ในครอบครัวที่พ่อหรือแม่แต่งงานใหม่ คู่สมรสใหม่หลายคนเลี้ยงดูลูกติดเหมือนลูกของตัวเอง แต่เมื่อต้องลงชื่อในเอกสารโรงเรียน ตัดสินใจเรื่องการรักษา หรือคิดถึงมรดก ก็พบว่ากฎหมายยังไม่ถือว่าเป็นพ่อหรือแม่ของเด็ก บทความนี้อธิบายเงื่อนไขการรับลูกติดเป็นบุตรบุญธรรม ความยินยอมของพ่อหรือแม่อีกฝ่าย ขั้นตอนกรณีเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ผลต่อครอบครัวเดิม และสิ่งที่ควรรู้ถ้าวันหนึ่งต้องหย่ากัน
รับลูกติดของคู่สมรสเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม
ได้ ลูกติด คือ บุตรของคู่สมรสที่เกิดจากความสัมพันธ์ก่อนการสมรสครั้งนี้ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1568 กำหนดว่า เมื่อผู้มีบุตรติดมาสมรสกับบุคคลอื่น อำนาจปกครองที่มีต่อบุตรอยู่กับผู้ที่บุตรนั้นติดมา คู่สมรสใหม่จึงไม่ได้อำนาจปกครองเพียงเพราะแต่งงาน การรับลูกติดเป็นบุตรบุญธรรมเป็นทางที่ทำให้เด็กมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของคุณ (มาตรา 1598/28)
การรับจะสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียน และถ้าเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ต้องปฏิบัติตามพระราชบัญญัติการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม พ.ศ. 2522 (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ) ก่อน (ป.พ.พ. มาตรา 1598/27) การที่เด็กอาศัยอยู่กับคุณมาหลายปีไม่ได้ทำให้ข้ามขั้นตอนนี้ได้ ภาพรวมเงื่อนไขทั่วไปอยู่ใน รับบุตรบุญธรรม ต้องทำอย่างไร
คู่สมรสที่รับลูกติดต้องอายุเท่าไร
ต้องอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี และแก่กว่าเด็กอย่างน้อย 15 ปี (ป.พ.พ. มาตรา 1598/19) กฎหมายไม่มีข้อยกเว้นให้คู่สมรสที่รับลูกติด เช่น พ่อเลี้ยงอายุ 30 ปีจะรับลูกติดของภริยาที่อายุ 17 ปีไม่ได้ เพราะห่างกันเพียง 13 ปี แม้จะเลี้ยงดูกันมานานก็ตาม
รับลูกติดเป็นบุตรบุญธรรม ต้องได้รับความยินยอมจากใครบ้าง
การรับลูกติดมักติดอยู่ที่ความยินยอมของพ่อหรือแม่อีกฝ่ายของเด็กซึ่งอยู่นอกครอบครัวใหม่ ผู้ที่ต้องให้ความยินยอมมีดังนี้
- คู่สมรสของคุณ ซึ่งเป็นพ่อหรือแม่ของเด็ก ต้องยินยอมทั้งในฐานะคู่สมรส (มาตรา 1598/25) และในฐานะบิดาหรือมารดาของผู้เยาว์ (มาตรา 1598/21)
- พ่อหรือแม่อีกฝ่ายของเด็ก โดยหลักต้องยินยอมด้วย ถ้าคนนั้นตายหรือถูกถอนอำนาจปกครองแล้ว ความยินยอมของฝ่ายที่ยังมีอำนาจปกครองเพียงพอ (มาตรา 1598/21 วรรคหนึ่ง)
- ตัวเด็ก ถ้าอายุไม่ต่ำกว่า 15 ปี ต้องให้ความยินยอมด้วย (มาตรา 1598/20)
คู่สมรสหย่ากับพ่อหรือแม่ของเด็กแล้ว ต้องขอความยินยอมอีกฝ่ายไหม
