ถ้าเจ้ามรดกจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรมไว้และตายโดยไม่มีพินัยกรรม บุตรบุญธรรมมีสิทธิรับมรดกก่อนพี่น้องของเจ้ามรดก เพราะกฎหมายถือว่าบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรชอบด้วยกฎหมาย ตราบใดที่ยังมีทายาทลำดับผู้สืบสันดานอยู่ พี่น้องซึ่งเป็นทายาทลำดับถัดลงไปย่อมไม่ได้ส่วนแบ่ง
ข้อพิพาทแบบนี้มักเกิดเมื่อเจ้ามรดกเป็นโสดหรือไม่มีลูกของตนเอง แต่จดทะเบียนรับหลานหรือเด็กที่เลี้ยงมาเป็นบุตรบุญธรรม พอเจ้ามรดกตาย พี่น้องเห็นว่าตนเป็นญาติร่วมสายเลือดจึงควรได้ทรัพย์ ส่วนบุตรบุญธรรมก็ถือทะเบียนรับบุตรบุญธรรมอยู่ในมือ บทความนี้ตอบเฉพาะคำถามว่าระหว่างสองฝ่ายนี้ใครมีสิทธิ และฝ่ายที่มีสิทธิต้องเตรียมอะไร ส่วนภาพรวมของลำดับทายาททั้งหมดอ่านได้ใน ไม่มีลูกไม่มีพินัยกรรม ใครรับมรดก ลำดับทายาท 6 ลำดับ
บุตรบุญธรรมในทางมรดกคืออะไร
บุตรบุญธรรมในทางมรดก คือบุคคลที่เจ้ามรดกจดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมไว้ตามกฎหมาย ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1627 ให้ถือว่าบุตรบุญธรรมเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย จึงเป็นทายาทโดยธรรมลำดับที่ 1 ตามมาตรา 1629
จุดชี้ขาดคือการจดทะเบียน มาตรา 1598/27 ให้การรับบุตรบุญธรรมสมบูรณ์เมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมาย เด็กที่เลี้ยงดูส่งเสียมาตั้งแต่เล็ก ให้ใช้นามสกุล หรือเรียกกันว่าลูก แต่ไม่ได้จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม ไม่ใช่บุตรบุญธรรมตามกฎหมาย และไม่ใช่ทายาทโดยธรรมของผู้เลี้ยงดู
ข้อที่ควรรู้ประกอบกันมีสองข้อ
- บุตรบุญธรรมไม่เสียสิทธิในครอบครัวที่ให้กำเนิด จึงยังรับมรดกของพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดได้ด้วย
- สิทธินี้เป็นทางเดียว ผู้รับบุตรบุญธรรมไม่มีสิทธิรับมรดกของบุตรบุญธรรมในฐานะทายาทโดยธรรมเพราะเหตุการรับบุตรบุญธรรมนั้น
บุตรบุญธรรมกับพี่น้องของเจ้ามรดก ใครมีสิทธิรับมรดก
บุตรบุญธรรมมีสิทธิ และพี่น้องไม่ได้ส่วนแบ่ง ถ้าเจ้ามรดกไม่ได้ทำพินัยกรรมไว้ เหตุผลอยู่ที่มาตรา 1630 วรรคหนึ่ง ซึ่งวางหลักว่าตราบใดที่ทายาทในลำดับก่อนยังมีชีวิตอยู่ ทายาทในลำดับถัดลงไปไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดกเลย ผู้สืบสันดานอยู่ลำดับที่ 1 พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันอยู่ลำดับที่ 3 และพี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกันอยู่ลำดับที่ 4
ข้อยกเว้นของมาตรา 1630 มีให้เฉพาะบิดามารดาของเจ้ามรดก ซึ่งได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตรแม้จะมีผู้สืบสันดานอยู่ กฎหมายไม่ได้ยกเว้นให้พี่น้อง
| ผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่เมื่อเจ้ามรดกตาย (ไม่มีพินัยกรรม) | ผลโดยหลัก |
|---|---|
| บุตรบุญธรรมที่จดทะเบียน กับพี่น้องของเจ้ามรดก | บุตรบุญธรรมได้มรดกทั้งหมด พี่น้องไม่ได้ |
| บุตรบุญธรรม บิดามารดาของเจ้ามรดก และพี่น้อง | บุตรบุญธรรมกับบิดามารดาแบ่งกันคนละส่วนเท่ากัน พี่น้องไม่ได้ |
| บุตรบุญธรรม คู่สมรสที่จดทะเบียน และพี่น้อง | แยกสินสมรสก่อน แล้วคู่สมรสได้ส่วนแบ่งเสมือนทายาทชั้นบุตร พี่น้องไม่ได้ |
| เด็กที่เลี้ยงมาแต่ไม่ได้จดทะเบียน กับพี่น้อง | เด็กไม่ใช่ทายาทโดยธรรม ถ้าไม่มีทายาทลำดับที่ 1 และ 2 พี่น้องเป็นผู้รับมรดก |
| มีพินัยกรรมยกทรัพย์ให้พี่น้อง | เป็นไปตามพินัยกรรมเท่าที่มีผลบังคับได้ |
ถ้าบุตรบุญธรรมตายก่อนเจ้ามรดกและมีลูกทิ้งไว้ ประเด็นจะเปลี่ยนเป็นเรื่องการรับมรดกแทนที่ ซึ่งอธิบายไว้ใน บุตรบุญธรรมตายก่อนผู้รับบุตรบุญธรรม ลูกของเขารับมรดกแทนที่ได้ไหม
ศาลฎีกาเคยตัดสินเรื่องนี้ไว้อย่างไร
ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยตรงประเด็นนี้ว่ามรดกตกแก่บุตรบุญธรรมแต่ผู้เดียว ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 241/2522 ฝ่ายโจทก์มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันกับเจ้ามรดกเป็นผู้อ้างสิทธิในมรดก ส่วนจำเลยคนหนึ่งเป็นผู้ที่เจ้ามรดกจดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมไว้ และเจ้ามรดกตายโดยไม่ได้ทำพินัยกรรม
ศาลเห็นว่าเมื่อจดทะเบียนรับเป็นบุตรบุญธรรมแล้ว จำเลยมีฐานะอย่างเดียวกับบุตรชอบด้วยกฎหมายของเจ้ามรดก มรดกจึงตกแก่บุตรบุญธรรมทั้งหมด พี่น้องร่วมบิดามารดาของเจ้ามรดกไม่มีสิทธิรับมรดก
พี่น้องจะโต้แย้งสิทธิของบุตรบุญธรรมได้ในกรณีใดบ้าง
โต้แย้งได้เฉพาะเมื่อมีเหตุที่ทำให้อีกฝ่ายไม่มีฐานะเป็นบุตรบุญธรรมตามกฎหมาย หรือไม่มีสิทธิรับมรดก ไม่ใช่โต้แย้งว่าตนเป็นญาติสนิทกว่า ประเด็นที่มักถูกยกขึ้น ได้แก่
- ไม่มีการจดทะเบียนจริง เช่น มีเพียงหนังสือที่ทำกันเอง หรือพิธีรับเป็นลูกตามประเพณี
- มีการจดทะเบียนเลิกรับบุตรบุญธรรมไปแล้ว ก่อนเจ้ามรดกตาย
- การจดทะเบียนบกพร่องในเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด เช่น อายุของผู้รับ หรือความยินยอมของบุคคลที่กฎหมายให้ต้องยินยอม ผลของข้อบกพร่องแต่ละชนิดไม่เหมือนกันและศาลพิจารณาเป็นรายคดี
- บุตรบุญธรรมถูกกำจัดหรือถูกตัดมิให้รับมรดก ตามหลักทั่วไปที่ใช้กับทายาททุกคน
- เจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้พี่น้อง ซึ่งเป็นสิทธิตามพินัยกรรม ไม่ใช่สิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม
ฝ่ายบุตรบุญธรรมจึงควรมีเอกสารพร้อมตั้งแต่ต้น เพื่อไม่ให้ข้อโต้แย้งเหล่านี้ทำให้การจัดการมรดกค้าง
- คัดสำเนาทะเบียนรับบุตรบุญธรรมจากสำนักทะเบียน และตรวจว่าไม่มีบันทึกการเลิกรับบุตรบุญธรรม
- เตรียมใบมรณบัตร ทะเบียนบ้าน และเอกสารแสดงว่าเจ้ามรดกมีคู่สมรสหรือบิดามารดายังมีชีวิตอยู่หรือไม่
- รวบรวมรายการทรัพย์ เช่น โฉนดที่ดิน สมุดบัญชี ทะเบียนรถ
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกต่อศาลที่เจ้ามรดกมีภูมิลำเนาขณะถึงแก่ความตาย เมื่อทรัพย์มีทะเบียนหรือสถาบันการเงินต้องการคำสั่งศาล เหตุผลอยู่ใน ทำไมต้องมีผู้จัดการมรดก
ตัวอย่างสมมติ: นางสาววิไลกับหลานที่รับเป็นบุตรบุญธรรม
ตัวอย่างสมมติ นางสาววิไลเป็นโสด บิดามารดาเสียชีวิตไปนานแล้ว มีพี่ชายและน้องสาวร่วมบิดามารดาอย่างละคน เมื่อปี 2550 นางสาววิไลจดทะเบียนรับเด็กหญิงฝน ลูกของเพื่อนบ้าน เป็นบุตรบุญธรรม ปี 2568 นางสาววิไลถึงแก่ความตายโดยไม่มีพินัยกรรม ทิ้งบ้านพร้อมที่ดินและเงินฝากรวมประมาณ 4,000,000 บาท
พี่ชายและน้องสาวขอแบ่งทรัพย์คนละหนึ่งในสาม โดยให้เหตุผลว่าฝนไม่ใช่ญาติ ตามกฎหมายฝนเป็นทายาทลำดับที่ 1 เพียงคนเดียว จึงรับมรดกทั้งหมด พี่ชายและน้องสาวเป็นทายาทลำดับที่ 3 ไม่มีสิทธิในทรัพย์มรดก
ถ้าเปลี่ยนข้อเท็จจริงว่านางสาววิไลเพียงเลี้ยงดูฝนมาโดยไม่ได้จดทะเบียน ผลจะกลับกัน คือฝนไม่ใช่ทายาทโดยธรรม และมรดกตกแก่พี่ชายกับน้องสาวคนละครึ่ง เว้นแต่มีพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ฝน
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- เข้าใจว่าเลี้ยงมาเหมือนลูกก็รับมรดกได้ ถ้าไม่มีการจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม กฎหมายไม่ถือเป็นผู้สืบสันดาน สถานะใกล้เคียงกันอย่างลูกเลี้ยงก็เช่นเดียวกัน ดู ลูกติดภรรยาหรือลูกติดสามี มีสิทธิรับมรดกพ่อเลี้ยงแม่เลี้ยงไหม
- พี่น้องเข้าครอบครองหรือโอนทรัพย์ไปก่อน โดยคิดว่าตนมีส่วน เมื่อไม่มีสิทธิ ทรัพย์ที่เอาไปต้องคืน และอาจมีข้อพิพาทอื่นตามมา
- บุตรบุญธรรมปล่อยเวลาผ่านไปโดยไม่จัดการอะไร คดีมรดกมีอายุความสั้น โดยหลักคือ 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตายหรือนับแต่รู้หรือควรได้รู้ถึงความตาย และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย
- ลืมบิดามารดาและคู่สมรสของเจ้ามรดก สองกลุ่มนี้มีสิทธิร่วมกับบุตรบุญธรรม ต่างจากพี่น้อง การแจ้งบัญชีเครือญาติไม่ครบทำให้คำสั่งศาลถูกคัดค้านภายหลังได้
ทนายช่วยอะไรได้บ้างเมื่อบุตรบุญธรรมกับพี่น้องพิพาทกัน
