ปู่ย่าตายายเลี้ยงหลาน ต้องขอเป็นผู้ปกครองไหม? ทำเรื่องแทนหลานได้แค่ไหน

ปู่ย่าตายายจำนวนมากเลี้ยงหลานแทนพ่อแม่ที่ไปทำงานต่างถิ่น แยกทางกัน หรือเสียชีวิต ในชีวิตประจำวันทุกอย่างดูเรียบร้อย จนวันที่โรงเรียน โรงพยาบาล หรือธนาคารขอลายมือชื่อของผู้มีอำนาจทำการแทนเด็ก คำถามจึงตามมาว่าต้องขอเป็นผู้ปกครองหลานหรือไม่ ขอได้เมื่อไร และเมื่อได้แล้วทำเรื่องแทนหลานได้แค่ไหน บทความนี้แยกให้เห็นตามสถานะของพ่อแม่ของหลาน พร้อมหน้าที่ที่ผู้ปกครองต้องทำหลังศาลตั้ง

ผู้ปกครอง คือใคร ต่างจากผู้ใช้อำนาจปกครองอย่างไร

ผู้ปกครอง คือ บุคคลที่ศาลมีคำสั่งตั้งให้ดูแลตัวและทรัพย์สินของผู้เยาว์ที่ไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 1585 และ 1586 ส่วนผู้ใช้อำนาจปกครองคือพ่อแม่ ซึ่งมีอำนาจปกครองลูกที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะตามมาตรา 1566 โดยไม่ต้องให้ใครตั้ง ภาพรวมเรื่องอำนาจปกครองอยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร สิทธิและหน้าที่พ่อแม่ต่อลูก

ความเข้าใจผิดที่พบบ่อยคือ เชื่อว่าการเลี้ยงหลานมานานทำให้ปู่ย่าตายายเป็นผู้ปกครองตามกฎหมายแล้ว ความจริงผู้ปกครองตาม ป.พ.พ. ต้องมีคำสั่งศาล คำว่า "ผู้ปกครอง" ในพระราชบัญญัติคุ้มครองเด็ก พ.ศ. 2546 มีความหมายกว้างกว่า ครอบคลุมถึงบุคคลซึ่งรับเด็กไว้ในความอุปการะเลี้ยงดูหรือซึ่งเด็กอาศัยอยู่ด้วย ปู่ย่าตายายที่เลี้ยงหลานจึงมีหน้าที่ดูแลสวัสดิภาพของหลานตามกฎหมายนั้น แต่ไม่ได้มีอำนาจทำนิติกรรมแทนหลานเหมือนผู้ปกครองที่ศาลตั้ง

ในทางกลับกัน กฎหมายครอบครัวกำหนดหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูไว้ระหว่างพ่อแม่กับลูก ไม่ได้กำหนดให้ปู่ย่าตายายต้องเลี้ยงหลาน รายละเอียดเรื่องค่าเลี้ยงดูอยู่ใน ปู่ย่าต้องจ่ายค่าเลี้ยงดูหลานไหม

ต้องขอเป็นผู้ปกครองหลานไหม ดูจากสถานะของพ่อแม่

คำตอบขึ้นกับว่าหลานยังมีผู้ใช้อำนาจปกครองอยู่หรือไม่ ถ้าพ่อหรือแม่ยังมีชีวิตและมีอำนาจปกครอง ไม่ใช่กรณีที่ศาลจะตั้งผู้ปกครอง

สถานะของพ่อแม่ใครมีอำนาจปกครองปู่ย่าตายายทำอะไรได้
ยังมีชีวิตทั้งคู่ ฝากหลานไว้ให้เลี้ยงพ่อแม่ขอเป็นผู้ปกครองไม่ได้ ใช้หนังสือมอบอำนาจได้บางเรื่อง และให้พ่อแม่ลงชื่อในเรื่องสำคัญ
พ่อหรือแม่ตายคนหนึ่ง หรือไม่แน่นอนว่ามีชีวิตอยู่หรือไม่ฝ่ายที่เหลืออยู่ (มาตรา 1566 วรรคสอง)ไม่ใช่กรณีตั้งผู้ปกครอง
ตายทั้งคู่ไม่มีผู้ใช้อำนาจปกครองในฐานะญาติ ยื่นคำร้องขอให้ศาลตั้งเป็นผู้ปกครองได้
ถูกศาลถอนอำนาจปกครอง จนไม่เหลือพ่อหรือแม่ที่มีอำนาจในส่วนนั้นไม่มีในส่วนที่ถูกถอนขอให้ศาลตั้งผู้ปกครองได้ ถ้าถอนบางส่วน ตั้งได้เฉพาะส่วนนั้น

