่าตนยังมีสิทธิหรือไม่ ส่วนลูกหรือญาติของผู้ตายถามว่าทำไมคนที่ทิ้งไปนานแล้วจึงกลับมาขอส่วนแบ่งได้ บทความนี้ตอบเฉพาะประเด็นนี้ พร้อมวิธีป้องกันสำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่และไม่ต้องการให้ผลเป็นเช่นนั้น

การสมรสสิ้นสุดเมื่อใด และ "แยกกันอยู่" คืออะไรในทางกฎหมาย?

การสมรสสิ้นสุดได้สามทางเท่านั้น คือความตาย การหย่า หรือศาลพิพากษาให้เพิกถอน ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1501 การแยกกันอยู่ไม่อยู่ในสามทางนี้ จึงเป็นเพียงข้อเท็จจริงว่าไม่ได้อยู่บ้านเดียวกัน สถานะคู่สมรสยังอยู่ครบ

เมื่อสถานะยังอยู่ สิทธิสองชั้นก็ยังอยู่ คือสิทธิในสินสมรส และสิทธิรับมรดกในฐานะทายาทโดยธรรมประเภทคู่สมรสตามมาตรา 1629 วรรคสอง ส่วนแบ่งจะมากหรือน้อยขึ้นกับว่าผู้ตายมีทายาทชั้นใดเหลืออยู่ ดู ส่วนแบ่งมรดกของคู่สมรสตามมาตรา 1635

กรณีใดยังรับมรดกได้ กรณีใดหมดสิทธิ?

ดูที่ทะเบียนเป็นหลัก ถ้าในวันที่เจ้ามรดกตายยังไม่มีการจดทะเบียนหย่า และยังไม่มีคำพิพากษาให้หย่าที่ถึงที่สุด ก็ยังเป็นคู่สมรสกัน

สถานการณ์ในวันที่เจ้ามรดกตายยังเป็นคู่สมรสและทายาทหรือไม่
แยกกันอยู่หรือทิ้งร้างกันไปหลายปี ไม่เคยหย่ายังเป็น มีสิทธิรับมรดก
ฝ่ายหนึ่งไปอยู่กินกับคนใหม่โดยไม่จดทะเบียนยังเป็น คนใหม่ไม่ใช่ทายาท
ทำหนังสือหย่ากันเองแล้ว แต่ยังไม่ได้ไปจดทะเบียนหย่ายังเป็น เพราะการสมรสที่จดทะเบียนต้องจดทะเบียนหย่าจึงสมบูรณ์
ฟ้องหย่าอยู่ คดียังไม่ถึงที่สุดยังเป็น การสมรสสิ้นสุดเพราะความตาย ไม่ใช่เพราะการหย่า
จดทะเบียนหย่าแล้ว หรือมีคำพิพากษาให้หย่าถึงที่สุดแล้วไม่เป็น ไม่มีสิทธิรับมรดก
ผู้ตายทำพินัยกรรมยกทรัพย์ทั้งหมดให้ผู้อื่นยังเป็นคู่สมรส แต่ไม่ได้มรดกส่วนที่พินัยกรรมยกไปแล้ว

แถวสุดท้ายสำคัญ กฎหมายไทยให้ผู้รับพินัยกรรมมีสิทธิก่อนทายาทโดยธรรม คู่สมรสจึงอาจไม่ได้มรดกเลยถ้าพินัยกรรมยกทรัพย์ไปหมด แต่พินัยกรรมแตะส่วนสินสมรสของคู่สมรสอีกฝ่ายไม่ได้ ดู สามีทำพินัยกรรมยกสินสมรสทั้งหมดให้คนอื่น ภรรยาต้องทำอย่างไร

ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร?

ศาลฎีกาวางหลักไว้ตรงกันว่า สามีภริยาที่ร้างกันหรือแยกกันอยู่โดยยังไม่ได้หย่าขาดจากกัน ยังเป็นทายาทของกันและกัน

  • คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 97/2487 สามีภริยาที่ร้างกันหรือแยกกันอยู่โดยยังมิได้หย่าขาด กฎหมายยังถือเป็นทายาทกันอยู่ จึงมีสิทธิรับมรดกซึ่งกันและกัน
  • คำพิพากษาศาลฎีกาที่ 167/2491 ยืนยันแนวเดียวกันว่า แม้แยกไปอยู่ที่อื่นหรือทิ้งร้างกันไปนานเพียงใด เมื่อยังไม่จดทะเบียนหย่าก็ยังเป็นสามีภริยากัน และรับมรดกกันได้

