รับหลานเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม? ต้องทำอย่างไร และต่างจากขอเป็นผู้ปกครองตรงไหน

ปู่ย่าตายายหรือน้าที่เลี้ยงหลานมาตั้งแต่เล็ก มักเจอปัญหาเมื่อโรงเรียน โรงพยาบาล หรือธนาคารถามว่าใครมีอำนาจลงชื่อแทนเด็ก หลายบ้านจึงคิดถึงการรับหลานเป็นบุตรบุญธรรม เพื่อให้สถานะชัดและเด็กมั่นคงในระยะยาว บทความนี้ตอบว่าญาติรับหลานได้หรือไม่ ขั้นตอนต่างจากคนทั่วไปตรงไหน มีผลต่อพ่อแม่ของหลานอย่างไร และเมื่อไรการขอเป็นผู้ปกครองเหมาะกว่า

รับหลานเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม

ได้ การรับหลานเป็นบุตรบุญธรรม คือ การที่ปู่ ย่า ตา ยาย หรือญาติคนอื่นจดทะเบียนรับหลานเป็นบุตรตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) ทำให้หลานมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับ (มาตรา 1598/28) ญาติต้องครบเงื่อนไขเดียวกับคนทั่วไป ต่างกันเพียงญาติใกล้ชิดบางกลุ่มไม่ต้องทดลองเลี้ยงดู และการรับจะสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียน ถ้าหลานยังเป็นผู้เยาว์ ต้องปฏิบัติตามพระราชบัญญัติการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม พ.ศ. 2522 (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ) ก่อน (ป.พ.พ. มาตรา 1598/27) ภาพรวมเงื่อนไขทั้งหมดอยู่ใน รับบุตรบุญธรรม ต้องทำอย่างไร

ญาติต้องอายุเท่าไรจึงรับหลานได้

ผู้รับต้องอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี และแก่กว่าหลานอย่างน้อย 15 ปี (ป.พ.พ. มาตรา 1598/19) ข้อนี้ไม่มีข้อยกเว้นสำหรับญาติ ปู่ย่าตายายมักผ่านเกณฑ์ แต่น้าหรือพี่ที่อายุห่างจากเด็กไม่มากอาจติด เช่น พี่สาวอายุ 28 ปีจะรับน้องอายุ 15 ปีเป็นบุตรบุญธรรมไม่ได้ เพราะห่างกันเพียง 13 ปี

รับหลานเป็นบุตรบุญธรรม ต้องได้ความยินยอมจากใคร

การเป็นญาติไม่ได้ทำให้ไม่ต้องขอความยินยอม พ่อแม่ของหลานยังเป็นผู้มีสิทธิยินยอมตามกฎหมาย ผู้ที่ต้องให้ความยินยอมมีดังนี้

  • บิดาและมารดาของหลาน ต้องยินยอมทั้งสองคน ถ้าคนหนึ่งตายหรือถูกถอนอำนาจปกครอง ใช้ความยินยอมของฝ่ายที่ยังมีอำนาจปกครอง (มาตรา 1598/21 วรรคหนึ่ง)
  • ตัวหลาน ถ้าอายุไม่ต่ำกว่า 15 ปี ต้องให้ความยินยอมด้วย (มาตรา 1598/20)
  • คู่สมรสของผู้รับ เช่น ตาจะรับหลาน ต้องได้ความยินยอมจากยายซึ่งเป็นคู่สมรสก่อน (มาตรา 1598/25)

ถ้าไม่มีผู้ให้ความยินยอม เช่น พ่อแม่ของหลานเสียชีวิตทั้งคู่ หรือผู้มีสิทธิยินยอมแสดงเจตนาไม่ได้ หรือไม่ยอมโดยปราศจากเหตุผลอันสมควรและเป็นปฏิปักษ์ต่อสุขภาพ ความเจริญ หรือสวัสดิภาพของเด็ก ผู้ที่ประสงค์จะรับ มารดาหรือบิดา หรืออัยการ ร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนได้ (มาตรา 1598/21 วรรคสอง) ถ้าพ่อแม่ของหลานหย่ากัน แนวความเห็นของหน่วยงานรัฐถือว่า ความยินยอมของฝ่ายเดียวพอเมื่อบันทึกการหย่าตกลงชัดแจ้งให้ฝ่ายนั้นเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว ถ้าเขียนเพียงว่าบุตรอยู่กับฝ่ายใด ต้องได้ความยินยอมทั้งสองฝ่าย

