โรงเรียน ธนาคาร โรงพยาบาล หรือสำนักงานที่ดินมักขอให้ "ผู้แทนโดยชอบธรรม" ลงชื่อแทนเด็ก แต่เมื่อพ่อแม่หย่ากัน ไม่ได้จดทะเบียนสมรส หรือฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต หลายครอบครัวไม่แน่ใจว่าใครมีสิทธิลงชื่อ บทความนี้อธิบายว่าใครเป็นผู้แทนของลูกในแต่ละสถานการณ์ ทำอะไรแทนลูกได้บ้าง เรื่องใดต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลก่อน และเรื่องใดที่ทำไปแล้วอาจเป็นโมฆะ
ผู้แทนโดยชอบธรรม คืออะไร
ผู้แทนโดยชอบธรรม คือ บุคคลที่กฎหมายให้อำนาจให้ความยินยอมหรือทำการแทนผู้เยาว์ในเรื่องทางกฎหมาย ผู้เยาว์หมายถึงผู้ที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ คือยังอายุไม่ครบยี่สิบปีบริบูรณ์ตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ป.พ.พ.) มาตรา 19 และยังไม่ได้สมรสโดยถูกต้องตามมาตรา 1448 เพราะการสมรสตามมาตรา 1448 ทำให้ผู้เยาว์บรรลุนิติภาวะ (มาตรา 20)
ป.พ.พ. มาตรา 21 วางหลักว่าผู้เยาว์จะทำนิติกรรมใด ๆ ต้องได้รับความยินยอมของผู้แทนโดยชอบธรรมก่อน มิฉะนั้นเป็นโมฆียะ เว้นแต่กฎหมายบัญญัติไว้เป็นอย่างอื่น แต่มาตรา 21 ไม่ได้บอกว่าใครคือผู้แทน ตัวบุคคลกำหนดไว้ในบรรพ 5 ว่าด้วยครอบครัว ได้แก่ ผู้ใช้อำนาจปกครอง (มาตรา 1569) และผู้ปกครองที่ศาลตั้ง (มาตรา 1598/3) ภาพรวมของอำนาจปกครองทั้งหมดอยู่ใน อำนาจปกครองบุตร คืออะไร
ผู้แทนโดยชอบธรรมของลูกคือใคร ในแต่ละสถานการณ์
โดยหลัก บุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะอยู่ใต้อำนาจปกครองของบิดามารดา (ป.พ.พ. มาตรา 1566) และผู้ใช้อำนาจปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของบุตร (มาตรา 1569) คำตอบจึงเปลี่ยนไปตามสถานะของพ่อแม่ ดังนี้
| สถานการณ์ | ผู้แทนโดยชอบธรรม | ข้อสังเกต |
|---|---|---|
| พ่อแม่จดทะเบียนสมรสกัน | บิดาและมารดา | มาตรา 1566 วรรคหนึ่ง |
| พ่อแม่หย่ากันแล้ว | ฝ่ายที่ตกลงกันเป็นหนังสือ หรือที่ศาลชี้ขาด | มาตรา 1520 การหย่าไม่ทำให้อำนาจปกครองตกแก่ฝ่ายใดเอง |
| พ่อแม่ไม่เคยจดทะเบียนสมรส และพ่อยังไม่ได้เป็นบิดาตามกฎหมาย | มารดาแต่ผู้เดียว | มาตรา 1546 เด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา |
| พ่อแม่สมรสกันภายหลัง พ่อจดทะเบียนว่าเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตร | บิดาและมารดา | มาตรา 1547 ถ้าแยกกันอยู่อาจต้องตกลงกันหรือให้ศาลสั่ง |