เหตุผลของศาลคือ กฎหมายกำหนดเหตุสิ้นสุดของการสมรสไว้ชัดเจนแล้ว ศาลจึงไม่ถือเอาพฤติการณ์เลิกรากันเองมาแทนการหย่า แม้ผลจะดูไม่เป็นธรรมในสายตาของญาติผู้ตาย

มีข้อยกเว้นทางประวัติศาสตร์ข้อหนึ่ง คู่ที่เป็นสามีภริยากันตามกฎหมายลักษณะผัวเมียและทิ้งร้างกันไปตั้งแต่ก่อนใช้ ป.พ.พ. บรรพ 5 ศาลเคยถือว่าขาดจากกันแล้วตามกฎหมายเก่า จึงไม่รับมรดกกัน กรณีเช่นนี้ปัจจุบันพบได้น้อยมาก

ถ้าไม่ต้องการให้คู่สมรสที่แยกกันอยู่ได้ทรัพย์ ต้องทำอย่างไร?

ต้องจัดการขณะยังมีชีวิตอยู่ เพราะเมื่อเสียชีวิตแล้ว ทายาทคนอื่นจะอ้างเหตุแยกกันอยู่มาตัดสิทธิคู่สมรสไม่ได้ ทางเลือกหลักมีดังนี้

  1. จดทะเบียนหย่า ถ้าอีกฝ่ายยินยอม ไปจดทะเบียนหย่าที่สำนักทะเบียนพร้อมบันทึกข้อตกลงเรื่องทรัพย์สิน
  2. ฟ้องหย่า ถ้าอีกฝ่ายไม่ยินยอมหรือติดต่อไม่ได้ และมีเหตุฟ้องหย่าตามกฎหมาย การหย่าจะมีผลเมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด
  3. ทำพินัยกรรม ระบุผู้รับทรัพย์ส่วนของตนให้ชัดเจน คู่สมรสไม่ใช่ทายาทที่กฎหมายบังคับให้ต้องได้ส่วนแบ่งเสมอ
  4. ตัดมิให้รับมรดก โดยแสดงเจตนาชัดแจ้งตามแบบของมาตรา 1608 ดู ตัดทายาทมิให้รับมรดกตามมาตรา 1608

ข้อ 3 และข้อ 4 จัดการได้เฉพาะส่วนมรดก สินสมรสครึ่งหนึ่งยังเป็นของคู่สมรสอยู่จนกว่าจะหย่าและแบ่งทรัพย์กัน ทรัพย์ที่หามาได้ระหว่างแยกกันอยู่ก็ยังอาจเป็นสินสมรส การหย่าให้เรียบร้อยจึงเป็นทางเดียวที่ปิดเรื่องได้ทั้งสองชั้น

สำหรับฝ่ายคู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่และจะใช้สิทธิ เอกสารที่ควรเตรียม ได้แก่

  • สำเนาทะเบียนสมรส และหนังสือรับรองจากสำนักทะเบียนว่าไม่มีการจดทะเบียนหย่า
  • ใบมรณบัตรของเจ้ามรดก
  • รายการทรัพย์สินเท่าที่ทราบ เช่น โฉนด สมุดบัญชี ทะเบียนรถ
  • ข้อมูลทายาทอื่น และข้อมูลว่ามีพินัยกรรมหรือไม่

ควรใช้สิทธิโดยไม่ชักช้า เพราะคดีมรดกมีอายุความสั้น ดู ฟ้องแบ่งมรดกกับอายุความมรดก 1 ปี

ตัวอย่างสมมติ: นางวันดีกับนายประเสริฐ

ตัวอย่างสมมติ นางวันดีจดทะเบียนสมรสกับนายประเสริฐปี 2535 มีลูกด้วยกัน 2 คน ปี 2548 นายประเสริฐย้ายไปทำงานต่างจังหวัดและไม่กลับมาอีก ทั้งสองไม่เคยหย่า ปี 2568 นายประเสริฐเสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มีเงินฝาก 1,800,000 บาทที่เก็บได้ระหว่างแยกกันอยู่ ลูกคนโตเห็นว่าแม่ถูกทิ้งมา 20 ปี ไม่น่าจะเกี่ยวข้องกับเงินก้อนนี้

ในทางกฎหมาย นางวันดียังเป็นคู่สมรส ถ้าเงินฝากเป็นสินสมรส ครึ่งหนึ่งคือ 900,000 บาทเป็นของนางวันดี อีก 900,000 บาทเป็นมรดก แบ่งระหว่างนางวันดีกับลูก 2 คน คนละ 300,000 บาท เพราะคู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตร ถ้านายประเสริฐต้องการให้เงินตกแก่ลูกเท่านั้น เขาต้องทำพินัยกรรมไว้ และผลนั้นก็จะมีเฉพาะส่วน 900,000 บาทของเขา