ขั้นตอนรับหลานที่ยังเป็นผู้เยาว์มีอะไรบ้าง

หลานที่อายุยังไม่ถึงยี่สิบปีและยังไม่บรรลุนิติภาวะด้วยการสมรสเป็นผู้เยาว์ ต้องผ่าน พ.ร.บ.การรับเด็กฯ ทุกกรณี ความต่างของญาติอยู่ที่การทดลองเลี้ยงดูเท่านั้น ขั้นตอนหลักมีดังนี้

  1. ยื่นคำขอพร้อมหนังสือยินยอม ที่ศูนย์อำนวยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม กรมกิจการเด็กและเยาวชน หรือ พมจ. ตามภูมิลำเนาของผู้ขอ (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 20)
  2. เจ้าหน้าที่สอบข้อเท็จจริง เรื่องคุณสมบัติและสภาพความเป็นอยู่ของผู้ขอ ผู้ให้ความยินยอม และเด็ก (มาตรา 21)
  3. ได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดู ถ้าผู้ขอเป็นพี่ร่วมบิดามารดา พี่ร่วมบิดาหรือมารดา ทวด ปู่ ย่า ตา ยาย ลุง ป้า น้า อา หรือผู้ปกครองของเด็ก (มาตรา 19 วรรคสอง) ญาติที่ไม่อยู่ในรายชื่อนี้ เช่น ลูกพี่ลูกน้อง ต้องทดลองเลี้ยงดูไม่น้อยกว่าหกเดือน เว้นแต่เข้าหลักเกณฑ์ในกฎกระทรวง
  4. คณะกรรมการพิจารณาอนุมัติ แม้จะเป็นญาติและไม่ต้องทดลองเลี้ยงดู ก็ยังต้องได้รับอนุมัติ
  5. จดทะเบียนภายในหกเดือน นับแต่ได้รับแจ้งคำอนุมัติ ถ้าไม่จดถือว่าสละสิทธิ เว้นแต่มีพฤติการณ์พิเศษที่คณะกรรมการขยายเวลาให้ได้อีกไม่เกินสามเดือน (มาตรา 29)

ถ้าหลานบรรลุนิติภาวะแล้ว ยื่นคำร้องขอจดทะเบียนต่อนายทะเบียนได้โดยไม่ต้องผ่านคณะกรรมการ แต่ยังต้องครบเงื่อนไขอายุและความยินยอมตาม ป.พ.พ.

รับหลานแล้ว พ่อแม่ของหลานยังมีสิทธิอะไรอยู่

พ่อแม่ของหลานหมดอำนาจปกครองนับแต่วันเวลาที่หลานเป็นบุตรบุญธรรม แต่หลานไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา (ป.พ.พ. มาตรา 1598/28) อำนาจปกครองครอบคลุมการกำหนดที่อยู่ การจัดการทรัพย์สิน และการเป็นผู้แทนโดยชอบธรรม ดูรายละเอียดได้ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร ผลที่ครอบครัวควรรู้มีดังนี้

  • หลานยังเป็นบุตรของพ่อแม่โดยกำเนิด และยังมีสิทธิรับมรดกของพ่อแม่โดยกำเนิดตามกฎหมาย
  • หลานถือเป็นผู้สืบสันดานของผู้รับ เหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย (มาตรา 1627)
  • ผู้รับไม่มีสิทธิรับมรดกของหลานในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/29)
  • ถ้าผู้รับตายขณะหลานยังเป็นผู้เยาว์ พ่อแม่โดยกำเนิดกลับมีอำนาจปกครอง เว้นแต่ศาลเห็นสมควรสั่งเป็นประการอื่นเมื่ออัยการร้องขอ (มาตรา 1598/37)