หนังสือมอบอำนาจจากพ่อแม่ใช้แทนได้ไหม

ใช้ได้กับบางเรื่อง แต่ไม่ทำให้ปู่ย่าตายายกลายเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง และหน่วยงานอาจไม่รับในเรื่องสำคัญ เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1566 ให้พ่อแม่ตกลงเรื่องอำนาจปกครองกันได้เฉพาะตามที่มีกฎหมายบัญญัติไว้ให้ตกลงกันได้ การโอนอำนาจปกครองให้ปู่ย่าตายายด้วยการทำหนังสือกันเองจึงไม่ใช่ช่องทางตามกฎหมาย ถ้าพ่อแม่ยังติดต่อได้ วิธีที่ปลอดภัยคือให้พ่อแม่ลงชื่อเองในเรื่องที่สำคัญ

ถ้าพ่อแม่ทอดทิ้งหรือทำร้ายหลาน ทำอะไรได้บ้าง

มาตรา 1582 ให้ศาลถอนอำนาจปกครองบางส่วนหรือทั้งหมดได้ เมื่อผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถโดยคำสั่งศาล ใช้อำนาจปกครองเกี่ยวแก่ตัวผู้เยาว์โดยมิชอบ หรือประพฤติชั่วร้าย ศาลอาจสั่งเอง หรือสั่งเมื่อญาติของผู้เยาว์หรืออัยการร้องขอ ปู่ย่าตายายจึงเป็นผู้ร้องขอได้ในฐานะญาติ ศาลจะพิจารณาจากข้อเท็จจริงแต่ละกรณี การถูกถอนอำนาจปกครองไม่ทำให้พ่อแม่พ้นหน้าที่อุปการะเลี้ยงดูลูกตามมาตรา 1584

ขั้นตอนขอเป็นผู้ปกครองหลาน ทำอย่างไร

  1. ตรวจว่าเข้าเงื่อนไข หลานยังไม่บรรลุนิติภาวะ และไม่มีพ่อแม่หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครอง
  2. ตรวจคุณสมบัติ ตามมาตรา 1587 ผู้ปกครองต้องบรรลุนิติภาวะ และต้องไม่เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ บุคคลล้มละลาย ผู้ไม่เหมาะสมที่จะปกครองผู้เยาว์หรือทรัพย์สิน ผู้มีหรือเคยมีคดีในศาลกับผู้เยาว์ บุพการี หรือพี่น้องของผู้เยาว์ หรือผู้ที่พ่อหรือแม่ที่ตายทำหนังสือระบุห้ามไว้
  3. ยื่นคำร้องต่อศาล มาตรา 1586 ให้ศาลตั้งผู้ปกครองเมื่อญาติของผู้เยาว์ อัยการ หรือผู้ที่พ่อหรือแม่ที่ตายทีหลังระบุชื่อไว้ในพินัยกรรมร้องขอ
  4. ศาลพิจารณาพินัยกรรมถ้ามี ถ้าพ่อหรือแม่ที่ตายทีหลังระบุผู้ปกครองไว้ในพินัยกรรม ศาลจะตั้งตามนั้น เว้นแต่พินัยกรรมไม่มีผลหรือผู้ถูกระบุเป็นผู้ต้องห้าม
  5. รับทราบคำสั่ง ความเป็นผู้ปกครองเริ่มแต่วันทราบคำสั่งตั้งของศาล (มาตรา 1591)

