ความสัมพันธ์ระหว่างผู้รับกับบุตรบุญธรรมบางครอบครัวเปลี่ยนไปตามเวลา บางรายห่างเหินจนไม่ได้ติดต่อกัน บางรายมีการทำร้ายหรือทอดทิ้งกัน และบางรายผู้รับไม่แน่ใจว่าจะดูแลเด็กต่อไหวหรือไม่ บทความนี้อธิบายว่าการเลิกรับบุตรบุญธรรมทำได้ทางใด มีเหตุอะไรที่ฟ้องได้ ต้องฟ้องภายในเมื่อไร และหลังเลิกแล้วอำนาจปกครองกับค่าเลี้ยงดูเด็กจะเป็นอย่างไร
เลิกรับบุตรบุญธรรม คืออะไร ทำได้กี่ทาง
การเลิกรับบุตรบุญธรรม คือ การทำให้ความเป็นผู้รับและบุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนไว้สิ้นสุดลงตามวิธีที่กฎหมายกำหนด ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มีวิธีให้ความสัมพันธ์นี้สิ้นสุดอยู่สามทาง การไม่ติดต่อกันหลายปี การหย่าของผู้รับ หรือการทำหนังสือตัดขาดกันเอง ไม่ได้ทำให้การรับบุตรบุญธรรมสิ้นสุด
| วิธี | เงื่อนไขหลัก | มีผลเมื่อไร |
|---|---|---|
| ตกลงเลิก (มาตรา 1598/31) | บุตรบุญธรรมบรรลุนิติภาวะแล้วตกลงได้เมื่อใดก็ได้ ถ้ายังเป็นผู้เยาว์ต้องมีความยินยอมและบางกรณีต้องมีคำสั่งศาล | เมื่อจดทะเบียน |
| ฟ้องเลิก (มาตรา 1598/33) | มีเหตุตามกฎหมาย และฟ้องภายในอายุความ | เมื่อคำพิพากษาถึงที่สุด |
| สมรสกันระหว่างผู้รับกับบุตรบุญธรรม (มาตรา 1598/32) | มีการสมรสที่ฝ่าฝืนมาตรา 1451 | สิ้นสุดลงทันทีโดยผลของกฎหมาย |
ตกลงเลิกรับบุตรบุญธรรม ทำอย่างไร
ถ้าบุตรบุญธรรมบรรลุนิติภาวะแล้ว ผู้รับกับบุตรบุญธรรมจะเลิกโดยความตกลงกันเมื่อใดก็ได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1598/31 วรรคหนึ่ง) แต่การเลิกจะสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียนตามกฎหมาย หนังสือตกลงที่เซ็นกันเองแต่ไม่ได้ไปจดทะเบียนจึงยังไม่ทำให้ความเป็นบุตรบุญธรรมสิ้นสุด
ถ้าบุตรบุญธรรมยังไม่บรรลุนิติภาวะ เงื่อนไขเข้มขึ้นมาก
- ต้องได้ความยินยอมตามกฎหมาย คือความยินยอมของบิดาและมารดา และนำหลักเรื่องความยินยอมตอนรับบุตรบุญธรรมมาใช้โดยอนุโลม รวมถึงความยินยอมของเด็กที่อายุ 15 ปีขึ้นไป (มาตรา 1598/31 วรรคสอง)
- บางกรณีต้องมีคำสั่งศาล ถ้าการรับครั้งแรกเกิดจากศาลอนุญาตแทนความยินยอม สถานสงเคราะห์ให้ความยินยอม หรือเป็นกรณีคู่สมรสรับผู้เยาว์ที่เป็นบุตรบุญธรรมของอีกฝ่ายอยู่แล้ว ตามมาตรา 1598/21 วรรคสอง 1598/22 1598/23 1598/24 หรือ 1598/26 วรรคสอง การเลิกทำได้ต่อเมื่อมีคำสั่งศาลตามคำร้องขอของผู้มีส่วนได้เสียหรืออัยการ (มาตรา 1598/31 วรรคสาม)
- ต้องผ่านการให้คำปรึกษาก่อน ก่อนขอจดทะเบียนเลิกหรือยื่นคำร้องต่อศาล ผู้รับต้องแจ้งพนักงานเจ้าหน้าที่เพื่อแก้ไขปัญหาและพัฒนาความสัมพันธ์ในเบื้องต้น และต้องเข้าสู่กระบวนการให้คำปรึกษาเยียวยาก่อน (พระราชบัญญัติการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม พ.ศ. 2522 มาตรา 31/1)
