หลายครอบครัวเลี้ยงดูเด็กคนหนึ่งมานานจนผูกพันเหมือนลูก แล้วอยากทำให้ถูกต้องตามกฎหมาย คำถามแรกจึงมักเป็นว่าต้องเริ่มที่ไหน ต้องมีคุณสมบัติอะไร และต้องให้ใครลงชื่อยินยอม บทความนี้เป็นภาพรวมของการรับบุตรบุญธรรมตั้งแต่เงื่อนไขอายุ ความยินยอม ขั้นตอนผ่านหน่วยงานกรณีเด็ก ไปจนถึงการจดทะเบียน เพื่อให้คุณรู้ว่าเรื่องของคุณอยู่ในเส้นทางใด
การรับบุตรบุญธรรม คืออะไร และมีผลเมื่อไร
การรับบุตรบุญธรรม คือ การที่บุคคลหนึ่งรับบุคคลอื่นซึ่งไม่ใช่บุตรของตนตามกฎหมายมาเป็นบุตร โดยจดทะเบียนตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) ผลคือบุตรบุญธรรมมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับ (มาตรา 1598/28) จุดที่ต้องจำคือ ป.พ.พ. มาตรา 1598/27 กำหนดว่าการรับบุตรบุญธรรม "จะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมาย" การเลี้ยงดูกันมาหลายปี การทำหนังสือมอบตัวเด็ก หรือการให้เด็กใช้นามสกุลของคุณ จึงยังไม่ทำให้เด็กเป็นบุตรบุญธรรม
มาตราเดียวกันกำหนดต่อว่า ถ้าผู้จะเป็นบุตรบุญธรรมเป็นผู้เยาว์ ต้องปฏิบัติตามกฎหมายว่าด้วยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมก่อน ผู้เยาว์คือผู้ที่ยังอายุไม่ครบยี่สิบปีบริบูรณ์และยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรส (ป.พ.พ. มาตรา 19 และ 20) ส่วนกฎหมายที่ว่าคือพระราชบัญญัติการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม พ.ศ. 2522 (ต่อไปเรียก "พ.ร.บ.การรับเด็กฯ") การรับผู้ใหญ่กับการรับเด็กจึงเดินคนละเส้นทาง
| ประเด็น | ผู้ถูกรับบรรลุนิติภาวะแล้ว | ผู้ถูกรับเป็นผู้เยาว์ |
|---|---|---|
| อายุผู้รับ | ไม่ต่ำกว่า 25 ปี และแก่กว่าผู้ถูกรับอย่างน้อย 15 ปี | เหมือนกัน |
| ต้องได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการก่อนหรือไม่ | ไม่ต้อง ยื่นคำร้องต่อนายทะเบียนได้เมื่อครบเงื่อนไข | ต้อง ยื่นคำขอตาม พ.ร.บ.การรับเด็กฯ และได้รับอนุมัติก่อน |
| ทดลองเลี้ยงดู | ไม่มี | ไม่น้อยกว่าหกเดือน เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย |
| ความยินยอมหลัก | ผู้ถูกรับ และคู่สมรสของแต่ละฝ่าย (ถ้ามี) | เด็กที่อายุ 15 ปีขึ้นไป บิดามารดาของเด็ก และคู่สมรสของผู้รับ (ถ้ามี) |
| มีผลเมื่อไร | เมื่อจดทะเบียน | เมื่อจดทะเบียนหลังได้รับอนุมัติ |
ใครรับบุตรบุญธรรมได้ ต้องอายุเท่าไร
ผู้รับต้องมีอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี และต้องแก่กว่าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมอย่างน้อย 15 ปี (ป.พ.พ. มาตรา 1598/19) สองเงื่อนไขนี้ต้องครบพร้อมกัน และกฎหมายไม่มีข้อยกเว้นให้ญาติหรือคู่สมรสที่จะรับลูกติดของอีกฝ่าย เช่น ผู้รับอายุ 30 ปีจะรับเด็กอายุ 16 ปีไม่ได้ เพราะห่างกันเพียง 14 ปี กรมกิจการเด็กและเยาวชนนับอายุ 25 ปีตั้งแต่วันเกิดถึงวันที่ยื่นคำร้อง