มาตรา 1590 วางหลักว่าผู้ปกครองมีได้คราวหนึ่งเพียงคนเดียว เว้นแต่พินัยกรรมกำหนดไว้หลายคนหรือมีเหตุอันสมควร ศาลจะตั้งหลายคนก็ได้ ปู่กับย่าจึงขอเป็นผู้ปกครองร่วมกันได้ถ้าศาลเห็นสมควร ก่อนยื่นควรเตรียมหลักฐานความเป็นญาติ หลักฐานสถานะของพ่อแม่ และรายการทรัพย์สินของหลานเท่าที่ทราบ รายละเอียดการยื่นคำร้องอยู่ใน ขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์ คืออะไร ใครยื่นได้

เป็นผู้ปกครองแล้ว ทำเรื่องแทนหลานได้แค่ไหน

มาตรา 1598/3 ให้ผู้ปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของผู้อยู่ในปกครอง ผู้ปกครองจึงให้ความยินยอมและทำการแทนหลานได้ เช่นเดียวกับที่พ่อแม่ทำแทนลูก (เปรียบเทียบได้ใน ผู้แทนโดยชอบธรรม คือใคร ทำอะไรแทนลูกได้บ้าง) มาตรา 1598/2 ยังให้ผู้ปกครองมีสิทธิและหน้าที่เช่นเดียวกับผู้ใช้อำนาจปกครองตามมาตรา 1564 วรรคหนึ่งและมาตรา 1567 คือมีหน้าที่ดูแลให้หลานได้รับการเลี้ยงดูและการศึกษาตามสมควร และมีสิทธิกำหนดที่อยู่ ทำโทษเพื่อว่ากล่าวสั่งสอนหรือปรับพฤติกรรมโดยต้องไม่เป็นการกระทำทารุณกรรมหรือทำร้ายด้วยความรุนแรงต่อร่างกายหรือจิตใจ หรือกระทำโดยมิชอบ ให้ทำการงานตามสมควร และเรียกหลานคืนจากผู้กักไว้โดยมิชอบ

อำนาจนี้มีขอบเขต นิติกรรมสำคัญเกี่ยวกับทรัพย์สินของหลานตามมาตรา 1574 เช่น ขาย จำนอง หรือให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปี ต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อน เงินได้ของหลานใช้ได้ตามสมควรเพื่อการอุปการะเลี้ยงดูและการศึกษา ส่วนที่เหลือนำไปหาผลประโยชน์ได้เฉพาะตามมาตรา 1598/4 ได้แก่ ซื้อพันธบัตรรัฐบาลไทยหรือที่รัฐบาลค้ำประกัน รับขายฝากหรือรับจำนองอสังหาริมทรัพย์ลำดับแรกไม่เกินกึ่งราคาตลาด ฝากประจำในธนาคาร หรือทางอื่นที่ศาลอนุญาตเป็นพิเศษ ถ้าหลานอายุสิบห้าปีขึ้นไปและรู้ผิดชอบ มาตรา 1598/5 วางหลักให้ปรึกษาหลานก่อนทำกิจการสำคัญ หลักการใช้เงินของเด็กอธิบายเพิ่มใน พ่อแม่เอาเงินของลูกไปใช้ได้ไหม

การเป็นผู้ปกครองไม่ได้ตัดพ่อแม่ออกจากชีวิตเด็ก มาตรา 1584/1 ให้บิดาหรือมารดามีสิทธิติดต่อกับบุตรได้ตามควรแก่พฤติการณ์ ไม่ว่าใครจะเป็นผู้ปกครอง

ผู้ปกครองมีหน้าที่อะไร ต้องทำภายในเมื่อไร

หน้าที่กำหนดเวลามาตรา
แจ้งหนี้ระหว่างผู้ปกครองกับหลานต่อศาลก่อนเริ่มทำบัญชีทรัพย์สิน1596
ทำบัญชีทรัพย์สินของหลาน โดยมีพยานรับรองอย่างน้อยสองคนซึ่งบรรลุนิติภาวะและเป็นญาติ (หาญาติไม่ได้ใช้ผู้อื่น)ภายในสามเดือนนับแต่วันที่ทราบคำสั่งตั้งของศาล ขอขยายได้ก่อนครบกำหนด1592
ยื่นสำเนาบัญชีต่อศาลภายในสิบวันนับแต่ทำบัญชีเสร็จ ถ้าศาลไม่สั่งเป็นอย่างอื่นในสิบห้าวัน ถือว่ายอมรับ1593
งดทำกิจการใด ๆ เว้นแต่เร่งร้อนและจำเป็นจนกว่าศาลยอมรับบัญชี1595
ส่งบัญชีทรัพย์สินต่อศาลปีละครั้ง1598/1