- จดทะเบียนเลิก เมื่อครบเงื่อนไขแล้ว
ฟ้องเลิกรับบุตรบุญธรรมได้ด้วยเหตุอะไร
ป.พ.พ. มาตรา 1598/33 กำหนดเหตุที่ฝ่ายหนึ่งฟ้องขอเลิกได้ไว้ ศาลจะพิจารณาจากพยานหลักฐานว่าข้อเท็จจริงเข้าเหตุนั้นจริงหรือไม่
- ฝ่ายหนึ่งประพฤติชั่ว ไม่ว่าจะเป็นความผิดอาญาหรือไม่ จนอีกฝ่ายได้รับความอับอายขายหน้าอย่างร้ายแรง ถูกเกลียดชัง หรือได้รับความเสียหายหรือเดือดร้อนเกินควร
- ฝ่ายหนึ่งหมิ่นประมาทหรือเหยียดหยามอีกฝ่ายหรือบุพการีของอีกฝ่ายอย่างร้ายแรง ถ้าบุตรบุญธรรมทำต่อคู่สมรสของผู้รับ ผู้รับฟ้องได้
- ฝ่ายหนึ่งประทุษร้ายอีกฝ่าย บุพการี หรือคู่สมรสของอีกฝ่าย จนเกิดอันตรายแก่กายหรือจิตใจอย่างร้ายแรง และเป็นความผิดมีโทษอาญา
- ฝ่ายหนึ่งไม่อุปการะเลี้ยงดูอีกฝ่าย
- ฝ่ายหนึ่งจงใจละทิ้งอีกฝ่ายไปเกินหนึ่งปี
- ฝ่ายหนึ่งต้องคำพิพากษาถึงที่สุดให้จำคุกเกินสามปี เว้นแต่เป็นความผิดที่ได้กระทำโดยประมาท
- ผู้รับทำผิดหน้าที่บิดามารดาตามมาตรา 1564 1571 1573 1574 หรือ 1575 จนเกิดหรืออาจเกิดความเสียหายร้ายแรงต่อบุตรบุญธรรม กรณีนี้บุตรบุญธรรมเป็นผู้ฟ้อง
- ผู้รับถูกถอนอำนาจปกครองบางส่วนหรือทั้งหมด และพฤติการณ์แสดงว่าไม่สมควรเป็นผู้รับบุตรบุญธรรมต่อไป กรณีนี้บุตรบุญธรรมเป็นผู้ฟ้อง
เหตุตามข้อ 7 อ้างถึงหน้าที่ของผู้ใช้อำนาจปกครอง เช่น การอุปการะเลี้ยงดูและการจัดการทรัพย์สินของบุตร รายละเอียดหน้าที่เหล่านี้อยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก
ฟ้องเลิกรับบุตรบุญธรรมต้องฟ้องภายในเมื่อไร
ต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่วันที่ผู้ขอเลิกรู้หรือควรได้รู้ข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุให้เลิก และไม่เกินสิบปีนับแต่เหตุนั้นเกิดขึ้น (ป.พ.พ. มาตรา 1598/34) ถ้าพ้นกำหนดใดกำหนดหนึ่งจะฟ้องเลิกด้วยเหตุนั้นไม่ได้ การรอให้เรื่องเงียบไปเองจึงอาจทำให้เสียสิทธิ
บุตรบุญธรรมฟ้องเลิกเองได้ไหม
ได้เมื่ออายุ 15 ปีบริบูรณ์แล้ว โดยไม่ต้องได้รับความยินยอมจากผู้ใด ถ้ายังอายุไม่ครบ 15 ปีบริบูรณ์ บิดามารดาโดยกำเนิดเป็นผู้ฟ้องแทน และอัยการก็ฟ้องแทนได้ (ป.พ.พ. มาตรา 1598/35)
หลังเลิกรับบุตรบุญธรรม มีผลอย่างไร
การเลิกโดยคำพิพากษามีผลแต่เวลาที่คำพิพากษาถึงที่สุด แต่จะอ้างเพื่อให้บุคคลภายนอกผู้ทำการโดยสุจริตเสื่อมสิทธิไม่ได้ เว้นแต่ได้จดทะเบียนแล้ว (ป.พ.พ. มาตรา 1598/36) เมื่อชนะคดีแล้วจึงควรนำคำพิพากษาไปจดทะเบียนด้วย ส่วนการเลิกโดยความตกลงมีผลเมื่อจดทะเบียน ผลที่ตามมามีดังนี้
