บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร? สิทธิและหน้าที่ระหว่างบุตรบุญธรรมกับพ่อแม่ทั้งสองฝ่าย

หลังจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ครอบครัวมักมีคำถามต่อทันทีว่าบุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร ต้องเปลี่ยนหรือไม่ พ่อแม่โดยกำเนิดยังมีสิทธิอะไรเหลืออยู่ ใครต้องเลี้ยงดู และใครเป็นทายาทของใคร บทความนี้แยกสิทธิและหน้าที่ของบุตรบุญธรรมกับผู้รับ และกับพ่อแม่โดยกำเนิดให้เห็นทีละเรื่อง เพื่อให้ทุกฝ่ายวางแผนได้ถูกตั้งแต่ต้น

บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร ต้องเปลี่ยนหรือไม่

บุตรบุญธรรมมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของผู้รับได้ แต่ไม่ได้บังคับ และจะใช้สกุลเดิมต่อไปก็ได้ ฐานทางกฎหมายมาจากประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1561 ที่บัญญัติว่า "บุตรมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของบิดา" ประกอบมาตรา 1598/28 วรรคสอง ที่ให้นำบทว่าด้วยสิทธิและหน้าที่ของบิดามารดาและบุตรมาใช้กับผู้รับและบุตรบุญธรรมโดยอนุโลม คำที่กฎหมายใช้คือ "สิทธิ" ไม่ใช่หน้าที่ และกฎหมายว่าด้วยชื่อบุคคลก็ไม่มีบทบังคับให้บุตรบุญธรรมต้องเปลี่ยนสกุล

ถ้าต้องการเปลี่ยนมาใช้ชื่อสกุลของผู้รับ ให้ยื่นที่สำนักทะเบียนตามขั้นตอนของสำนักทะเบียน เอกสารที่ต้องใช้และผู้มีสิทธิยื่นแทนในกรณีที่เด็กยังเป็นผู้เยาว์ ควรสอบถามสำนักทะเบียนที่จะยื่นก่อน การตัดสินใจเรื่องนามสกุลควรคำนึงถึงประโยชน์ของเด็กเป็นหลัก เช่น ความต่อเนื่องของเอกสารการศึกษา และความรู้สึกของเด็กที่โตพอจะมีความเห็นของตัวเอง

ใช้นามสกุลผู้รับแล้ว ถือว่าเป็นบุตรบุญธรรมเลยหรือไม่

ไม่ใช่ นามสกุลไม่ได้สร้างหรือตัดความสัมพันธ์ทางกฎหมาย การรับบุตรบุญธรรมสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียนตามกฎหมาย (ป.พ.พ. มาตรา 1598/27) ถ้ายังไม่ได้จดทะเบียน ให้เด็กใช้นามสกุลของคุณมาหลายปีก็ยังไม่เกิดสิทธิหน้าที่อย่างบุตรบุญธรรม เงื่อนไขและขั้นตอนการจดทะเบียนอยู่ใน รับบุตรบุญธรรม ต้องทำอย่างไร

บุตรบุญธรรมมีฐานะอย่างไรตามกฎหมาย

ป.พ.พ. มาตรา 1598/28 วางหลักสามข้อในประโยคเดียว คือ บุตรบุญธรรมมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของผู้รับ แต่ไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา และบิดามารดาโดยกำเนิดหมดอำนาจปกครองนับแต่วันเวลาที่เด็กเป็นบุตรบุญธรรม เด็กจึงมีความสัมพันธ์ทางกฎหมายกับสองครอบครัวพร้อมกัน แต่สิทธิและหน้าที่แต่ละเรื่องไม่เท่ากัน ดังตารางนี้

เรื่องบุตรบุญธรรมกับผู้รับบุตรบุญธรรมกับพ่อแม่โดยกำเนิด
ฐานะเหมือนบุตรชอบด้วยกฎหมายยังเป็นบุตร ไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวเดิม
อำนาจปกครองผู้รับมีสิทธิหน้าที่อย่างบิดามารดาโดยอนุโลมหมดนับแต่วันที่เด็กเป็นบุตรบุญธรรม
ค่าเลี้ยงดูระหว่างเด็กเป็นผู้เยาว์ผู้รับต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรตัวบทไม่ได้ระบุชัด ควรปรึกษาทนาย
นามสกุลมีสิทธิใช้ ไม่บังคับใช้สกุลเดิมต่อได้
มรดกบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานของผู้รับ แต่ผู้รับไม่เป็นทายาทโดยธรรมของบุตรบุญธรรมบุตรบุญธรรมยังเป็นบุตรของพ่อแม่โดยกำเนิด

ผู้รับบุตรบุญธรรมมีสิทธิและหน้าที่อะไร

เมื่อพ่อแม่โดยกำเนิดหมดอำนาจปกครอง ผู้รับเป็นผู้ที่กฎหมายให้มีสิทธิและหน้าที่อย่างบิดามารดาต่อบุตรบุญธรรม เช่น การดูแลความเป็นอยู่และการทำการแทนเด็กในเรื่องทางกฎหมาย ขอบเขตของอำนาจปกครองทั้งหมดอธิบายไว้ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก

หน้าที่หลักที่ครอบครัวต้องรู้คือค่าเลี้ยงดู ป.พ.พ. มาตรา 1564 ให้บิดามารดาต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรแก่บุตรระหว่างเป็นผู้เยาว์ และหลังบรรลุนิติภาวะแล้วเฉพาะบุตรที่ทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองไม่ได้ หน้าที่นี้ใช้กับผู้รับต่อบุตรบุญธรรมด้วย นอกจากนี้ผู้รับบุตรบุญธรรมกับบุตรบุญธรรมสมรสกันไม่ได้ (มาตรา 1451) และถ้าฝ่าฝืน การรับบุตรบุญธรรมย่อมเป็นอันยกเลิก (มาตรา 1598/32)

พ่อแม่โดยกำเนิดยังมีสิทธิอะไรเหลืออยู่

พ่อแม่โดยกำเนิดหมดอำนาจปกครอง จึงไม่ได้เป็นผู้ตัดสินใจเรื่องที่อยู่ การศึกษา หรือการทำการแทนเด็กอีกต่อไป แต่ความเป็นพ่อแม่ลูกตามกฎหมายยังอยู่ เด็กไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมา ส่วนคำถามว่าพ่อแม่โดยกำเนิดยังต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูหรือไม่ ตัวบทเขียนไว้เพียงว่าเด็กไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวเดิม ไม่ได้ระบุชัด ควรให้ทนายดูข้อเท็จจริงเป็นรายกรณี

อำนาจปกครองของพ่อแม่โดยกำเนิดอาจกลับมาได้ ถ้าผู้รับตาย หรือมีการเลิกรับบุตรบุญธรรมขณะเด็กยังไม่บรรลุนิติภาวะ บิดามารดาโดยกำเนิดกลับมีอำนาจปกครอง เว้นแต่ศาลเห็นสมควรสั่งเป็นประการอื่นเมื่ออัยการร้องขอ และถ้ามีการตั้งผู้ปกครองไว้ก่อน ผู้ปกครองยังมีอำนาจต่อ เว้นแต่บิดามารดาโดยกำเนิดร้องขอและศาลสั่ง (มาตรา 1598/37) รายละเอียดการเลิกอยู่ใน เลิกรับบุตรบุญธรรมได้ไหม ส่วนกรณีคู่สมรสรับลูกติดของอีกฝ่าย มีประเด็นเรื่องอำนาจปกครองที่ต้องตรวจเฉพาะ ดู รับลูกติดของคู่สมรสเป็นบุตรบุญธรรม

บุตรบุญธรรมกับผู้รับ ใครเป็นทายาทของใคร

บุตรบุญธรรมถือเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย (ป.พ.พ. มาตรา 1627) จึงเป็นทายาทโดยธรรมลำดับแรกของผู้รับ แต่การรับบุตรบุญธรรมไม่ก่อให้เกิดสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/29) กรณีบุตรบุญธรรมที่ไม่มีคู่สมรสหรือผู้สืบสันดานตายก่อนผู้รับ ผู้รับเรียกทรัพย์ที่ตนให้ไปคืนจากกองมรดกได้เพียงเท่าที่ยังเหลืออยู่หลังชำระหนี้กองมรดกแล้ว โดยต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรรู้ถึงความตาย และไม่เกินสิบปีนับแต่บุตรบุญธรรมตาย (มาตรา 1598/30)

คำถามมรดกที่ซับซ้อนกว่านี้มีบทความเฉพาะ ได้แก่ บุตรบุญธรรมกับพี่น้องของเจ้ามรดก ใครมีสิทธิรับมรดก และ บุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับ ลูกของเขารับมรดกแทนที่ได้ไหม ส่วนสิทธิระหว่างบุตรบุญธรรมกับญาติคนอื่นของผู้รับ เช่น พ่อแม่หรือพี่น้องของผู้รับ ต้องปรึกษาทนายเป็นรายกรณี

ผู้รับกับบุตรบุญธรรมต่างสัญชาติ ใช้กฎหมายประเทศใด

พระราชบัญญัติว่าด้วยการขัดกันแห่งกฎหมาย พ.ศ. 2481 มาตรา 35 ให้ผลของการรับบุตรบุญธรรมระหว่างผู้รับกับบุตรบุญธรรมเป็นไปตามกฎหมายสัญชาติของผู้รับ ส่วนสิทธิและหน้าที่ระหว่างบุตรบุญธรรมกับครอบครัวที่กำเนิดมาเป็นไปตามกฎหมายสัญชาติของบุตรบุญธรรม และหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูเป็นไปตามกฎหมายสัญชาติของผู้ที่ถูกเรียกร้อง (มาตรา 36) ครอบครัวต่างสัญชาติจึงควรตรวจกฎหมายของทั้งสองประเทศก่อนวางแผนเรื่องสิทธิหน้าที่และมรดก