ถ้าไม่ทำบัญชีหรือทำไม่ถูกต้อง ศาลอาจถอนผู้ปกครองได้ตามมาตรา 1594 ถ้าหลานได้รับมรดกหรือได้รับการให้ทรัพย์สินที่มีค่าระหว่างอยู่ในปกครอง ก็ต้องทำบัญชีในลักษณะเดียวกันตามมาตรา 1598

ความเป็นผู้ปกครองสิ้นสุดเมื่อไร

ความปกครองสิ้นสุดเมื่อหลานตายหรือบรรลุนิติภาวะ ส่วนความเป็นผู้ปกครองของตัวผู้ปกครองสิ้นสุดเมื่อผู้ปกครองตาย ลาออกโดยศาลอนุญาต ถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ ล้มละลาย หรือถูกถอน ผู้ปกครองที่ละเลยหน้าที่ ประมาทเลินเล่ออย่างร้ายแรง หรือใช้อำนาจโดยมิชอบ อาจถูกถอนเมื่อหลานที่อายุไม่ต่ำกว่าสิบห้าปี ญาติ หรืออัยการร้องขอ

รับหลานเป็นบุตรบุญธรรม ต่างจากเป็นผู้ปกครองอย่างไร

เรื่องผู้ปกครองบุตรบุญธรรม
เกิดขึ้นโดยคำสั่งศาลการจดทะเบียน หลานที่เป็นผู้เยาว์ต้องผ่านกฎหมายว่าด้วยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรมก่อน
เงื่อนไขหลักหลานไม่มีพ่อแม่หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครองผู้รับอายุไม่ต่ำกว่ายี่สิบห้าปีและแก่กว่าหลานอย่างน้อยสิบห้าปี ต้องได้ความยินยอมตามกฎหมาย
สิ้นสุดเมื่อหลานบรรลุนิติภาวะไม่สิ้นสุดเพราะอายุ เลิกได้ตามที่กฎหมายกำหนด
มรดกไม่เปลี่ยนสิทธิรับมรดกระหว่างกันบุตรบุญธรรมถือเป็นผู้สืบสันดานของผู้รับ
พ่อแม่เดิมยังมีสิทธิติดต่อหลานพ่อแม่โดยกำเนิดหมดอำนาจปกครอง แต่หลานไม่สูญสิทธิในครอบครัวเดิม

ปู่ ย่า ตา ยาย ได้รับยกเว้นเฉพาะขั้นตอนการทดลองเลี้ยงดูตามกฎหมายว่าด้วยการรับเด็กเป็นบุตรบุญธรรม ยังต้องยื่นคำขอและได้รับอนุมัติก่อนจดทะเบียน รายละเอียดอยู่ใน รับหลานเป็นบุตรบุญธรรมได้ไหม ต่างจากขอเป็นผู้ปกครองตรงไหน

ตัวอย่างสมมติ: แม่ของหลานเสียชีวิต พ่อไม่เคยมาดูแล

ตัวอย่างสมมติ นางบีเป็นยายที่เลี้ยงหลานมาตั้งแต่เล็ก แม่ของหลานซึ่งจดทะเบียนสมรสกับนายเอเสียชีวิต และหลานได้รับเงินและที่ดินจากมรดกของแม่ นางบีคิดว่าตนจะขอเป็นผู้ปกครองได้ทันที แต่ทนายอธิบายว่าเมื่อแม่ตาย อำนาจปกครองอยู่กับนายเอซึ่งยังมีชีวิต ศาลจะตั้งผู้ปกครองได้ก็ต่อเมื่ออำนาจปกครองของนายเอถูกถอน ถ้ามีข้อเท็จจริงที่เข้าเหตุตามมาตรา 1582 นางบีในฐานะญาติร้องขอได้ และศาลจะพิจารณาจากพยานหลักฐาน