ขึ้นกับถ้อยคำในบันทึกการหย่า แนวความเห็นของหน่วยงานรัฐถือว่า ถ้าบันทึกตกลงชัดแจ้งให้คู่สมรสของคุณเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว ความยินยอมของคู่สมรสของคุณเพียงพอ แต่ถ้าเขียนเพียงว่าบุตร "อยู่ในความดูแล" ของฝ่ายใด โดยไม่ระบุชัดว่าใครเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว ถือว่าอำนาจปกครองยังอยู่กับทั้งสองฝ่าย จึงต้องได้ความยินยอมของทั้งคู่ เรื่องการตกลงอำนาจปกครองตอนหย่าอธิบายไว้ใน อำนาจปกครองบุตรหลังหย่า ร่วมกันหรือคนเดียว
ถ้าพ่อหรือแม่อีกฝ่ายแสดงเจตนาไม่ได้ หรือไม่ยอมให้ความยินยอมโดยปราศจากเหตุผลอันสมควรและเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขภาพ ความเจริญ หรือสวัสดิภาพของเด็ก ผู้ที่ประสงค์จะรับ มารดาหรือบิดา หรืออัยการ ร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนได้ (มาตรา 1598/21 วรรคสอง) ศาลจะพิจารณาจากพยานหลักฐาน ถ้าอีกฝ่ายหายไปติดต่อไม่ได้ ควรให้ทนายดูว่าเข้ากรณีใด ส่วนกรณีเด็กเกิดจากพ่อแม่ที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส เด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา (มาตรา 1546) และเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของบิดาเมื่อบิดามารดาสมรสกันภายหลัง บิดาจดทะเบียนว่าเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร (มาตรา 1547) กรณีนี้ควรให้เจ้าหน้าที่หรือทนายตรวจว่าต้องใช้ความยินยอมของใครบ้าง
ลูกติดเป็นบุตรบุญธรรมของคู่สมรสอยู่แล้ว ทำอย่างไร
ถ้าเด็กเป็นบุตรบุญธรรมของคู่สมรสของคุณอยู่แล้ว คุณรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมด้วยได้ โดยต้องได้ความยินยอมของคู่สมรสที่เป็นผู้รับอยู่เดิม และกฎหมายไม่ให้นำมาตรา 1598/21 เรื่องความยินยอมของบิดามารดามาใช้ (มาตรา 1598/26) หลังกฎหมายสมรสเท่าเทียมมีผลเมื่อเดือนมกราคม 2568 คู่สมรสตามกฎหมายปัจจุบัน ไม่ว่าเพศใด ใช้เงื่อนไขเดียวกัน
ขั้นตอนรับลูกติดที่ยังเป็นผู้เยาว์
- ยื่นคำขอพร้อมหนังสือยินยอม ที่ศูนย์อำนวยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม กรมกิจการเด็กและเยาวชน หรือ พมจ. ตามภูมิลำเนาของผู้ขอ (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 20)
- เจ้าหน้าที่สอบข้อเท็จจริง เรื่องคุณสมบัติและสภาพความเป็นอยู่ของผู้ขอ ผู้ให้ความยินยอม และเด็ก (มาตรา 21)
- ทดลองเลี้ยงดูไม่น้อยกว่าหกเดือน (มาตรา 23) คู่สมรสของพ่อหรือแม่เด็กไม่อยู่ในรายชื่อญาติที่ได้รับยกเว้นตามมาตรา 19 วรรคสอง บางกรณี เช่น คู่สมรสรับลูกติด อาจได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดูตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง ควรสอบถามเจ้าหน้าที่
- คณะกรรมการพิจารณาอนุมัติ
- จดทะเบียนภายในหกเดือน นับแต่ได้รับแจ้งคำอนุมัติ ขยายได้อีกไม่เกินสามเดือนเมื่อมีพฤติการณ์พิเศษ (มาตรา 29)