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • คิดว่าแยกกันอยู่ครบจำนวนปีแล้วการสมรสขาดเอง การแยกกันอยู่เป็นได้อย่างมากเพียงเหตุฟ้องหย่า ไม่ทำให้หย่าโดยอัตโนมัติ
  • เซ็นหนังสือหย่ากันเองแล้วไม่ไปจดทะเบียน สำหรับการสมรสที่จดทะเบียน การหย่าโดยความยินยอมต้องจดทะเบียนจึงสมบูรณ์
  • ทายาทไม่ระบุชื่อคู่สมรสในการจัดการมรดก เพราะเห็นว่าเลิกกันแล้ว ซึ่งเสี่ยงถูกฟ้องเพิกถอนและถูกกล่าวหาว่าปิดบังทายาท
  • คู่สมรสที่มีสิทธิปล่อยเวลาผ่านไป จนพ้นอายุความมรดกหรือจนทรัพย์ถูกโอนไปหมดแล้ว

ทนายช่วยอะไรได้บ้างในกรณีนี้

เรื่องนี้ดูเหมือนง่ายเพราะคำตอบอยู่ที่ทะเบียน แต่ข้อพิพาทจริงมักอยู่ที่ว่าทรัพย์ใดเป็นสินสมรส มีพินัยกรรมหรือไม่ และใครเป็นผู้จัดการมรดก ผู้ที่ดำเนินการเองมักพลาดเรื่องกำหนดเวลาและเอกสารที่สำนักงานที่ดินหรือธนาคารต้องการ ทนายช่วยได้ดังนี้

  • ตรวจสถานะการสมรสและสถานะคดีหย่า (ถ้ามี) ณ วันที่เจ้ามรดกตาย
  • แยกสินสมรสออกจากมรดก และคำนวณส่วนแบ่งของคู่สมรสกับทายาทอื่น
  • ยื่นหรือคัดค้านคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก และฟ้องแบ่งมรดกให้ทันอายุความ
  • สำหรับผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ วางแผนหย่า แบ่งทรัพย์ และทำพินัยกรรมให้มีผลตามที่ต้องการ

หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

แยกกันอยู่เกิน 3 ปี ถือว่าหย่ากันโดยอัตโนมัติไหม?

ไม่ถือ การแยกกันอยู่เป็นเพียงเหตุที่อาจใช้ฟ้องหย่าได้ตามเงื่อนไขของกฎหมาย การสมรสจะสิ้นสุดเมื่อจดทะเบียนหย่าหรือมีคำพิพากษาให้หย่าถึงที่สุดเท่านั้น ก่อนหน้านั้นยังเป็นคู่สมรสและทายาทกันอยู่

สามีทิ้งไปมีครอบครัวใหม่ ภรรยาเดิมยังรับมรดกเขาได้ไหม?

ได้ ถ้ายังไม่ได้หย่ากัน ภรรยาเดิมยังเป็นคู่สมรสตามกฎหมายและเป็นทายาทโดยธรรม ส่วนหญิงที่อยู่กินด้วยโดยไม่จดทะเบียนไม่ใช่ทายาท แต่อาจมีสิทธิในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันในฐานะเจ้าของรวม

ทำหนังสือหย่ามีพยานเซ็นแล้วแต่ยังไม่จดทะเบียน อีกฝ่ายตาย ยังรับมรดกได้ไหม?

โดยหลักยังรับได้ เพราะการสมรสที่จดทะเบียนไว้ การหย่าโดยความยินยอมจะสมบูรณ์เมื่อจดทะเบียนหย่าแล้ว หนังสือหย่าอย่างเดียวจึงยังไม่ทำให้สถานะคู่สมรสสิ้นไป

ลูกจะคัดค้านไม่ให้แม่ที่ทิ้งพ่อไปรับมรดกได้ไหม?

คัดค้านด้วยเหตุทิ้งร้างอย่างเดียวไม่ได้ เพราะกฎหมายยังถือว่าเป็นคู่สมรส ทางที่ตัดสิทธิได้คือเจ้ามรดกต้องหย่า ทำพินัยกรรม หรือตัดมิให้รับมรดกไว้ก่อนตาย

ทรัพย์ที่หามาได้ระหว่างแยกกันอยู่เป็นสินสมรสไหม?

โดยหลักเป็น เพราะทรัพย์ที่ได้มาระหว่างสมรสเป็นสินสมรส และการแยกกันอยู่ไม่ได้ทำให้การสมรสสิ้นสุด เว้นแต่เป็นทรัพย์ประเภทสินส่วนตัว เช่น ได้รับมรดกหรือรับการให้โดยเสน่หา

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