- อำนาจปกครอง ถ้าบุตรบุญธรรมยังไม่บรรลุนิติภาวะ บิดามารดาโดยกำเนิดกลับมีอำนาจปกครองนับแต่วันจดทะเบียนเลิกหรือวันที่คำพิพากษาถึงที่สุด เว้นแต่ศาลเห็นสมควรสั่งเป็นประการอื่นเมื่ออัยการร้องขอ และถ้ามีการตั้งผู้ปกครองไว้ก่อน ผู้ปกครองยังมีอำนาจต่อ เว้นแต่บิดามารดาโดยกำเนิดร้องขอและศาลสั่ง (มาตรา 1598/37) หลักเดียวกันใช้เมื่อผู้รับตายด้วย
- ค่าเลี้ยงดูเด็ก ถ้าขณะจดทะเบียนรับ เด็กอยู่ในสถานสงเคราะห์ หรือหลังเลิกไม่มีบิดามารดาหรือผู้ปกครองดูแลต่อ เจ้าหน้าที่จะจัดการสงเคราะห์หรือคุ้มครองเด็ก และผู้รับที่เลิกยังคงมีหน้าที่เสียค่าอุปการะเลี้ยงดูและการศึกษาตามสมควรและตามความสามารถของตนจนกว่าเด็กจะบรรลุนิติภาวะ และอาจต่อไปถ้าเด็กพิการหรือทุพพลภาพหาเลี้ยงตนเองไม่ได้ เว้นแต่บุตรบุญธรรมทำการตามมาตรา 1598/33 (1) (2) (3) หรือ (6) หรือมีผู้อื่นรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมและอุปการะแล้ว เจ้าหน้าที่เป็นผู้เรียกร้อง และอัยการฟ้องแทนได้ (พ.ร.บ.การรับเด็กฯ มาตรา 31/1)
- ความเป็นบุตรบุญธรรม สิ้นสุดลง ส่วนผลด้านมรดกระหว่างกันหลังเลิก ตัวบทไม่ได้เขียนตรง ควรปรึกษาทนายเป็นรายกรณี
สิทธิและหน้าที่ระหว่างผู้รับกับบุตรบุญธรรมก่อนเลิกมีอะไรบ้าง ดูได้ใน บุตรบุญธรรมใช้นามสกุลใคร สิทธิและหน้าที่ ส่วนคำถามมรดกของบุตรบุญธรรมในกรณีทั่วไป ดู บุตรบุญธรรมกับพี่น้องของเจ้ามรดก ใครมีสิทธิรับมรดก
ผู้รับหย่ากับคู่สมรส การรับลูกติดสิ้นสุดไหม
ไม่สิ้นสุดเอง การหย่าไม่ใช่วิธีเลิกรับบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย ถ้าต้องการเลิกต้องใช้วิธีตกลงหรือฟ้องตามที่อธิบายข้างต้น ประเด็นเฉพาะของการรับลูกติดอยู่ใน รับลูกติดของคู่สมรสเป็นบุตรบุญธรรม
ผู้รับกับบุตรบุญธรรมสมรสกันได้ไหม
ไม่ได้ ป.พ.พ. มาตรา 1451 บัญญัติว่าผู้รับบุตรบุญธรรมและบุตรบุญธรรมจะสมรสกันไม่ได้ และมาตรา 1598/32 กำหนดว่าการรับบุตรบุญธรรมย่อมเป็นอันยกเลิกเมื่อมีการสมรสฝ่าฝืนมาตรา 1451 กล่าวคือ การรับบุตรบุญธรรมสิ้นสุดลงทันทีโดยผลของกฎหมาย โดยไม่ต้องจดทะเบียนเลิกหรือฟ้องคดี
ตัวอย่างสมมติ: บุตรบุญธรรมไม่อุปการะผู้รับที่ป่วย
ตัวอย่างสมมติ นายเออายุ 72 ปี รับนายซีเป็นบุตรบุญธรรมตั้งแต่เด็ก ปัจจุบันนายซีอายุ 35 ปี เมื่อนายเอป่วยหนัก นายซีไม่อุปการะเลี้ยงดูและไม่ติดต่อเลย นายเอมีสองทางเลือก ทางแรกคือคุยตกลงเลิกกับนายซีแล้วไปจดทะเบียน เพราะนายซีบรรลุนิติภาวะแล้ว ทางที่สองคือฟ้องเลิกโดยอ้างเหตุไม่อุปการะเลี้ยงดูตามมาตรา 1598/33 (4) ซึ่งต้องฟ้องภายในหนึ่งปีนับแต่รู้หรือควรรู้ข้อเท็จจริงนั้น และไม่เกินสิบปีนับแต่เหตุเกิด นายเอควรรวบรวมหลักฐานการขอความช่วยเหลือและการไม่ตอบสนองไว้ ผลคดีขึ้นกับพยานหลักฐานและการพิจารณาของศาล