คดีลักษณะนี้มักไม่ได้แพ้ชนะกันที่ข้อกฎหมาย แต่ที่เอกสารทะเบียนและกำหนดเวลา คนที่ทำเองมักยื่นคำร้องโดยบัญชีเครือญาติไม่ครบ หรือปล่อยให้อีกฝ่ายถือทรัพย์จนเลยกำหนด
- ตรวจทะเบียนรับบุตรบุญธรรมและเอกสารประกอบ ว่ามีจุดใดที่อีกฝ่ายอาจใช้โต้แย้ง
- ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก หรือยื่นคัดค้านเมื่ออีกฝ่ายยื่นก่อนโดยไม่ระบุชื่อคุณเป็นทายาท
- ดำเนินการกับสำนักงานที่ดินและธนาคารหลังมีคำสั่งศาล และฟ้องเรียกทรัพย์คืนเมื่อมีผู้เอาไปโดยไม่มีสิทธิ
- สำหรับฝ่ายพี่น้อง ประเมินว่ามีข้อเท็จจริงพอจะโต้แย้งสถานะบุตรบุญธรรมหรือมีพินัยกรรมรองรับหรือไม่ ก่อนตัดสินใจขึ้นศาล
ประเด็นใกล้เคียงเรื่องสถานะของบุตรบุญธรรมและคู่สมรสของทายาท อ่านต่อได้ใน ลูกเขย ลูกสะใภ้ บุตรบุญธรรม กับการรับมรดกแทนที่ หากต้องการให้ทนายตรวจเอกสารและประเมินสิทธิของคุณ ติดต่อสำนักงาน
คำถามที่พบบ่อย
บุตรบุญธรรมได้มรดกทั้งหมดเลยหรือ ต้องแบ่งให้พี่น้องของเจ้ามรดกบ้างไหม?
ไม่ต้องแบ่งให้พี่น้อง บุตรบุญธรรมที่จดทะเบียนเป็นทายาทลำดับที่ 1 ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1627 และ 1629 ส่วนพี่น้องอยู่ลำดับที่ 3 หรือ 4 ซึ่งมาตรา 1630 ไม่ให้สิทธิเมื่อยังมีทายาทลำดับก่อน ผู้ที่ต้องแบ่งด้วยมีเพียงบิดามารดาและคู่สมรสของเจ้ามรดก ถ้ายังมีชีวิตอยู่
เลี้ยงมาตั้งแต่เด็กแต่ไม่ได้จดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม มีสิทธิรับมรดกไหม?
ไม่มีสิทธิในฐานะทายาทโดยธรรม เพราะการรับบุตรบุญธรรมสมบูรณ์ต่อเมื่อจดทะเบียนตามมาตรา 1598/27 ทางเดียวที่จะได้ทรัพย์คือเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกให้ไว้
บุตรบุญธรรมยังรับมรดกของพ่อแม่ผู้ให้กำเนิดได้อีกหรือไม่?
ได้ การเป็นบุตรบุญธรรมไม่ทำให้เสียสิทธิในครอบครัวที่ให้กำเนิด บุตรบุญธรรมจึงเป็นทายาทลำดับที่ 1 ทั้งของผู้รับบุตรบุญธรรมและของพ่อแม่ผู้ให้กำเนิด
พี่น้องของเจ้ามรดกจะได้ทรัพย์ในกรณีใดบ้าง?
ได้เมื่อเจ้ามรดกทำพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ หรือเมื่อไม่มีทายาทลำดับที่ 1 และลำดับที่ 2 เหลืออยู่ เช่น พิสูจน์ได้ว่าไม่มีการจดทะเบียนรับบุตรบุญธรรม หรือจดทะเบียนเลิกกันไปแล้วก่อนเจ้ามรดกตาย
เจ้ามรดกมีทั้งบุตรบุญธรรมและแม่ที่ยังมีชีวิตอยู่ แบ่งกันอย่างไร?
แบ่งคนละส่วนเท่ากัน มาตรา 1630 วรรคสอง ให้บิดามารดาของเจ้ามรดกได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร ถ้ามีบุตรบุญธรรม 1 คนและมารดา 1 คน โดยไม่มีคู่สมรส แต่ละคนได้ครึ่งหนึ่ง
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