ถ้าศาลถอนอำนาจปกครองและตั้งนางบีเป็นผู้ปกครอง นางบีต้องทำบัญชีทรัพย์สินของหลานภายในสามเดือน และจะขายที่ดินมรดกของหลานไม่ได้ถ้าศาลไม่อนุญาต ตัวอย่างนี้แสดงว่าการขอเป็นผู้ปกครองหลานเป็นทั้งอำนาจและภาระที่ศาลกำกับต่อเนื่อง

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  • เชื่อว่าเลี้ยงหลานมานานก็เป็นผู้ปกครองแล้ว ผู้ปกครองตาม ป.พ.พ. ต้องมีคำสั่งศาล
  • คิดว่าพ่อหรือแม่ตายคนหนึ่งแล้วต้องขอเป็นผู้ปกครอง อำนาจปกครองอยู่กับฝ่ายที่ยังมีชีวิต
  • คิดว่าหนังสือมอบอำนาจทำให้มีอำนาจปกครอง ใช้ได้บางเรื่องเท่านั้น
  • ใช้เงินของหลานตามใจ ใช้ได้เพื่อเลี้ยงดูและการศึกษา ส่วนที่เหลือลงทุนได้เฉพาะที่กฎหมายกำหนด
  • ลืมทำบัญชีทรัพย์สินภายในสามเดือน เสี่ยงถูกถอนจากการเป็นผู้ปกครอง

ถ้าคุณเลี้ยงหลานอยู่และเริ่มเจอเรื่องที่ต้องมีผู้ลงชื่อแทน หรือหลานมีทรัพย์สินที่ต้องจัดการ ควรตรวจสถานะของพ่อแม่และเลือกทางที่เหมาะระหว่างการให้พ่อแม่ลงชื่อ ขอเป็นผู้ปกครอง หรือรับเป็นบุตรบุญธรรม ทนายช่วยประเมินและเตรียมคำร้องได้ หากต้องการปรึกษา ติดต่อสำนักงาน

คำถามที่พบบ่อย

พ่อแม่ไปทำงานต่างจังหวัด ฝากหลานไว้ ปู่ย่าต้องขอเป็นผู้ปกครองไหม?

ไม่ต้อง และโดยหลักขอไม่ได้ เพราะ ป.พ.พ. มาตรา 1585 ให้ตั้งผู้ปกครองได้เมื่อเด็กไม่มีพ่อแม่หรือพ่อแม่ถูกถอนอำนาจปกครอง ระหว่างนี้ใช้หนังสือมอบอำนาจได้บางเรื่อง และให้พ่อแม่ลงชื่อเองในเรื่องสำคัญ

แม่ของหลานเสียชีวิต แต่พ่อยังอยู่ ยายขอเป็นผู้ปกครองได้ไหม?

โดยหลักไม่ได้ ถ้าพ่อเป็นบิดาโดยชอบด้วยกฎหมาย อำนาจปกครองอยู่กับพ่อตามมาตรา 1566 เว้นแต่ศาลถอนอำนาจปกครองของพ่อ ถ้าพ่อแม่ไม่ได้สมรสกันและพ่อไม่ได้รับรองบุตร ควรให้ทนายตรวจสถานะก่อน

ปู่กับย่าขอเป็นผู้ปกครองร่วมกันได้ไหม?

ได้ ถ้าศาลเห็นสมควร มาตรา 1590 วางหลักว่าผู้ปกครองมีได้คราวหนึ่งคนเดียว แต่ถ้าพินัยกรรมกำหนดไว้หลายคนหรือมีเหตุอันสมควร ศาลตั้งหลายคนได้

ผู้ปกครองขายที่ดินของหลานได้ไหม?

ต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อน มาตรา 1598/3 นำมาตรา 1574 มาใช้กับผู้ปกครอง การขาย จำนอง หรือทำนิติกรรมสำคัญเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ของหลานจึงทำเองไม่ได้

ต้องทำบัญชีทรัพย์สินของหลานภายในเมื่อไร?

ภายในสามเดือนนับแต่วันที่ทราบคำสั่งตั้งของศาลตามมาตรา 1592 ขอขยายได้ถ้ายื่นก่อนครบกำหนด และต้องยื่นสำเนาต่อศาลภายในสิบวันนับแต่ทำบัญชีเสร็จ หลังจากนั้นส่งบัญชีต่อศาลปีละครั้ง

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