ข้อสุดท้ายสำคัญสำหรับปู่ย่าตายายที่อายุมาก ถ้ากังวลว่าใครจะดูแลหลานต่อ ควรวางแผนกับทนายตั้งแต่ต้น เรื่องนามสกุลและสิทธิหน้าที่อื่นของบุตรบุญธรรมอยู่ใน บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร

รับเป็นบุตรบุญธรรม กับ ขอเป็นผู้ปกครอง ต่างกันอย่างไร

ผู้ปกครอง คือ บุคคลที่ศาลตั้งให้ดูแลผู้เยาว์ที่ไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง (ป.พ.พ. มาตรา 1585) ผู้ปกครองไม่ได้ทำให้เด็กกลายเป็นบุตร ทั้งสองทางจึงตอบโจทย์ต่างกัน

ประเด็นรับเป็นบุตรบุญธรรมขอเป็นผู้ปกครอง
ใช้ได้เมื่อไรมีความยินยอมของพ่อแม่ หรือศาลอนุญาตแทนเด็กไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง
วิธีการยื่นคำขอต่อหน่วยงาน ได้รับอนุมัติ แล้วจดทะเบียนญาติ อัยการ หรือผู้ที่ระบุในพินัยกรรม ร้องขอให้ศาลมีคำสั่ง (มาตรา 1586)
สถานะของเด็กมีฐานะอย่างบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับไม่เกิดฐานะบุตร
อำนาจดูแลผู้รับมีสิทธิหน้าที่อย่างบิดามารดามีสิทธิหน้าที่เช่นผู้ใช้อำนาจปกครองตามที่มาตรา 1598/2 กำหนด
สิ้นสุดเมื่อไรไม่สิ้นสุดเพราะบรรลุนิติภาวะ สิ้นสุดเมื่อมีการเลิกตามกฎหมายเมื่อผู้อยู่ในปกครองตายหรือบรรลุนิติภาวะ (มาตรา 1598/6)
มรดกเด็กเป็นผู้สืบสันดานของผู้รับผู้ปกครองไม่ได้ทำให้เด็กเป็นทายาทโดยธรรมของผู้ปกครอง

ถ้าพ่อแม่ของหลานยังมีชีวิตและยังมีอำนาจปกครอง โดยหลักยังไม่เข้าเงื่อนไขตั้งผู้ปกครอง ขั้นตอนการขอตั้งผู้ปกครองอธิบายไว้ใน ขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์ คืออะไร และมุมของปู่ย่าตายายที่เลี้ยงหลานอยู่ใน ปู่ย่าตายายเลี้ยงหลาน ต้องขอเป็นผู้ปกครองไหม ถ้าเป็นผู้ปกครองของหลานอยู่แล้วและต้องการรับเป็นบุตรบุญธรรมภายหลัง ได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดู แต่ยังต้องได้รับอนุมัติ

ตัวอย่างสมมติ: พ่อแม่ของหลานเสียชีวิตทั้งคู่

ตัวอย่างสมมติ นางบีอายุ 58 ปี เลี้ยงเด็กชายดีหลานอายุ 9 ปี หลังพ่อแม่ของเด็กเสียชีวิตจากอุบัติเหตุ นางบีมีทางเลือกสองทาง ทางแรกคือร้องขอให้ศาลตั้งเป็นผู้ปกครอง เพราะเด็กไม่มีบิดามารดาแล้ว ทางที่สองคือรับเป็นบุตรบุญธรรม ซึ่งเมื่อไม่มีผู้ให้ความยินยอม นางบีต้องร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนก่อน แล้วยื่นคำขอต่อ พมจ. ในฐานะย่าได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดู แต่ยังต้องได้รับอนุมัติ และถ้านางบีมีคู่สมรส ต้องได้ความยินยอมของคู่สมรสด้วย การเลือกทางใดควรดูว่าครอบครัวต้องการสถานะบุตรถาวรหรือเพียงอำนาจดูแลระหว่างเด็กเป็นผู้เยาว์ ผลจริงขึ้นกับการพิจารณาของศาลและหน่วยงาน

