ผู้แทนโดยชอบธรรม คือใคร? ทำอะไรแทนลูกผู้เยาว์ได้บ้าง และเมื่อไรต้องขออนุญาตศาล

โรงเรียน ธนาคาร โรงพยาบาล หรือสำนักงานที่ดินมักขอให้ "ผู้แทนโดยชอบธรรม" ลงชื่อแทนเด็ก แต่เมื่อพ่อแม่หย่ากัน ไม่ได้จดทะเบียนสมรส หรือฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต หลายครอบครัวไม่แน่ใจว่าใครมีสิทธิลงชื่อ บทความนี้อธิบายว่าใครเป็นผู้แทนของลูกในแต่ละสถานการณ์ ทำอะไรแทนลูกได้บ้าง เรื่องใดต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลก่อน และเรื่องใดที่ทำไปแล้วอาจเป็นโมฆะ

ผู้แทนโดยชอบธรรม คืออะไร

ผู้แทนโดยชอบธรรม คือ บุคคลที่กฎหมายให้อำนาจให้ความยินยอมหรือทำการแทนผู้เยาว์ในเรื่องทางกฎหมาย ผู้เยาว์หมายถึงผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คือยังอายุไม่ครบยี่สิบปีบริบูรณ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 19 และยังไม่ได้สมรสโดยถูกต้องตามมาตรา 1448 เพราะการสมรสตามมาตรา 1448 ทำให้ผู้เยาว์บรรลุนิติภาวะ (มาตรา 20)

ป.พ.พ. มาตรา 21 วางหลักว่าผู้เยาว์จะทำนิติกรรมใด ๆ ต้องได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรมก่อน มิฉะนั้นเป็นโมฆียะ เว้นแต่กฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น แต่มาตรา 21 ไม่ได้บอกว่าใครคือผู้แทน ตัวบุคคลกำหนดไว้ในบรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว ได้แก่ ผู้ใช้อำนาจปกครอง (มาตรา 1569) และผู้ปกครองที่ศาลตั้ง (มาตรา 1598/3) ภาพรวมของอำนาจปกครองทั้งหมดอยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร

ผู้แทนโดยชอบธรรมของลูกคือใคร ในแต่ละสถานการณ์

โดยหลัก บุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา (ป.พ.พ. มาตรา 1566) และผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของบุตร (มาตรา 1569) คำตอบจึงเปลี่ยนไปตามสถานะของพ่อแม่ ดังนี้

สถานการณ์ผู้แทนโดยชอบธรรมข้อสังเกต
พ่อแม่จดทะเบียนสมรสกันบิดาและมารดามาตรา 1566 วรรคหนึ่ง
พ่อแม่หย่ากันแล้วฝ่ายที่ตกลงกันเป็นหนังสือ หรือที่ศาลชี้ขาดมาตรา 1520 การหย่าไม่ทำให้อำนาจปกครองตกแก่ฝ่ายใดเอง
พ่อแม่ไม่เคยจดทะเบียนสมรส และพ่อยังไม่ได้เป็นบิดาตามกฎหมายมารดาแต่ผู้เดียวมาตรา 1546 เด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา
พ่อแม่สมรสกันภายหลัง พ่อจดทะเบียนว่าเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรบิดาและมารดามาตรา 1547 ถ้าแยกกันอยู่อาจต้องตกลงกันหรือให้ศาลสั่ง
พ่อหรือแม่เสียชีวิตฝ่ายที่ยังมีชีวิตมาตรา 1566 วรรคสอง (1)
ไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครองผู้ปกครองที่ศาลตั้งมาตรา 1585 1586 และ 1598/3
พ่อหรือแม่มีลูกติดแล้วสมรสใหม่ผู้ที่ลูกติดมามาตรา 1568 คู่สมรสใหม่ไม่ได้อำนาจปกครอง

มาตรา 1566 วรรคสองยังกำหนดกรณีอื่นที่อำนาจปกครองอยู่กับบิดาหรือมารดาฝ่ายเดียว เช่น ไม่แน่นอนว่าอีกฝ่ายมีชีวิตอยู่หรือไม่ อีกฝ่ายถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ หรือศาลสั่งให้อำนาจปกครองอยู่กับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เอกสารที่ใช้พิสูจน์สถานะเหล่านี้ เช่น บันทึกข้อตกลงการหย่า คำพิพากษา หรือใบมรณบัตร จึงควรเก็บไว้ให้พร้อมเสมอ

ปู่ย่าตายายหรือญาติที่เลี้ยงเด็กอยู่ เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมไหม

ไม่เป็นโดยอัตโนมัติ กฎหมายกำหนดผู้แทนโดยชอบธรรมไว้เพียงผู้ใช้อำนาจปกครองและผู้ปกครองเท่านั้น การเลี้ยงดูเด็กจริงไม่ได้ทำให้ญาติมีอำนาจลงชื่อแทน ถ้าเด็กไม่มีบิดามารดาหรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง ญาติหรืออัยการร้องขอให้ศาลตั้งผู้ปกครองได้ (มาตรา 1585 และ 1586) ผู้ปกครองต้องบรรลุนิติภาวะและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 1587 ขั้นตอนอยู่ใน ขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์ และกรณีปู่ย่าตายายโดยเฉพาะอยู่ใน ปู่ย่าตายายเลี้ยงหลาน ต้องขอเป็นผู้ปกครองไหม

ผู้แทนโดยชอบธรรมทำอะไรแทนลูกได้บ้าง

อำนาจของผู้แทนโดยชอบธรรมมีทั้งการให้ความยินยอมให้เด็กทำเอง และการทำแทนเด็ก เรื่องหลักที่พบในชีวิตประจำวันมีดังนี้

  • ให้ความยินยอมทำนิติกรรม ตามมาตรา 21 ผู้เยาว์ที่ทำนิติกรรมโดยไม่ได้รับความยินยอม นิติกรรมเป็นโมฆียะ อ่านต่อใน ผู้เยาว์ทำนิติกรรมได้ไหม
  • อนุญาตให้จำหน่ายทรัพย์สิน เช่น ให้เงินค่าขนม ผู้เยาว์ใช้จ่ายได้ตามใจสมัครภายในขอบที่อนุญาต (มาตรา 26)
  • ยินยอมให้ประกอบธุรกิจหรือทำสัญญาเป็นลูกจ้าง ในความเกี่ยวพันนั้นผู้เยาว์มีฐานะเสมือนผู้บรรลุนิติภาวะแล้ว ถ้าผู้แทนไม่ยินยอมโดยไม่มีเหตุอันสมควร ผู้เยาว์ร้องขอให้ศาลอนุญาตได้ (มาตรา 27)
  • จัดการทรัพย์สินของลูก ด้วยความระมัดระวังเช่นวิญญูชนจะพึงกระทำ (มาตรา 1571) ส่วนการใช้เงินของลูกมีกติกาเฉพาะ ดู พ่อแม่เอาเงินของลูกไปใช้ได้ไหม
  • รับและส่งคำบอกกล่าวแทน คำบอกกล่าวที่ผู้ใช้อำนาจปกครองแจ้งไปหรือรับแจ้งมา ถือว่าบุตรได้แจ้งไปหรือรับแจ้งมา (มาตรา 1570)
  • บอกล้างหรือให้สัตยาบัน นิติกรรมที่ผู้เยาว์ทำไปโดยไม่ได้รับความยินยอม (มาตรา 175 (1) 177 และ 179)

ผู้แทนโดยชอบธรรมทำสัญญาให้ลูกไปทำงานได้ไหม

ไม่ได้ ถ้าลูกไม่ยินยอม ป.พ.พ. มาตรา 1572 ห้ามผู้ใช้อำนาจปกครองทำหนี้ที่บุตรจะต้องทำเองโดยไม่ได้รับความยินยอมของบุตร เช่น สัญญาที่ลูกต้องไปแสดงหรือลงแรงทำงานด้วยตัวเอง หลักนี้ใช้กับผู้ปกครองด้วยโดยอนุโลมตามมาตรา 1598/3

นิติกรรมใดที่ผู้แทนโดยชอบธรรมต้องขออนุญาตศาลก่อน

ป.พ.พ. มาตรา 1574 กำหนดนิติกรรมเกี่ยวกับทรัพย์สินของผู้เยาว์ 13 รายการที่ผู้ใช้อำนาจปกครองทำไม่ได้ เว้นแต่ศาลอนุญาต และมาตรา 1598/3 ให้ใช้กับผู้ปกครองด้วย รายการที่ครอบครัวพบบ่อย ได้แก่