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยเมื่อจะเลิกรับบุตรบุญธรรม
- เซ็นตกลงเลิกกันเองแล้วไม่จดทะเบียน การเลิกโดยความตกลงสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียน
- คิดว่าบุตรบุญธรรมที่เป็นผู้เยาว์ตกลงเลิกได้ทันที ต้องมีความยินยอมตามกฎหมาย ผ่านการให้คำปรึกษา และบางกรณีต้องมีคำสั่งศาล
- ปล่อยเวลาผ่านไปนาน การฟ้องเลิกมีอายุความหนึ่งปีและสิบปี
- เข้าใจว่าเลิกแล้วหมดภาระค่าเลี้ยงดูทันที บางกรณีผู้รับยังต้องจ่ายจนเด็กบรรลุนิติภาวะ
- ชนะคดีแล้วไม่นำไปจดทะเบียน อาจยกผลการเลิกขึ้นต่อสู้บุคคลภายนอกผู้สุจริตไม่ได้
การเลิกรับบุตรบุญธรรมกระทบทั้งผู้รับ ตัวเด็ก และพ่อแม่โดยกำเนิด โดยเฉพาะเมื่อเด็กยังเป็นผู้เยาว์ ควรให้ทนายประเมินว่าเรื่องของคุณควรใช้วิธีตกลงหรือฟ้อง เหตุที่มีเข้าเงื่อนไขหรือไม่ และยังอยู่ในอายุความหรือไม่ โดยเตรียมทะเบียนรับบุตรบุญธรรมและหลักฐานเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นไปด้วย ขั้นตอนตอนรับบุตรบุญธรรมครั้งแรกทบทวนได้ใน รับบุตรบุญธรรม ต้องทำอย่างไร หากต้องการคำปรึกษา ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
เลิกรับบุตรบุญธรรมต้องไปศาลไหม?
ไม่จำเป็นเสมอไป ถ้าบุตรบุญธรรมบรรลุนิติภาวะแล้วและตกลงกันได้ จดทะเบียนเลิกได้โดยไม่ต้องไปศาล แต่ถ้าตกลงกันไม่ได้ต้องฟ้องโดยมีเหตุตามกฎหมาย และถ้าบุตรบุญธรรมเป็นผู้เยาว์ บางกรณีต้องมีคำสั่งศาล
ฟ้องเลิกรับบุตรบุญธรรมมีอายุความเท่าไร?
หนึ่งปีนับแต่วันที่รู้หรือควรได้รู้ข้อเท็จจริงอันเป็นเหตุให้เลิก และไม่เกินสิบปีนับแต่เหตุนั้นเกิดขึ้น ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1598/34 พ้นกำหนดใดกำหนดหนึ่งก็ฟ้องด้วยเหตุนั้นไม่ได้
เลิกรับบุตรบุญธรรมแล้ว ใครมีอำนาจปกครองเด็ก?
ถ้าเด็กยังไม่บรรลุนิติภาวะ บิดามารดาโดยกำเนิดกลับมีอำนาจปกครอง เว้นแต่ศาลสั่งเป็นอย่างอื่นตามคำร้องขอของอัยการ หรือมีผู้ปกครองที่ตั้งไว้ก่อนแล้วซึ่งยังมีอำนาจต่อจนกว่าศาลจะสั่ง
เลิกรับบุตรบุญธรรมผู้เยาว์แล้ว ยังต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูไหม?
อาจต้องจ่าย ถ้าเด็กเคยอยู่ในสถานสงเคราะห์ขณะจดทะเบียนรับ หรือไม่มีบิดามารดาหรือผู้ปกครองดูแลต่อ ผู้รับที่เลิกยังต้องเสียค่าอุปการะเลี้ยงดูและการศึกษาตามสมควรจนเด็กบรรลุนิติภาวะ เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นตามกฎหมาย
บุตรบุญธรรมฟ้องเลิกเองได้หรือไม่?
ได้ ถ้าอายุ 15 ปีบริบูรณ์แล้ว ฟ้องเองได้โดยไม่ต้องได้รับความยินยอมจากผู้ใด ถ้ายังไม่ครบ 15 ปี บิดามารดาโดยกำเนิดหรืออัยการเป็นผู้ฟ้องแทน
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