ตัวอย่างสมมติ: อยากให้ลูกบุญธรรมใช้นามสกุลเดิมของพ่อที่เสียชีวิต

ตัวอย่างสมมติ นางบีจดทะเบียนรับเด็กหญิงซีอายุ 12 ปีเป็นบุตรบุญธรรม หลังบิดาของเด็กเสียชีวิต เด็กอยากใช้นามสกุลของบิดาต่อเพื่อระลึกถึงบิดา นางบีไม่จำเป็นต้องให้เด็กเปลี่ยนสกุล เพราะการใช้ชื่อสกุลของผู้รับเป็นสิทธิ ไม่ใช่หน้าที่ และไม่ว่าเด็กจะใช้นามสกุลใด เด็กก็มีฐานะเป็นบุตรบุญธรรมของนางบีตามทะเบียน และยังไม่สูญสิทธิในครอบครัวของบิดามารดาโดยกำเนิด ถ้าต่อมาเด็กต้องการเปลี่ยนมาใช้สกุลของนางบี ก็ยื่นที่สำนักทะเบียนได้ตามขั้นตอน

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยเรื่องสิทธิของบุตรบุญธรรม

  1. บุตรบุญธรรมต้องเปลี่ยนนามสกุล เป็นสิทธิ ไม่ใช่หน้าที่
  2. ให้เด็กใช้นามสกุลแล้วถือว่ารับเป็นบุตรบุญธรรม ต้องจดทะเบียนตามกฎหมาย
  3. เป็นบุตรบุญธรรมแล้วตัดขาดจากพ่อแม่เดิม ไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวเดิม พ่อแม่เดิมหมดเฉพาะอำนาจปกครอง
  4. พ่อแม่บุญธรรมเป็นทายาทของลูกบุญธรรม ผู้รับไม่มีสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรม เรียกคืนได้เพียงทรัพย์ที่ตนให้ในบางกรณี
  5. พ่อแม่โดยกำเนิดยังลงชื่อแทนเด็กได้ หลังจดทะเบียนแล้วพ่อแม่โดยกำเนิดหมดอำนาจปกครอง

เรื่องสิทธิของบุตรบุญธรรมมักกลายเป็นข้อพิพาทเมื่อมีการแบ่งมรดก หรือเมื่อผู้รับเสียชีวิตขณะเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ถ้าครอบครัวของคุณต้องการวางแผนพินัยกรรม การดูแลเด็กในอนาคต หรือมีคำถามเรื่องค่าเลี้ยงดูจากพ่อแม่โดยกำเนิด ควรให้ทนายตรวจทะเบียนรับบุตรบุญธรรมและเอกสารครอบครัวก่อน หากต้องการคำปรึกษา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

บุตรบุญธรรมต้องเปลี่ยนนามสกุลไหม?

ไม่ต้อง บุตรบุญธรรมมีสิทธิใช้ชื่อสกุลของผู้รับได้แต่ไม่ได้บังคับ และใช้สกุลเดิมต่อได้ ถ้าต้องการเปลี่ยนให้ยื่นที่สำนักทะเบียนตามขั้นตอนของสำนักทะเบียน

ใช้นามสกุลผู้รับแล้ว ยังได้มรดกพ่อแม่โดยกำเนิดไหม?

ได้ นามสกุลไม่ได้ตัดความสัมพันธ์ทางกฎหมาย และบุตรบุญธรรมไม่สูญสิทธิและหน้าที่ในครอบครัวที่ได้กำเนิดมาตาม ป.พ.พ. มาตรา 1598/28 จึงยังเป็นบุตรของพ่อแม่โดยกำเนิด

พ่อแม่บุญธรรมได้มรดกของบุตรบุญธรรมหรือไม่?

ไม่ได้ในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรม ตามมาตรา 1598/29 แต่ถ้าบุตรบุญธรรมที่ไม่มีคู่สมรสหรือผู้สืบสันดานตายก่อน ผู้รับเรียกทรัพย์ที่ตนให้ไปคืนได้เท่าที่ยังเหลืออยู่หลังชำระหนี้กองมรดก ภายในกำหนดเวลาตามมาตรา 1598/30

พ่อแม่โดยกำเนิดยังเซ็นเอกสารแทนลูกได้ไหม?

โดยหลักไม่ได้ เพราะบิดามารดาโดยกำเนิดหมดอำนาจปกครองนับแต่วันที่เด็กเป็นบุตรบุญธรรม ผู้รับเป็นผู้มีสิทธิหน้าที่อย่างบิดามารดาแทน เว้นแต่ภายหลังผู้รับตายหรือมีการเลิกรับบุตรบุญธรรมขณะเด็กยังเป็นผู้เยาว์

ผู้รับบุตรบุญธรรมต้องเลี้ยงดูถึงเมื่อไร?

ผู้รับต้องอุปการะเลี้ยงดูและให้การศึกษาตามสมควรระหว่างบุตรบุญธรรมเป็นผู้เยาว์ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1564 หลังบรรลุนิติภาวะแล้ว หน้าที่นี้ยังมีเฉพาะกรณีบุตรทุพพลภาพและหาเลี้ยงตนเองไม่ได้

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