  • ขาย แลกเปลี่ยน ขายฝาก ให้เช่าซื้อ จำนอง ปลดจำนอง หรือโอนสิทธิจำนอง อสังหาริมทรัพย์ หรือสังหาริมทรัพย์ที่อาจจำนองได้
  • ทำให้ทรัพยสิทธิของผู้เยาว์ในอสังหาริมทรัพย์สิ้นไปทั้งหมดหรือบางส่วน หรือก่อตั้งภาระจำยอม สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกิน หรือทรัพยสิทธิอื่นในอสังหาริมทรัพย์
  • ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปี
  • ให้กู้ยืมเงิน คือเอาเงินของลูกไปให้ผู้อื่นกู้
  • ให้โดยเสน่หา เว้นแต่เอาเงินได้ของผู้เยาว์ให้แทนเพื่อการกุศลสาธารณะ การสังคม หรือตามหน้าที่ธรรมจรรยา พอสมควรแก่ฐานานุรูป
  • รับการให้ที่มีเงื่อนไขหรือค่าภาระติดพัน หรือปฏิเสธไม่รับการให้
  • ประกันโดยประการใด ๆ ที่อาจทำให้ผู้เยาว์ต้องถูกบังคับชำระหนี้ หรือรับเป็นผู้ชำระหนี้แทนผู้อื่น
  • นำทรัพย์สินไปแสวงหาผลประโยชน์นอกจากที่มาตรา 1598/4 (1) ถึง (3) กำหนด
  • ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัย

ถ้าทำไปโดยไม่ได้รับอนุญาต มาตรา 1574 ไม่ได้ระบุผลไว้ตรง ๆ นิติกรรมนั้นอาจไม่ผูกพันผู้เยาว์ และอาจถูกโต้แย้งภายหลัง ซึ่งเป็นความเสี่ยงทั้งต่อครอบครัวและผู้ซื้อหรือผู้รับจำนอง การให้ลูกลงชื่อเองโดยพ่อแม่ให้ความยินยอมจึงไม่ใช่ทางลัดที่ควรใช้แทนการขออนุญาตศาล ขั้นตอนยื่นคำร้องกรณีที่ดินอยู่ใน ขายที่ดินของลูกผู้เยาว์ ต้องขออนุญาตศาลไหม

ขัดกันแห่งผลประโยชน์ คืออะไร และทำไมผิดแล้วเป็นโมฆะ

ป.พ.พ. มาตรา 1575 กำหนดว่า ถ้าในกิจการใด ประโยชน์ของผู้ใช้อำนาจปกครอง หรือของคู่สมรสหรือบุตรของผู้ใช้อำนาจปกครอง ขัดกับประโยชน์ของผู้เยาว์ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อนจึงทำกิจการนั้นได้ มิฉะนั้นเป็นโมฆะ มาตรา 1576 ให้รวมถึงห้างหุ้นส่วนสามัญที่บุคคลเหล่านั้นเป็นหุ้นส่วน และห้างหุ้นส่วนจำกัดที่เป็นหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดด้วย

ตัวอย่างที่มักเข้าข่าย เช่น พ่อหรือแม่ซื้อที่ดินของลูกมาเป็นของตนเอง ให้คู่สมรสใหม่ของตนเช่าทรัพย์ของลูก หรือเอาทรัพย์ของลูกไปค้ำประกันหนี้ของตนเอง ข้อแตกต่างสำคัญคือ มาตรา 1575 เขียนผลไว้ชัดว่า "เป็นโมฆะ" ขณะที่มาตรา 1574 ไม่ได้เขียนเช่นนั้น ทั้งสองกรณีจึงควรยื่นขออนุญาตศาลก่อนทำ

ตัวอย่างสมมติ: แม่จะขายที่ดินที่ปู่ยกให้หลาน

ตัวอย่างสมมติ นางบีหย่ากับนายเอ และตกลงเป็นหนังสือให้นางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองเด็กหญิงซีซึ่งอายุ 12 ปี ต่อมาปู่ของเด็กยกที่ดินให้หลาน นางบีต้องการขายที่ดินเพื่อนำเงินมาเป็นค่าเรียนของลูก แม้จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของลูก นางบีก็ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลก่อนตามมาตรา 1574 (1)

ถ้าผู้ที่ต้องการซื้อคือคู่สมรสใหม่ของนางบี กิจการนี้ยังเข้าข่ายประโยชน์ขัดกันตามมาตรา 1575 ซึ่งถ้าไม่ได้รับอนุญาตเป็นโมฆะ และถ้าตอนยกที่ดินให้ ปู่ได้กำหนดให้บุคคลอื่นเป็นผู้จัดการทรัพย์นั้นจนหลานบรรลุนิติภาวะ ผู้ที่ปู่ระบุจะเป็นผู้จัดการแทน (มาตรา 1577) ผลจริงขึ้นกับเอกสารและข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