ถ้าลูกติดบรรลุนิติภาวะแล้ว ยื่นคำร้องขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียนได้โดยไม่ต้องผ่านคณะกรรมการ แต่ต้องมีความยินยอมของตัวผู้ถูกรับและคู่สมรสของแต่ละฝ่าย ถ้าคุณเป็นชาวต่างชาติที่สมรสกับคนไทย เงื่อนไขฝ่ายผู้รับต้องดูกฎหมายสัญชาติของคุณด้วย อ่านต่อใน รับบุตรบุญธรรมต่างชาติ ทำได้ไหม
รับลูกติดแล้ว มีผลต่อพ่อแม่เดิม นามสกุล และมรดกอย่างไร
เด็กมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของคุณ และกฎหมายให้นำบทว่าด้วยสิทธิและหน้าที่ของบิดามารดาและบุตรมาใช้โดยอนุโลม (มาตรา 1598/28) อำนาจปกครองหมายถึงอะไรบ้าง ดูได้ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร ผลที่ควรรู้มีดังนี้
- พ่อหรือแม่โดยกำเนิดที่อยู่นอกครอบครัวใหม่ หมดอำนาจปกครองนับแต่วันที่เด็กเป็นบุตรบุญธรรม แต่เด็กไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา เช่น ยังเป็นบุตรและทายาทโดยธรรมของพ่อหรือแม่คนนั้น
- คู่สมรสของคุณซึ่งเป็นพ่อหรือแม่ของเด็ก มาตรา 1598/28 เขียนผลเรื่องอำนาจปกครองไว้โดยไม่มีข้อยกเว้นเฉพาะกรณีลูกติด และยังไม่พบแนวทางทางการที่ตอบประเด็นนี้ตรง ๆ ก่อนยื่นคำขอควรให้ทนายตรวจผลต่ออำนาจปกครองของคู่สมรสในเรื่องของคุณ
- นามสกุล เด็กมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของผู้รับได้ ไม่ได้บังคับ และใช้สกุลเดิมต่อได้ การเปลี่ยนชื่อสกุลยื่นที่สำนักทะเบียนตามขั้นตอนของสำนักทะเบียน
- มรดก เด็กถือเป็นผู้สืบสันดานของคุณเหมือนบุตรชอบด้วยกฎหมาย (มาตรา 1627) แต่คุณไม่มีสิทธิรับมรดกของเด็กในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/29)
ส่วนหน้าที่ค่าเลี้ยงดูของพ่อหรือแม่โดยกำเนิดหลังเด็กเป็นบุตรบุญธรรม ตัวบทไม่ได้เขียนไว้ชัด ถ้ามีข้อตกลงหรือคำพิพากษาเรื่องค่าเลี้ยงดูอยู่เดิม ควรปรึกษาทนายก่อนยื่นคำขอ
ถ้าหย่ากับคู่สมรสภายหลัง ลูกติดยังเป็นบุตรบุญธรรมไหม
ยังเป็น การหย่าไม่ใช่วิธีเลิกรับบุตรบุญธรรมที่กฎหมายกำหนด ความเป็นบุตรบุญธรรมจึงคงอยู่จนกว่าจะมีการเลิกตามกฎหมาย คือ ตกลงเลิกแล้วจดทะเบียน (มาตรา 1598/31) หรือฟ้องเลิกโดยมีเหตุตามมาตรา 1598/33 ถ้าเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ผู้รับต้องแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่และเข้าสู่กระบวนการให้คำปรึกษาก่อนขอจดทะเบียนเลิกหรือยื่นคำร้องต่อศาลตามมาตรา 1598/31 (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 31/1) และในบางกรณีผู้รับที่เลิกแล้วอาจยังต้องเสียค่าอุปการะเลี้ยงดูและการศึกษาจนเด็กบรรลุนิติภาวะ รายละเอียดอยู่ใน เลิกรับบุตรบุญธรรมได้ไหม การตัดสินใจรับลูกติดจึงควรคิดถึงความผูกพันระยะยาวนี้ด้วย
ตัวอย่างสมมติ: บันทึกการหย่าเขียนแค่ว่าบุตรอยู่กับมารดา