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อรับหลาน

  1. คิดว่าเป็นญาติแล้วไปจดที่อำเภอได้เลย หลานที่เป็นผู้เยาว์ต้องได้รับอนุมัติตาม พ.ร.บ.การรับเด็กฯ ก่อน
  2. คิดว่าญาติได้รับยกเว้นทุกขั้นตอน ยกเว้นเฉพาะการทดลองเลี้ยงดู
  3. ขอความยินยอมจากพ่อหรือแม่คนเดียว ทั้งที่บันทึกการหย่าไม่ได้ระบุผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว
  4. ลืมความยินยอมของคู่สมรสของผู้รับ เช่น ตาไปยื่นเองโดยยายไม่ได้ยินยอม
  5. ให้เงินพ่อแม่ของหลานเพื่อแลกความยินยอม การให้ค่าตอบแทนเพื่อให้ได้ความยินยอมเป็นความผิดอาญา

ถ้าพ่อแม่ของหลานติดต่อไม่ได้ ไม่ยอมให้ความยินยอม หรือคุณยังไม่แน่ใจว่าควรรับเป็นบุตรบุญธรรมหรือขอเป็นผู้ปกครอง ควรให้ทนายประเมินจากเอกสารของครอบครัวก่อน เช่น สูติบัตรของหลาน ทะเบียนสมรสหรือทะเบียนหย่าของพ่อแม่เด็ก หากต้องการคำแนะนำสำหรับเรื่องของคุณ ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

ปู่ย่ารับหลานเป็นบุตรบุญธรรม ต้องทดลองเลี้ยงดูไหม?

ไม่ต้อง ปู่ ย่า ตา ยาย ทวด ลุง ป้า น้า อา พี่ของเด็ก และผู้ปกครองของเด็ก ได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดูตาม พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 19 วรรคสอง แต่ยังต้องยื่นคำขอ ผ่านการสอบข้อเท็จจริง และได้รับอนุมัติก่อนจดทะเบียน

พ่อแม่ของหลานเสียชีวิตทั้งคู่ ต้องได้ความยินยอมจากใคร?

เมื่อไม่มีผู้ให้ความยินยอม ผู้ที่ประสงค์จะรับหรืออัยการร้องขอให้ศาลมีคำสั่งอนุญาตแทนได้ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1598/21 วรรคสอง ส่วนหลานที่อายุ 15 ปีขึ้นไปและคู่สมรสของผู้รับยังต้องให้ความยินยอมด้วย

รับหลานเป็นบุตรบุญธรรมแล้ว หลานยังได้มรดกพ่อแม่จริงไหม?

ได้ บุตรบุญธรรมไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา จึงยังเป็นบุตรของพ่อแม่โดยกำเนิด ขณะเดียวกันก็เป็นผู้สืบสันดานของผู้รับด้วย

น้าอายุห่างจากหลานไม่ถึง 15 ปี รับเป็นบุตรบุญธรรมได้หรือไม่?

ไม่ได้ ป.พ.พ. มาตรา 1598/19 กำหนดให้ผู้รับแก่กว่าผู้ถูกรับอย่างน้อย 15 ปีและอายุไม่ต่ำกว่า 25 ปี โดยไม่มีข้อยกเว้นสำหรับญาติ ถ้าพ่อแม่ของเด็กไม่มีหรือถูกถอนอำนาจปกครอง การขอเป็นผู้ปกครองอาจเป็นทางเลือก

เป็นผู้ปกครองของหลานอยู่แล้ว ยังรับเป็นบุตรบุญธรรมได้อีกไหม?

ได้ ถ้าครบเงื่อนไขตามกฎหมาย ผู้ปกครองของเด็กได้รับยกเว้นการทดลองเลี้ยงดู แต่ยังต้องยื่นคำขอ มีความยินยอมหรือคำสั่งศาลแทนตามกฎหมาย และได้รับอนุมัติจากคณะกรรมการก่อนจดทะเบียน

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