  1. คิดว่าใครเลี้ยงเด็กก็ลงชื่อแทนได้ ญาติที่เลี้ยงดูเด็กไม่ใช่ผู้แทนโดยชอบธรรม จนกว่าศาลจะตั้งเป็นผู้ปกครอง
  2. คิดว่าหย่าแล้วแม่ได้อำนาจปกครองอัตโนมัติ ต้องตกลงกันเป็นหนังสือหรือให้ศาลชี้ขาดตามมาตรา 1520
  3. ขายหรือจำนองทรัพย์ของลูกโดยไม่ขออนุญาตศาล แม้เจตนาดี นิติกรรมอาจถูกโต้แย้งภายหลัง
  4. เอาทรัพย์ของลูกไปค้ำประกันหนี้ของครอบครัว เข้ามาตรา 1574 และอาจเข้ามาตรา 1575 ด้วย
  5. คู่สมรสใหม่ลงชื่อแทนลูกติด อำนาจปกครองอยู่กับผู้ที่ลูกติดมาตามมาตรา 1568
  6. ไม่เก็บหลักฐานการจัดการทรัพย์สิน เมื่อลูกบรรลุนิติภาวะ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องรีบส่งมอบทรัพย์สินและบัญชีให้ลูกตามมาตรา 1578

ถ้าเรื่องของคุณเกี่ยวกับที่ดิน เงินจำนวนมาก การประนีประนอมยอมความแทนลูก หรือครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน ควรให้ทนายตรวจก่อนว่าใครมีอำนาจลงชื่อและต้องยื่นคำร้องต่อศาลหรือไม่ เตรียมสูติบัตรของเด็ก ทะเบียนหย่าหรือบันทึกข้อตกลงเรื่องอำนาจปกครอง คำพิพากษาที่เกี่ยวข้อง และเอกสารทรัพย์สินไว้ แล้วติดต่อสำนักงานเพื่อประเมินขั้นตอนที่เหมาะกับกรณีของคุณ

คำถามที่พบบ่อย

พ่อแม่หย่ากันแล้ว ฝ่ายที่ไม่ได้อำนาจปกครองยังลงชื่อแทนลูกได้ไหม?

โดยหลักไม่ได้ในฐานะผู้แทนโดยชอบธรรม ถ้าบันทึกการหย่าหรือคำพิพากษากำหนดให้อีกฝ่ายเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง แต่ฝ่ายนั้นยังมีสิทธิติดต่อกับบุตรได้ตามควรแก่พฤติการณ์ตามมาตรา 1584/1 ควรตรวจถ้อยคำในเอกสารให้ชัดก่อนลงชื่อ

พ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของลูกหรือไม่?

ยังไม่เป็น จนกว่าจะสมรสกับมารดาภายหลัง จดทะเบียนว่าเด็กเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรตามมาตรา 1547 ก่อนหน้านั้นเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา และมารดาเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว

ขายที่ดินของลูกโดยไม่ขออนุญาตศาล มีผลอย่างไร?

มาตรา 1574 ไม่ได้ระบุผลไว้ตรง ๆ นิติกรรมนั้นอาจไม่ผูกพันผู้เยาว์และอาจถูกโต้แย้งภายหลัง แต่ถ้าผู้ซื้อเป็นพ่อแม่เองหรือคู่สมรสของพ่อแม่ซึ่งประโยชน์ขัดกับลูก มาตรา 1575 ระบุว่าเป็นโมฆะถ้าไม่ได้รับอนุญาตจากศาล

ลูกอายุ 18 ปีแล้ว ยังต้องให้ผู้แทนโดยชอบธรรมให้ความยินยอมหรือไม่?

ต้อง ถ้ายังไม่บรรลุนิติภาวะ คืออายุยังไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์และยังไม่ได้สมรสตามมาตรา 1448 เว้นแต่เป็นเรื่องที่กฎหมายยกเว้น เช่น การที่ได้ไปซึ่งสิทธิเพียงอย่างเดียว หรือการที่สมแก่ฐานานุรูปและจำเป็นในการดำรงชีพ

ผู้ปกครองที่ศาลตั้งมีอำนาจเท่ากับพ่อแม่ไหม?

คล้ายกันแต่มีหน้าที่เพิ่ม ผู้ปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรม และต้องขออนุญาตศาลในนิติกรรมตามมาตรา 1574 เช่นเดียวกับพ่อแม่ แต่ต้องทำบัญชีทรัพย์สินส่งต่อศาลปีละครั้งตามมาตรา 1598/1

มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?

ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