| พ่อหรือแม่เสียชีวิต | ฝ่ายที่ยังมีชีวิต | มาตรา 1566 วรรคสอง (1) |
| ไม่มีบิดามารดา หรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง | ผู้ปกครองที่ศาลตั้ง | มาตรา 1585 1586 และ 1598/3 |
| พ่อหรือแม่มีลูกติดแล้วสมรสใหม่ | ผู้ที่ลูกติดมา | มาตรา 1568 คู่สมรสใหม่ไม่ได้อำนาจปกครอง |
มาตรา 1566 วรรคสองยังกำหนดกรณีอื่นที่อำนาจปกครองอยู่กับบิดาหรือมารดาฝ่ายเดียว เช่น ไม่แน่นอนว่าอีกฝ่ายมีชีวิตอยู่หรือไม่ อีกฝ่ายถูกศาลสั่งให้เป็นคนไร้ความสามารถหรือเสมือนไร้ความสามารถ หรือศาลสั่งให้อำนาจปกครองอยู่กับฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เอกสารที่ใช้พิสูจน์สถานะเหล่านี้ เช่น บันทึกข้อตกลงการหย่า คำพิพากษา หรือใบมรณบัตร จึงควรเก็บไว้ให้พร้อมเสมอ
ปู่ย่าตายายหรือญาติที่เลี้ยงเด็กอยู่ เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมไหม
ไม่เป็นโดยอัตโนมัติ กฎหมายกำหนดผู้แทนโดยชอบธรรมไว้เพียงผู้ใช้อำนาจปกครองและผู้ปกครองเท่านั้น การเลี้ยงดูเด็กจริงไม่ได้ทำให้ญาติมีอำนาจลงชื่อแทน ถ้าเด็กไม่มีบิดามารดาหรือบิดามารดาถูกถอนอำนาจปกครอง ญาติหรืออัยการร้องขอให้ศาลตั้งผู้ปกครองได้ (มาตรา 1585 และ 1586) ผู้ปกครองต้องบรรลุนิติภาวะและไม่มีลักษณะต้องห้ามตามมาตรา 1587 ขั้นตอนอยู่ใน ขอตั้งผู้ปกครองผู้เยาว์ และกรณีปู่ย่าตายายโดยเฉพาะอยู่ใน ปู่ย่าตายายเลี้ยงหลาน ต้องขอเป็นผู้ปกครองไหม
ผู้แทนโดยชอบธรรมทำอะไรแทนลูกได้บ้าง
อำนาจของผู้แทนโดยชอบธรรมมีทั้งการให้ความยินยอมให้เด็กทำเอง และการทำแทนเด็ก เรื่องหลักที่พบในชีวิตประจำวันมีดังนี้
- ให้ความยินยอมทำนิติกรรม ตามมาตรา 21 ผู้เยาว์ที่ทำนิติกรรมโดยไม่ได้รับความยินยอม นิติกรรมเป็นโมฆียะ อ่านต่อใน ผู้เยาว์ทำนิติกรรมได้ไหม
- อนุญาตให้จำหน่ายทรัพย์สิน เช่น ให้เงินค่าขนม ผู้เยาว์ใช้จ่ายได้ตามใจสมัครภายในขอบที่อนุญาต (มาตรา 26)
- ยินยอมให้ประกอบธุรกิจหรือทำสัญญาเป็นลูกจ้าง ในความเกี่ยวพันนั้นผู้เยาว์มีฐานะเสมือนผู้บรรลุนิติภาวะแล้ว ถ้าผู้แทนไม่ยินยอมโดยไม่มีเหตุอันสมควร ผู้เยาว์ร้องขอให้ศาลอนุญาตได้ (มาตรา 27)
- จัดการทรัพย์สินของลูก ด้วยความระมัดระวังเช่นวิญญูชนจะพึงกระทำ (มาตรา 1571) ส่วนการใช้เงินของลูกมีกติกาเฉพาะ ดู พ่อแม่เอาเงินของลูกไปใช้ได้ไหม
- รับและส่งคำบอกกล่าวแทน คำบอกกล่าวที่ผู้ใช้อำนาจปกครองแจ้งไปหรือรับแจ้งมา ถือว่าบุตรได้แจ้งไปหรือรับแจ้งมา (มาตรา 1570)
- บอกล้างหรือให้สัตยาบัน นิติกรรมที่ผู้เยาว์ทำไปโดยไม่ได้รับความยินยอม (มาตรา 175 (1) 177 และ 179)
ผู้แทนโดยชอบธรรมทำสัญญาให้ลูกไปทำงานได้ไหม
ไม่ได้ ถ้าลูกไม่ยินยอม ป.พ.พ. มาตรา 1572 ห้ามผู้ใช้อำนาจปกครองทำหนี้ที่บุตรจะต้องทำเองโดยไม่ได้รับความยินยอมของบุตร เช่น สัญญาที่ลูกต้องไปแสดงหรือลงแรงทำงานด้วยตัวเอง หลักนี้ใช้กับผู้ปกครองด้วยโดยอนุโลมตามมาตรา 1598/3
นิติกรรมใดที่ผู้แทนโดยชอบธรรมต้องขออนุญาตศาลก่อน
ป.พ.พ. มาตรา 1574 กำหนดนิติกรรมเกี่ยวกับทรัพย์สินของผู้เยาว์ 13 รายการที่ผู้ใช้อำนาจปกครองทำไม่ได้ เว้นแต่ศาลอนุญาต และมาตรา 1598/3 ให้ใช้กับผู้ปกครองด้วย รายการที่ครอบครัวพบบ่อย ได้แก่
- ขาย แลกเปลี่ยน ขายฝาก ให้เช่าซื้อ จำนอง ปลดจำนอง หรือโอนสิทธิจำนอง อสังหาริมทรัพย์ หรือสังหาริมทรัพย์ที่อาจจำนองได้
- ทำให้ทรัพยสิทธิของผู้เยาว์ในอสังหาริมทรัพย์สิ้นไปทั้งหมดหรือบางส่วน หรือก่อตั้งภาระจำยอม สิทธิอาศัย สิทธิเก็บกิน หรือทรัพยสิทธิอื่นในอสังหาริมทรัพย์
- ให้เช่าอสังหาริมทรัพย์เกินสามปี
- ให้กู้ยืมเงิน คือเอาเงินของลูกไปให้ผู้อื่นกู้
- ให้โดยเสน่หา เว้นแต่เอาเงินได้ของผู้เยาว์ให้แทนเพื่อการกุศลสาธารณะ การสังคม หรือตามหน้าที่ธรรมจรรยา พอสมควรแก่ฐานานุรูป
- รับการให้ที่มีเงื่อนไขหรือค่าภาระติดพัน หรือปฏิเสธไม่รับการให้
- ประกันโดยประการใด ๆ ที่อาจทำให้ผู้เยาว์ต้องถูกบังคับชำระหนี้ หรือรับเป็นผู้ชำระหนี้แทนผู้อื่น
- นำทรัพย์สินไปแสวงหาผลประโยชน์นอกจากที่มาตรา 1598/4 (1) ถึง (3) กำหนด
- ประนีประนอมยอมความ หรือมอบข้อพิพาทให้อนุญาโตตุลาการวินิจฉัย
ถ้าทำไปโดยไม่ได้รับอนุญาต มาตรา 1574 ไม่ได้ระบุผลไว้ตรง ๆ นิติกรรมนั้นอาจไม่ผูกพันผู้เยาว์ และอาจถูกโต้แย้งภายหลัง ซึ่งเป็นความเสี่ยงทั้งต่อครอบครัวและผู้ซื้อหรือผู้รับจำนอง การให้ลูกลงชื่อเองโดยพ่อแม่ให้ความยินยอมจึงไม่ใช่ทางลัดที่ควรใช้แทนการขออนุญาตศาล ขั้นตอนยื่นคำร้องกรณีที่ดินอยู่ใน ขายที่ดินของลูกผู้เยาว์ ต้องขออนุญาตศาลไหม
ขัดกันแห่งผลประโยชน์ คืออะไร และทำไมผิดแล้วเป็นโมฆะ
ป.พ.พ. มาตรา 1575 กำหนดว่า ถ้าในกิจการใด ประโยชน์ของผู้ใช้อำนาจปกครอง หรือของคู่สมรสหรือบุตรของผู้ใช้อำนาจปกครอง ขัดกับประโยชน์ของผู้เยาว์ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องได้รับอนุญาตจากศาลก่อนจึงทำกิจการนั้นได้ มิฉะนั้นเป็นโมฆะ มาตรา 1576 ให้รวมถึงห้างหุ้นส่วนสามัญที่บุคคลเหล่านั้นเป็นหุ้นส่วน และห้างหุ้นส่วนจำกัดที่เป็นหุ้นส่วนไม่จำกัดความรับผิดด้วย
ตัวอย่างที่มักเข้าข่าย เช่น พ่อหรือแม่ซื้อที่ดินของลูกมาเป็นของตนเอง ให้คู่สมรสใหม่ของตนเช่าทรัพย์ของลูก หรือเอาทรัพย์ของลูกไปค้ำประกันหนี้ของตนเอง ข้อแตกต่างสำคัญคือ มาตรา 1575 เขียนผลไว้ชัดว่า "เป็นโมฆะ" ขณะที่มาตรา 1574 ไม่ได้เขียนเช่นนั้น ทั้งสองกรณีจึงควรยื่นขออนุญาตศาลก่อนทำ
ตัวอย่างสมมติ: แม่จะขายที่ดินที่ปู่ยกให้หลาน
ตัวอย่างสมมติ นางบีหย่ากับนายเอ และตกลงเป็นหนังสือให้นางบีเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองเด็กหญิงซีซึ่งอายุ 12 ปี ต่อมาปู่ของเด็กยกที่ดินให้หลาน นางบีต้องการขายที่ดินเพื่อนำเงินมาเป็นค่าเรียนของลูก แม้จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ของลูก นางบีก็ต้องยื่นคำร้องขออนุญาตศาลก่อนตามมาตรา 1574 (1)
ถ้าผู้ที่ต้องการซื้อคือคู่สมรสใหม่ของนางบี กิจการนี้ยังเข้าข่ายประโยชน์ขัดกันตามมาตรา 1575 ซึ่งถ้าไม่ได้รับอนุญาตเป็นโมฆะ และถ้าตอนยกที่ดินให้ ปู่ได้กำหนดให้บุคคลอื่นเป็นผู้จัดการทรัพย์นั้นจนหลานบรรลุนิติภาวะ ผู้ที่ปู่ระบุจะเป็นผู้จัดการแทน (มาตรา 1577) ผลจริงขึ้นกับเอกสารและข้อเท็จจริงของแต่ละครอบครัว
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- คิดว่าใครเลี้ยงเด็กก็ลงชื่อแทนได้ ญาติที่เลี้ยงดูเด็กไม่ใช่ผู้แทนโดยชอบธรรม จนกว่าศาลจะตั้งเป็นผู้ปกครอง
- คิดว่าหย่าแล้วแม่ได้อำนาจปกครองอัตโนมัติ ต้องตกลงกันเป็นหนังสือหรือให้ศาลชี้ขาดตามมาตรา 1520
- ขายหรือจำนองทรัพย์ของลูกโดยไม่ขออนุญาตศาล แม้เจตนาดี นิติกรรมอาจถูกโต้แย้งภายหลัง
- เอาทรัพย์ของลูกไปค้ำประกันหนี้ของครอบครัว เข้ามาตรา 1574 และอาจเข้ามาตรา 1575 ด้วย
- คู่สมรสใหม่ลงชื่อแทนลูกติด อำนาจปกครองอยู่กับผู้ที่ลูกติดมาตามมาตรา 1568
- ไม่เก็บหลักฐานการจัดการทรัพย์สิน เมื่อลูกบรรลุนิติภาวะ ผู้ใช้อำนาจปกครองต้องรีบส่งมอบทรัพย์สินและบัญชีให้ลูกตามมาตรา 1578
ถ้าเรื่องของคุณเกี่ยวกับที่ดิน เงินจำนวนมาก การประนีประนอมยอมความแทนลูก หรือครอบครัวที่พ่อแม่แยกทางกัน ควรให้ทนายตรวจก่อนว่าใครมีอำนาจลงชื่อและต้องยื่นคำร้องต่อศาลหรือไม่ เตรียมสูติบัตรของเด็ก ทะเบียนหย่าหรือบันทึกข้อตกลงเรื่องอำนาจปกครอง คำพิพากษาที่เกี่ยวข้อง และเอกสารทรัพย์สินไว้ แล้วติดต่อสำนักงานเพื่อประเมินขั้นตอนที่เหมาะกับกรณีของคุณ
คำถามที่พบบ่อย
พ่อแม่หย่ากันแล้ว ฝ่ายที่ไม่ได้อำนาจปกครองยังลงชื่อแทนลูกได้ไหม?
โดยหลักไม่ได้ในฐานะผู้แทนโดยชอบธรรม ถ้าบันทึกการหย่าหรือคำพิพากษากำหนดให้อีกฝ่ายเป็นผู้ใช้อำนาจปกครอง แต่ฝ่ายนั้นยังมีสิทธิติดต่อกับบุตรได้ตามควรแก่พฤติการณ์ตามมาตรา 1584/1 ควรตรวจถ้อยคำในเอกสารให้ชัดก่อนลงชื่อ
พ่อที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสกับแม่ เป็นผู้แทนโดยชอบธรรมของลูกหรือไม่?
ยังไม่เป็น จนกว่าจะสมรสกับมารดาภายหลัง จดทะเบียนว่าเด็กเป็นบุตร หรือศาลพิพากษาว่าเป็นบุตรตามมาตรา 1547 ก่อนหน้านั้นเด็กเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา และมารดาเป็นผู้ใช้อำนาจปกครองแต่ผู้เดียว
ขายที่ดินของลูกโดยไม่ขออนุญาตศาล มีผลอย่างไร?
มาตรา 1574 ไม่ได้ระบุผลไว้ตรง ๆ นิติกรรมนั้นอาจไม่ผูกพันผู้เยาว์และอาจถูกโต้แย้งภายหลัง แต่ถ้าผู้ซื้อเป็นพ่อแม่เองหรือคู่สมรสของพ่อแม่ซึ่งประโยชน์ขัดกับลูก มาตรา 1575 ระบุว่าเป็นโมฆะถ้าไม่ได้รับอนุญาตจากศาล
ลูกอายุ 18 ปีแล้ว ยังต้องให้ผู้แทนโดยชอบธรรมให้ความยินยอมหรือไม่?
ต้อง ถ้ายังไม่บรรลุนิติภาวะ คืออายุยังไม่ครบ 20 ปีบริบูรณ์และยังไม่ได้สมรสตามมาตรา 1448 เว้นแต่เป็นเรื่องที่กฎหมายยกเว้น เช่น การที่ได้ไปซึ่งสิทธิเพียงอย่างเดียว หรือการที่สมแก่ฐานานุรูปและจำเป็นในการดำรงชีพ
ผู้ปกครองที่ศาลตั้งมีอำนาจเท่ากับพ่อแม่ไหม?
คล้ายกันแต่มีหน้าที่เพิ่ม ผู้ปกครองเป็นผู้แทนโดยชอบธรรม และต้องขออนุญาตศาลในนิติกรรมตามมาตรา 1574 เช่นเดียวกับพ่อแม่ แต่ต้องทำบัญชีทรัพย์สินส่งต่อศาลปีละครั้งตามมาตรา 1598/1
มีคำถามเกี่ยวกับกรณีของคุณ?
ปรึกษาทีมทนายความได้โดยตรง เราช่วยประเมินข้อเท็จจริงและแนวทางที่เหมาะกับคุณ