ตัวอย่างสมมติ นางบีหย่ากับนายซีโดยบันทึกการหย่าเขียนว่า "บุตรอยู่ในความดูแลของมารดา" ต่อมานางบีสมรสกับนายเออายุ 36 ปี และนายเอต้องการรับเด็กหญิงดีอายุ 10 ปีเป็นบุตรบุญธรรม นายเอผ่านเกณฑ์อายุ แต่เพราะบันทึกไม่ได้ระบุชัดว่านางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว จึงต้องได้ความยินยอมของทั้งนางบีและนายซี ถ้านายซีไม่ยอมโดยไม่มีเหตุผลอันสมควรและเป็นปฏิปักษ์ต่อสวัสดิภาพของเด็ก ฝ่ายที่ประสงค์จะรับหรือนางบีอาจร้องขอให้ศาลมีคำสั่งแทน ซึ่งศาลจะพิจารณาจากพยานหลักฐาน ผลจริงขึ้นกับข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อรับลูกติด
- คิดว่าแต่งงานแล้วมีอำนาจปกครองลูกติด อำนาจปกครองอยู่กับพ่อหรือแม่ที่เด็กติดมา
- คิดว่าคู่สมรสไม่ต้องดูเกณฑ์อายุ ต้องอายุ 25 ปีขึ้นไปและแก่กว่าเด็กอย่างน้อย 15 ปี
- ไม่อ่านบันทึกการหย่าก่อนยื่น จนขาดความยินยอมของพ่อหรือแม่อีกฝ่าย
- เข้าใจว่าไม่ต้องทดลองเลี้ยงดูแน่นอน ข้อยกเว้นสำหรับคู่สมรสยังต้องสอบถามเจ้าหน้าที่
- ให้เงินพ่อหรือแม่อีกฝ่ายเพื่อแลกความยินยอม การให้ค่าตอบแทนเพื่อให้ได้ความยินยอมเป็นความผิดอาญา
การรับลูกติดเกี่ยวข้องกับคนหลายฝ่าย ทั้งคู่สมรส พ่อหรือแม่อีกฝ่าย และตัวเด็ก ถ้าบันทึกการหย่าเขียนไม่ชัด อีกฝ่ายติดต่อไม่ได้ หรือมีค่าเลี้ยงดูค้างอยู่ ควรให้ทนายตรวจบันทึกการหย่า ทะเบียนสมรส และสูติบัตรของเด็กก่อนยื่นคำขอ หากต้องการให้ช่วยวางขั้นตอนสำหรับครอบครัวของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
แต่งงานกับแม่ของเด็กแล้ว มีอำนาจปกครองลูกติดไหม?
ไม่มี ป.พ.พ. มาตรา 1568 กำหนดว่าอำนาจปกครองบุตรที่ติดมาอยู่กับผู้ที่บุตรนั้นติดมา คู่สมรสใหม่จะมีฐานะเป็นบิดาหรือมารดาตามกฎหมายได้ด้วยการรับเป็นบุตรบุญธรรมและจดทะเบียน
พ่อของเด็กไม่ยอมให้ความยินยอม ทำอย่างไร?
ถ้าพ่อของเด็กยังมีอำนาจปกครองและไม่ยอมโดยปราศจากเหตุผลอันสมควรและเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขภาพ ความเจริญ หรือสวัสดิภาพของเด็ก ร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนได้ตามมาตรา 1598/21 วรรคสอง ศาลจะพิจารณาจากพยานหลักฐานในแต่ละคดี
รับลูกติดเป็นบุตรบุญธรรม ต้องทดลองเลี้ยงดูหรือไม่?
โดยหลักต้อง เพราะคู่สมรสของพ่อหรือแม่เด็กไม่อยู่ในรายชื่อญาติที่ได้รับยกเว้นตามกฎหมาย แต่บางกรณีอาจได้รับยกเว้นตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ก่อนยื่น
หย่ากับคู่สมรสแล้ว ลูกติดยังเป็นบุตรบุญธรรมไหม?
ยังเป็น การหย่าไม่ได้ทำให้การรับบุตรบุญธรรมสิ้นสุดเอง ต้องเลิกโดยความตกลงและจดทะเบียน หรือฟ้องเลิกโดยมีเหตุตามกฎหมาย และถ้าเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ผู้รับต้องผ่านการให้คำปรึกษาก่อนขอจดทะเบียนเลิก
ลูกติดต้องเปลี่ยนมาใช้นามสกุลของผู้รับหรือไม่?
ไม่ต้อง บุตรบุญธรรมมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของผู้รับได้แต่ไม่ได้บังคับ จะใช้สกุลเดิมต่อก็ได้ ถ้าต้องการเปลี่ยนให้ยื่นที่สำนักทะเบียนตามขั้นตอนของสำนักทะเบียน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