อายุเป็นเพียงเงื่อนไขขั้นต่ำ ในกรณีรับเด็ก กฎหมายกำหนดให้มีการเตรียมความพร้อมแก่ผู้ขอและเด็กตามที่คณะกรรมการกำหนด (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 5) การผ่านเกณฑ์อายุจึงไม่ได้แปลว่าจะได้รับอนุมัติเสมอไป
รับบุตรบุญธรรมต้องได้รับความยินยอมจากใครบ้าง
ผู้ที่ต้องให้ความยินยอมตาม ป.พ.พ. มีดังนี้
- ตัวผู้จะเป็นบุตรบุญธรรม ถ้ามีอายุไม่ต่ำกว่า 15 ปี ต้องให้ความยินยอมด้วย ใช้ทั้งกรณีเด็กและผู้ใหญ่ (มาตรา 1598/20)
- บิดาและมารดาของผู้เยาว์ ต้องยินยอมทั้งสองคน ถ้าคนหนึ่งตายหรือถูกถอนอำนาจปกครอง ใช้ความยินยอมของฝ่ายที่ยังมีอำนาจปกครอง (มาตรา 1598/21 วรรคหนึ่ง)
- คู่สมรส ถ้าผู้จะรับหรือผู้จะเป็นบุตรบุญธรรมมีคู่สมรสอยู่ ต้องได้รับความยินยอมจากคู่สมรสก่อน (มาตรา 1598/25)
- สถานสงเคราะห์ ถ้าเด็กถูกทอดทิ้งและอยู่ในความดูแลของสถานสงเคราะห์ สถานสงเคราะห์ให้ความยินยอมแทน (มาตรา 1598/22)
หลังกฎหมายสมรสเท่าเทียมมีผลเมื่อเดือนมกราคม 2568 คู่สมรสตามกฎหมายปัจจุบัน ไม่ว่าเพศใด ใช้เงื่อนไขเดียวกันนี้
พ่อหรือแม่ของเด็กไม่ยอมเซ็น หรือติดต่อไม่ได้ ทำอย่างไร
ร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนได้ในกรณีที่กฎหมายกำหนด ป.พ.พ. มาตรา 1598/21 วรรคสอง เปิดช่องไว้เมื่อไม่มีผู้ให้ความยินยอม ผู้มีสิทธิยินยอมแสดงเจตนาไม่ได้ หรือไม่ยอมให้ความยินยอมโดยปราศจากเหตุผลอันสมควรและเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขภาพ ความเจริญ หรือสวัสดิภาพของผู้เยาว์ ผู้ร้องขอได้แก่มารดาหรือบิดา ผู้ประสงค์จะรับบุตรบุญธรรม หรืออัยการ ส่วนคู่สมรสที่ไม่อาจให้ความยินยอม หรือไปจากภูมิลำเนาหาตัวไม่พบไม่น้อยกว่าหนึ่งปี ต้องร้องขอให้ศาลอนุญาตแทนเช่นกัน (มาตรา 1598/25)
ถ้าพ่อแม่ของเด็กหย่ากันแล้ว ต้องอ่านถ้อยคำในบันทึกการหย่าให้ดี แนวความเห็นของหน่วยงานรัฐถือว่า ถ้าบันทึกตกลงชัดแจ้งให้ฝ่ายหนึ่งเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว ความยินยอมของฝ่ายนั้นเพียงพอ แต่ถ้าเขียนเพียงว่าบุตรอยู่ในความดูแลของฝ่ายใด ถือว่าอำนาจปกครองยังอยู่กับทั้งสองฝ่าย จึงต้องได้ความยินยอมทั้งคู่ อ่านต่อได้ใน รับลูกติดของคู่สมรสเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม
ขั้นตอนรับเด็กที่ยังเป็นผู้เยาว์มีอะไรบ้าง
การรับผู้เยาว์ต้องผ่าน พ.ร.บ.การรับเด็กฯ ทุกกรณี รวมถึงการรับหลานหรือลูกติดของคู่สมรส กฎหมายห้ามบุคคลอื่นนอกจากกรมที่ พ.ร.บ. กำหนด ส่วนราชการที่กรมมอบหมาย และองค์การสวัสดิภาพเด็กที่ได้รับใบอนุญาต ดำเนินการให้มีการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 6) ปัจจุบันงานนี้อยู่ที่ศูนย์อำนวยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม กรมกิจการเด็กและเยาวชน และสำนักงานพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์จังหวัด (พมจ.) ขั้นตอนหลักตามกฎหมายมีดังนี้
- ยื่นคำขอพร้อมหนังสือแสดงความยินยอม ผู้ขอที่มีภูมิลำเนาในกรุงเทพมหานครหรือในต่างประเทศยื่นต่ออธิบดี ภูมิลำเนาในจังหวัดอื่นยื่นต่อผู้ว่าราชการจังหวัด (มาตรา 20)
- เจ้าหน้าที่สอบข้อเท็จจริง เรื่องคุณสมบัติและสภาพความเป็นอยู่ของผู้ขอ ผู้ให้ความยินยอม และเด็ก (มาตรา 21)
- พิจารณาว่าจะให้ทดลองเลี้ยงดูหรือไม่ ถ้าอธิบดีหรือผู้ว่าราชการจังหวัดสั่งไม่ให้ทดลองเลี้ยงดู ผู้ขออุทธรณ์ต่อศาลได้ภายใน 60 วัน และคำสั่งศาลชั้นต้นเป็นที่สุด (มาตรา 22)
- ทดลองเลี้ยงดูไม่น้อยกว่าหกเดือน (มาตรา 23) ระหว่างนี้ผู้ขอถอนคำขอได้ แต่ต้องคืนเด็กโดยไม่ชักช้า
- คณะกรรมการพิจารณาอนุมัติ ถ้าไม่อนุมัติ ต้องคืนเด็ก และอุทธรณ์ต่อศาลได้
- จดทะเบียนภายในหกเดือน นับแต่ได้รับแจ้งคำอนุมัติ ถ้าไม่จดถือว่าสละสิทธิและต้องมอบเด็กคืน เว้นแต่มีพฤติการณ์พิเศษ คณะกรรมการขยายเวลาได้อีกไม่เกินสามเดือนนับแต่พฤติการณ์พิเศษสิ้นสุด (มาตรา 29)
ญาติต้องทดลองเลี้ยงดูด้วยหรือไม่
ไม่ต้องทดลองเลี้ยงดู ถ้าผู้ขอเป็นพี่ร่วมบิดามารดา พี่ร่วมบิดาหรือมารดา ทวด ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา หรือผู้ปกครองของเด็ก (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 19 วรรคสอง) แต่ข้อยกเว้นนี้ยกเว้นเฉพาะการทดลองเลี้ยงดู ญาติยังต้องยื่นคำขอ ผ่านการสอบข้อเท็จจริง และได้รับอนุมัติก่อนจดทะเบียน บางกรณี เช่น คู่สมรสรับลูกติด อาจได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดูตามหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ รายละเอียดเฉพาะกรณีญาติอยู่ใน รับหลานเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม
จ่ายเงินให้พ่อแม่เด็ก หรือรับเด็กผ่านคนกลางได้หรือไม่
ไม่ได้ การใช้อุบาย ขู่เข็ญ ใช้อำนาจครอบงำ หรือเป็นคนกลางชักจูงโดยให้ค่าตอบแทนหรือประโยชน์ที่มิควรได้ เพื่อให้ได้ความยินยอม เป็นความผิดอาญา (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 18/1 และ 34/1) และการที่บุคคลอื่นนอกจากหน่วยงานตามกฎหมายจัดให้มีการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม ไม่ว่าโดยทางตรงหรือทางอ้อม ก็มีโทษอาญาเช่นกัน (มาตรา 6 และ 34)
รับผู้ใหญ่เป็นบุตรบุญธรรม ทำอย่างไร
ถ้าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมบรรลุนิติภาวะแล้วและครบคุณสมบัติตามกฎหมาย ยื่นคำร้องขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียนได้โดยไม่ต้องรอการอนุมัติของคณะกรรมการ แต่ยังต้องครบเงื่อนไขอายุ (มาตรา 1598/19) ความยินยอมของผู้ถูกรับ (มาตรา 1598/20) และความยินยอมของคู่สมรสของแต่ละฝ่าย (มาตรา 1598/25)
จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมที่ไหน และใช้เอกสารอะไร
จดทะเบียนกับนายทะเบียนที่สำนักทะเบียนอำเภอหรือสำนักงานเขต ถ้าอยู่ต่างประเทศจดที่สถานเอกอัครราชทูตหรือสถานกงสุลไทยได้ กรณีผู้เยาว์ ความยินยอมที่ยื่นไว้ตอนยื่นคำขอถือเป็นความยินยอมในการจดทะเบียนด้วย (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 27) เอกสารที่ใช้จริงต่างกันไปตามกรณีและสำนักงาน หมวดหลักที่ควรเตรียมมีดังนี้
- เอกสารแสดงตัวของผู้รับ ผู้ถูกรับ และผู้ให้ความยินยอม
- หนังสือแสดงความยินยอมของผู้มีสิทธิยินยอมตามกฎหมาย
- ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่าที่เกี่ยวข้อง เช่น บันทึกการหย่าที่ระบุผู้ใช้อำนาจปกครอง
- หนังสือแจ้งการอนุมัติของคณะกรรมการ กรณีผู้ถูกรับเป็นผู้เยาว์
- คำสั่งศาล ถ้าศาลอนุญาตแทนความยินยอม
รายการนี้เป็นหมวดกว้าง ๆ ไม่ใช่รายการครบถ้วนตามประกาศทางการ ก่อนไปยื่นควรสอบถามสำนักงานที่จะยื่นจริง
เป็นบุตรบุญธรรมแล้ว มีผลอย่างไร
บุตรบุญธรรมมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับ แต่ไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา และบิดามารดาโดยกำเนิดหมดอำนาจปกครองนับแต่วันเวลาที่เด็กเป็นบุตรบุญธรรม (ป.พ.พ. มาตรา 1598/28) อำนาจปกครองครอบคลุมเรื่องใดบ้าง ดูได้ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร ส่วนนามสกุล มรดก และสิทธิหน้าที่อื่นอธิบายไว้ใน บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร ถ้ายังลังเลว่าควรรับรองบุตรหรือรับเป็นบุตรบุญธรรม ดูความต่างได้ที่ รับรองบุตรกับบุตรบุญธรรม ต่างกันอย่างไร
ตัวอย่างสมมติ: คู่สมรสรับลูกของเพื่อนบ้าน
ตัวอย่างสมมติ นายเออายุ 40 ปี และนางบีคู่สมรสอายุ 38 ปี มีภูมิลำเนาในต่างจังหวัด ต้องการรับเด็กหญิงซีอายุ 8 ปี ลูกของเพื่อนบ้านซึ่งบิดาเสียชีวิตแล้ว ทั้งคู่ผ่านเกณฑ์อายุ ความยินยอมของมารดาซึ่งยังมีอำนาจปกครองเพียงพอ และนายเอกับนางบีต้องให้ความยินยอมแก่กันในฐานะคู่สมรส ทั้งสองยื่นคำขอที่ พมจ. และต้องทดลองเลี้ยงดู เพราะเพื่อนบ้านไม่อยู่ในกลุ่มญาติที่ได้รับยกเว้น เมื่อคณะกรรมการอนุมัติแล้วต้องไปจดทะเบียนภายในหกเดือนนับแต่ได้รับแจ้ง ผลจริงของแต่ละกรณีขึ้นกับการพิจารณาของหน่วยงาน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยในการรับบุตรบุญธรรม
- เข้าใจว่าเลี้ยงดูกันนานแล้วถือเป็นบุตรบุญธรรม การรับบุตรบุญธรรมสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียนเท่านั้น
- พาเด็กไปอำเภอทันทีทั้งที่ยังเป็นผู้เยาว์ ต้องผ่าน พ.ร.บ.การรับเด็กฯ และได้รับอนุมัติก่อน แม้ผู้รับจะเป็นญาติ
- ขาดความยินยอมบางคน เช่น คู่สมรสของผู้รับ หรือพ่อแม่ที่หย่ากันแต่บันทึกการหย่าไม่ได้ระบุผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว
- รับเด็กผ่านคนกลางหรือจ่ายเงินแลกความยินยอม เป็นความผิดอาญา
- ได้รับอนุมัติแล้วไม่ไปจดทะเบียนตามกำหนด พ้นหกเดือนโดยไม่มีพฤติการณ์พิเศษถือว่าสละสิทธิ
ถ้าเรื่องของคุณมีผู้ให้ความยินยอมที่ติดต่อไม่ได้ บันทึกการหย่าเขียนไม่ชัด หรืออาจต้องยื่นคำร้องต่อศาล ควรให้ทนายตรวจเอกสารและลำดับขั้นตอนก่อนยื่นคำขอ หากต้องการให้ช่วยประเมินเรื่องของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
รับบุตรบุญธรรมต้องอายุเท่าไร?
ผู้รับต้องอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี และแก่กว่าผู้ที่จะเป็นบุตรบุญธรรมอย่างน้อย 15 ปี ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1598/19 ต้องครบทั้งสองเงื่อนไข และไม่มีข้อยกเว้นสำหรับญาติหรือคู่สมรสที่รับลูกติด
จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมที่อำเภอได้เลยไหม?
ได้ ถ้าผู้ถูกรับบรรลุนิติภาวะแล้วและครบเงื่อนไขตามกฎหมาย แต่ถ้าเป็นผู้เยาว์ ต้องยื่นคำขอตาม พ.ร.บ.การรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม และได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการก่อน จึงจะไปจดทะเบียนได้
ทดลองเลี้ยงดูนานเท่าไร?
ไม่น้อยกว่าหกเดือนตาม พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 23 ญาติบางกลุ่ม เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย ได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดู แต่ยังต้องยื่นคำขอและได้รับอนุมัติ
คู่สมรสไม่ยินยอม รับบุตรบุญธรรมได้หรือไม่?
โดยหลักไม่ได้ ผู้มีคู่สมรสต้องได้ความยินยอมจากคู่สมรสก่อน ช่องทางให้ศาลอนุญาตแทนตามมาตรา 1598/25 มีเฉพาะกรณีคู่สมรสไม่อาจให้ความยินยอม หรือไปจากภูมิลำเนาหาตัวไม่พบไม่น้อยกว่าหนึ่งปี
รับบุตรบุญธรรมได้กี่คน?
กฎหมายไม่ได้กำหนดจำนวนสูงสุดไว้ แต่ในกรณีรับเด็กที่ต้องผ่านคณะกรรมการ คณะกรรมการจะพิจารณาความพร้อมของผู้ขอเป็นรายกรณี รวมถึงจำนวนบุตรที่มีอยู่แล้ว
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
